|

وقتی که معاش مساله آدم‌ها نیست

حسین سناپور

در اولین روزهای عید، فیلم «کارمند شرکت» را از سینمای کره در تلویزیون دیدم. در یکی، دو سال گذشته بیشتر از چهار، پنج فیلم از سینمای کره ندیده‌ام، از جمله دو، سه فیلم از کیم‌کی‌دوک، اما به‌نظرم صرف‌نظر از خوب‌بودن نسبی همه‌شان، در چند چیز عمقی بسیار شبیه هم‌اند؛ همه‌شان قصه‌گویی خیلی خوبی دارند و شبیه سینمای متعارف آمریکا قصه‌شان را تعریف می‌کنند (همین را احتمالا می‌توان نشانه تاثیرگذاری فرهنگ‌سازی آمریکایی دانست)، همه‌شان پر از خشونت‌اند (که این هم باز تا حد زیادی شبیه بسیاری از فیلم‌های آمریکایی‌شان می‌کند)، در هیچ‌کدام معاش مساله آدم‌ها نیست (انگار جامعه‌شان از این‌طور مسایل، که جامعه ما هنوز بسیار درگیرش است، گذشته است) و مهم‌تر از همه، آدم‌ها بسیار تنها هستند و به دنبال رابطه‌ای عاطفی، که در آن ناکام می‌مانند، یا به شکلی بسیار مجازی به آن می‌رسند. شاید از این نظر هم باز شبیه بعضی از فیلم‌های آمریکایی باشند، ‌که البته تعداد فیلم‌های مشابه (با مایه‌های مشابه) را خیلی کم می‌شود پیدا کرد. به جز این به نظرم یک خصوصیت بسیار خاص دارند که دست‌کم من به صورت تعمیم‌یافته در فیلم‌های آمریکایی یا هیچ جای دیگری (گفتم البته با مایه‌های مشابه) ندیده‌ام و آن این است که آدم‌ها قادر نیستند عواطف‌شان را بازگو کنند. انگار برخلاف فیلم‌های آمریکایی، اینجا آدم‌ها - شاید بشود گفت - دچار نوعی اخلاقِ ‌شرقی هستند و حُجب و پوشید‌گی‌ای در احساسات‌شان دارند که مانع گفتن امیال و خواسته‌هاشان می‌شود. همین نگفتن هم نوعی تشخص به فیلم‌های کره‌ای می‌دهد که نوعی سرما هم جزیی از آن است. برخلاف مثلا فیلم‌های پرخشونت آمریکایی (مثلا مجموعه هویت بورن) که باوجود همه فاصله‌گرفتن‌هاشان از بروز احساسات، باز هم بروز روابط عاطفی و احساسات شخصی در آنها آشکار است، در فیلم‌های کره‌ای آنقدر این احساسات ناگفته و پنهان می‌مانند که در ظاهر با حجم عظیمی از سرما روبه‌روییم. البته همزمان تاکید می‌شود که آدم‌ها پر از احساسات ناگفته‌اند. این دو تناقض غریبی به فیلم‌های کره‌ای می‌دهد که به‌عنوان یک شاخصه، به‌نظرم فقط متعلق به سینمای آن کشور نیست و بسیاری از فیلم‌های با مایه‌های عاشقانه شرقی (به‌خصوص ژاپنی و کره‌ای) همین خصوصیت را دارند (یا دست‌کم من این‌طور دیده‌ام). اما نکته این است که شاید فیلم‌های کره‌ای چنان این پوشیده‌گویی احساسات را برجسته یا شاید در آن اغراق کرده‌اند که انگار ویژگی فیلم‌هاشان شده است. یعنی در این فیلم‌های کره‌ای که دیده‌ام، تاثیرگرفتن از سینمای آمریکا به شدت آشکار است، اما بیشتر در وجه تکنیکی و جذاب‌کردن فیلم، اما همچنان در وجه بیان احساسات عاشقانه‌، به گمان من کاملا و حتی به نحو اغراق‌شده‌ای شرقی هستند. حالا اگر بخواهم همین‌طور سردستی و براساس همین چند فیلم درباره وضعیت فرهنگی کره قضاوت کنم، گمان می‌کنم جامعه‌شان گرچه از نظر سطح زندگی وضع خوبی دارد، اما همان مشکلی را پیدا کرده که احتمالا هر کشور شرقی دیگری با مدرنیزه‌شدن پیدا می‌کند؛ یک‌باره جداشدن از سنت‌ها و پیدانکردن سنت‌های مدرنِ جایگزین که بتواند بستر مناسبی برای شکل‌گیری و بروز روابط اجتماعی و عاطفی باشد و در عوض گسترش پیداکردن خشونت فردی و جمعی؛ و به‌نظرم این می‌تواند برای ما، هم هشدار باشد و هم مایه آگاهی، که اگر قرار است شکل زندگی‌مان با ورود و ظهور هزاران نشانه‌های مدرن به همان سو برود که ژاپن و کره رفته‌اند (و چاره‌ای هم جز آن نیست)، بهتر است برای پیشگیری از عوارض این زندگی مدرن (تنهایی، خشونت و...) سنت‌هایی مناسب این زندگی را هم پایه‌گذاری کنیم تا افراد دچار این تک‌افتادگی و بی‌هویتی و نداشتن پایگاه‌های عاطفی نشوند؛ چنان‌که مثلا در فیلم‌های امروزی سینمای کره یا ژاپن می‌بینیم؛ یعنی راستش می‌خواهم باز هم یک حرف سردستی و براساس گمان بزنم و بگویم، به‌نظرم کره اکنون در جایی قرار دارد که ما فقط در میانه‌های راهش هستیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.