|

جای خالی یک اشاره

حبیب‌الله معظمی . مدرس دانشگاه و روزنامه‌نگار

در ماجرای ربودن و آزادی مرزبانان، رخداد موثر و کم‌نظیری پدیدار شد که مورد توجه و حتی اشاره بیانات، گزارشات و تریبون‌های رسمی مربوط به این ماجرا قرار نگرفت اگرچه این رخداد در آزادی مرزبانان کم‌تاثیر نبود. در ایران شبکه‌های مجازی به‌عنوان یک ابزار ارتباطی نوین رسمیت ندارند و به این خاطر دسترسی به آنها منع و محدود است و در همین راستا در مراکز و مقامات رسمی نوعی بدگمانی و نگرانی نسبت به آنها وجود دارد. در ماجرای ربودن مرزبانان در بهمن‌ماه گذشته یک بسیج عمومی فعال، خودجوش، ناب، پویا و بدون فراخوان تریبون‌های رسمی، در فضای مجازی و مشخصا شبکه‌های اجتماعی در برابر این حادثه شکل گرفت که در نوع خود بی‌نظیر بود. اتفاق نادری که رخ داد؛ هم اعلان اولیه و هم ردوبدل نخستین خبر‌ها در مورد این حادثه تماما از طریق فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، شکل گرفت و بر میز افکار عمومی قرار گرفت. جیش‌العدل از طریق همین فضا ربودن آنها را اعلام کرد و کاربران فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی فعال از ایرانیان به آن واکنش نشان دادند و موضوع بحث و مبادله خود کردند. واکنش و حضور کاربران ایرانی شبکه‌های مجازی در این رویداد چهار اثر غیرقابل انکار و قابل‌ملاحظه درپی داشت: الف- عمومی و علنی‌سازی حادثه ب- تبدیل حادثه به یک مساله عمومی ج- بسیج افکار عمومی د- تقویت همبستگی ملی. الف- عمومی و علنی‌سازی حادثه آنها که با مقوله مدیریت رسانه و اخبار سروکار دارند به‌خوبی می‌دانند که در مواردی همچون این حادثه خبر به‌راحتی در اختیار افکار عمومی قرار نمی‌گیرد و به حوادثی از این دست به‌شدت بار امنیتی می‌بخشد که رسانه‌های غیرمجازی مثل مطبوعات را ناگزیر از ملاحظات و ممیزات بسیار می‌دارد. اما در ماجرای ربودن مرزبانان، این فعالان و کاربران فضای مجازی بودند که پس از اطلاع از طریق این فضا از حادثه به آن واکنش نشان دادند و در پی این واکنش - که به‌سرعت (ویژگی این شبکه‌ها) هم فراگیر شد- بود که رسانه‌های غیرمجازی به‌خصوص مطبوعات اقدام به انتشار خبر این حادثه کردند و در اینجا بود که حادثه علنی و عمومی شد و از مرزهای ممیزی، عبور کرد و به میان عموم رسید. ب- تبدیل حادثه به یک مساله عمومی هر مساله را به‌راحتی نمی‌توان به مساله افکار عمومی مبدل کرد. سختی آن در این است که افکار عمومی باید زمینه درونی پذیرش آن را داشته باشد و آن را واقعا مساله خود بداند. اصولا این مقوله، دستورناپذیر و درونزاست. افکار عمومی با توجه به تمایلات و واقعیات است که مساله‌ای را مساله خود می‌داند. اما در کنار اینها رسانه‌ها و دانش ارتباطات از تکنیک‌هایی برخوردارند و آگاهند که با آنها می‌توان یک مساله را به مساله عمومی تبدیل کرد. در این ماجرا، افکارعمومی جامعه ایران بدون بهره‌گیری از این تکنیک‌های نه‌چندان صواب و به‌دلیل تمایلات میهنی و نوع‌دوستی و ایران‌خواهی ناب و خالصِ متجلی در شبکه‌های مجازی، ربودن مرزبانان را به‌عنوان مساله عمومی مشاهده کرد. این امر البته از هنر ایرانیان در شبکه‌های مجازی بود که از نخستین روزهای اعلان این حادثه آن را از کتمان خارج و علنی و به مساله افکار عمومی مبدل کرد. ج- بسیج افکار عمومی هنگامی که موضوعی مساله افکار عمومی می‌شود برای حل آن اقدام به بسیج امکانات می‌کند. از حادثه ربودن مرزبانان چندان نگذشته بود که در هر مجمع و محفل عمومی و جمعی رسمی و غیررسمی از آن نام برده شد، با مرزبانان همدردی شد و برای آزادی آنها حرکت و مطالبه و پیگیری صورت گرفت. هنرمندان و مشاهیر و گروه‌های مرجع جامعه به میدان آمدند، همدردی کردند و خواهان آزادی آنها شدند و این نشد مگر با استفاده از قدرت فوق‌العاده بسیج‌کنندگی عمومی. د- تقویت همبستگی ملی حدود 10سال پیش موتور جست‌وجوی «گوگل» که نام جعلی و سیاسی‌ای را بر نام اصیل و تاریخی طبیعی «خلیج‌فارس» نهاده بود، با وجود نبود شبکه‌های اجتماعی مجازی در آن زمان، کاربران ایرانی از داخل تا شرق و غرب عالم با استفاده از تکنیک‌هایی و مراجعات مکرر به فضای «وب» چنان کردند که نام خلیج‌فارس در هر جست‌وجوی این موتور، در راس هر نتیجه‌ای قرار می‌گرفت (نگارنده همان زمان مقاله‌ای در این خصوص به نگارش در آورد). اینک حادثه ربودن مرزبانان هم یک مساله ملی برای همه ایرانی‌ها شده بود، چه ایرانی تهران‌نشین و خارج‌نشین یا ایرانی سیستانی و بلوچ. پیوند میان تهران و زاهدان و همبستگی میان بلوچ و دیگر اقوام ایرانی برقرار شد و مرزبندی‌های متن و حاشیه و مرکز و پیرامون را درهم نوردید و البته درهم تنید. نقش طوایف بلوچ ایرانی در آزادی مرزبانان در این راستا قابل تحلیل است. نگارنده اعتقاد دارد شبکه‌های مجازی در بیشتر واداشتن به تحرک و اقدام مسوولان و جدی و فوری دانستن حل این مساله از سوی اینها، نقش بسزایی داشتند. این حادثه و نسبت شبکه‌های اجتماعی به آن، تاکید مجدد و متقنی بر لزوم بازنگری در رویکرد (مقامات و دستگاه‌های مربوط) به این شبکه‌ها در جامعه پویای ماست. شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی مجازی از ظرفیت‌های بالایی برخوردارند و می‌توان به آنها نگاه مثبت هم داشت و فرصتشان داد. اعضا و کاربران این شبکه‌ها چون گمنامند و بسیار و پراکنده (از ویژگی‌های این شبکه‌ها)، متوقع قدردانی و حتی اشاره‌ای نبوده‌اند اما واقعیت که انکار‌ناپذیر است. ماجرای ربودن و آزادی مرزبانان و نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی در این میان، موردپژوهی (Case Study) ارزنده و فرصت شایسته‌ای است که نتایج حاصل از آن می‌تواند در تصمیم‌سازی‌های ملی و منطقه‌ای مدیران جامعه به‌طور قابل ملاحظه اثربخش باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.