|

نبرد «ژئوپلیتیک» یا «ایدئولوژیک»

مازیار خسروی . روزنامه‌نگار

آجرهای پیکره ساختمانی که اوکراین نامیده می‌شود اکنون یک‌به‌یک از جا کنده می‌شوند. نمایشی که از دیروز در شهر «دونتسک» در شرق اوکراین اکران می‌شود، پلان‌به‌پلان از روی سناریویی رونویسی شده که به تازگی در شبه‌جزیره «کریمه» اجرا شد؛ تصرف ساختمان‌ها و مراکز دولتی، درخواست استقلال و سپس برگزاری رفراندوم برای پیوستن به روسیه. انگار کوه یخ در دیگی از آب‌جوش افتاده و به سرعت ذوب می‌شود. اگر روند رویدادهای آینده مانند چندماه گذشته باشد احتمالا نسل آینده مردمان اوکراین پدرانشان را بابت آنچه هواداران حکومت کنونی «کی‌یف» انقلاب می‌نامند هرگز نبخشند. پس‌لرزه‌های رویدادهای جاری اما از همان ابتدا از مرزهای در حال آب‌رفتن اوکراین فراتر رفت. بسیاری از ناظران، اصطلاحات متروک آکادمیک را غبارروبی کردند و از آغاز «جنگ سرد» تازه میان غرب و روسیه پوتین سخن گفتند. روسیه‌ای که هاضمه پراشتهایش ظاهرا تنها با بلعیدن تمامی اقمار شوروی سابق سیر خواهد شد. «جنگ سرد» اصطلاحی است که به دوره‌ای از تنش‌، کشمکش‌ و رقابت‌ میان آمریکا، شوروی و هم‌پیمانان آنها از پایان جنگ‌ جهانی‌دوم تا سال 1990 اطلاق می‌شود. این رقابت‌ها پیامدهایی مانند مسابقات فضایی، پرداخت هزینه‌های گزاف دفاعی، مسابقات جنگ‌افزار هسته‌ای و تعدادی جنگ‌های به اصطلاح «نیابتی» به‌دنبال داشت. جنگ‌سرد البته بیش از همه‌چیز، منازعه‌ای «ایدئولوژیک» بود که کل جهان را در قالب دو اردوگاه متخاصم رویاروی یکدیگر قرار می‌داد. در نقشه سیاسی- راهبردی آن سال‌ها، کشوری مانند لهستان که در طول تاریخ خود همواره از دست‌اندازی روس‌ها به حاکمیت و سرزمین خود هراس داشت در بلوک شرق طبقه‌بندی می‌شد و دست در دست مسکو در برابر غرب صف‌‌آرایی می‌کرد. شرایط سایر کشورهای اروپای‌شرقی نیز کم‌وبیش همین بود؛ رومانی که در جنگ جهانی‌دوم دوش‌به‌دوش سربازان آلمان نازی مرزهای شوروی را در نوردید تا دو منطقه «بسارابی» و «بوکووینا» را تصرف کند آن‌روزها پشت‌پرده آهنین قرار داشت و دیوار برلین قلب «رایش» را دوپاره می‌کرد. شرایط کنونی جهان اما یکسره متفاوت است. اغلب کشورهای اروپای‌شرقی و حتی بالتیک چندسالی می‌شود که از هراس «خرس خفته» روس‌ به زیر شتل «ناتو» خزیده‌اند. روسیه در شرق اروپا تنهاست و قوی‌ترین متحدش- چین- در منتها الیه شرقی آسیا قرار دارد. در قرن نوزدهم، امپراتوری تزاری دولتی نیمه‌آسیایی تلقی می‌شد که با تکیه بر ساختار متصلب سیاسی- اجتماعی خود، متحد طبیعی محافظه‌کاران قاره سبز به شمار می‌رفت و نقش «ژاندارم اروپا» را ایفا می‌کرد. روسیه پوتین این‌روزها بیش‌ازپیش به الگوی روسیه تزاری نزدیک می‌شود. مسکو در سال 2008 حکومت متمایل به غرب گرجستان را در نبردی برق‌آسا به‌شدت تنبیه کرد و منطقه «آبخازیا» ‌را عملا ضمیمه خاک خود کرد. در رویدادهای جاری اوکراین اما حاجت به تانک و شلیک مستقیم هم نشد. کار تنها با تظاهرات هواداران پای صندوق رای و رژه نیروهای ویژه یکسره شد. از ولادیمیر پوتین نقل شده که او فروپاشی شوروی را در ابتدای دهه 90 «بزرگ‌ترین فاجعه ژئوپلیتیک قرن» می‌داند. بازگشت به هیبت ابرقدرتی که تمرد کشورهای اقماری را تحمل نمی‌کند و مشت آهنینش را برای تمشیت امور، بی‌محابا به‌کار می‌اندازد می‌تواند زخم‌های به جامانده از این فاجعه را التیام بخشد. می‌گویند «ناسیونالیسم» در جلوه «شوونیسمی»‌اش، چیزی نیست جز واکنش طبیعی ملت‌ها به تحقیر. روس‌ها این روزها به خوبی معنای این سخن را درک می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.