|

شطرنج روسیه در اوکراین

بابک قرایی‌مقدم

انتخابات در کریمه برای تایید جدایی این منطقه از اوکراین و الحاق آن به روسیه انجام شد و با تایید اکثریت قاطع شرکت‌کنندگان به این روند، پارلمان این منطقه از روسیه خواست تا الحاق کریمه به روسیه را تایید کند. به‌دنبال تایید درخواست مذکور در دومای روسیه، شورای فدراسیون روسیه و امضای رییس‌جمهور روسیه (ولادیمیر پوتین)، کریمه رسما به خاک روسیه ملحق شد. بدون شک این روند مورد تایید بخش مهمی از جامعه جهانی و اوکراین نخواهد بود اما آنچه عملا در کریمه رخ داده است، معنایی جز ملحق‌شدن این جزیره مهم و استراتژیک به خاک روسیه نداشته و اوکراین به‌طور کامل کنترل این جزیره را از دست داده است. تعداد کثیری از مردم کریمه در حال دریافت شناسنامه‌های روسی خود و تحویل شناسنامه‌های اوکراینی بوده؛ ضمنا استفاده از روبل، واحد پول روسیه در این جزیره آغاز شده است. در طول چند روز پس از اعلام استقلال کریمه از اوکراین و الحاق آن به روسیه، تمام پایگاه‌های نظامی اوکراین در کریمه به کنترل روسیه درآمده و دولت اوکراین بالاخره مجبور شده است تا برای حفظ جان نظامیان خود در این جزیره دستور خروج آنها را از کریمه صادر کند. دولت‌های غربی از جمله ایالات متحده آمریکا و مقامات اروپایی تحریم‌هایی را برای بعضی از مقامات روسیه در نظر گرفته و همچنین بسیاری از فعالیت‌های سیاسی، تجاری و نظامی خود را با این کشور به حال تعلیق درآورده‌اند اما به هیچ عنوان به نظر نمی‌رسد روسیه قصد داشته باشد از تصمیم خود در قبال کریمه صرفنظر یا عقب‌نشینی کند. اتفاقات هفته‌های اخیر در این ناحیه آینده روابط میان کشورهای این ناحیه و حتی کل اروپا را به‌شدت تحت‌تاثیر قرار داده است. هم اکنون تعداد کثیری از نیروهای روسی در مجاورت مرزهای شرقی اوکراین در حال آماده‌باش هستند. ناتو (سازمان پیمان آتلانتیک شمالی) بنا بر درخواست اعضای خود در حال متمرکزکردن بخش بیشتری از نیروهای خود در مناطق شرقی اروپاست. همچنین اوکراین در حال احضار نیروهای ذخیره و آماده‌کردن ارتش خود در برابر حمله احتمالی روسیه به این کشور است. مردم بسیاری از کشورهای شرقی اروپا مانند لهستان از تکرار اتفاقات گذشته نه چندان دور در هراس هستند. در ابتدای جنگ جهانی دوم لهستان و بعضی از کشورهای منطقه به اشغال نیروهای نظامی روسیه در آمدند. در طول دوران جنگ سرد نیز تا زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی این کشورها به شدت تحت نفوذ و تسلط اتحاد جماهیر شوروی بودند. با توجه به عضویت این کشورها در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) احتمال حمله نظامی روسیه به این نواحی بسیار بعید است اما به هرحال این احساس ناامنی در بخش قابل‌توجهی از مردم این مناطق که در کشورهای خود شاهد دو جنگ جهانی در طول قرن گذشته بوده‌اند، اجتناب‌ناپذیر است. از طرفی دیگر بخش وسیعی از مردم مناطق شرقی اوکراین که روس‌تبار هستند و وابستگی فرهنگی و زبانی بیشتری به روسیه دارند، با الحاق کریمه به خاک روسیه، به فکر جدایی از خاک اوکراین و الحاق به روسیه افتاده‌اند. این افکار جدایی‌طلبانه در مناطقی چون دونتسک و خارکوف (دومین شهر بزرگ اوکراین) به وفور دیده می‌شود. در طول هفته‌های اخیر بارها اعتراضات چندین‌هزارنفری در این مناطق صورت گرفته که معترضان آشکارا پرچم‌های روسیه را در دست داشته‌اند. اوکراین که به‌تازگی شاهد انقلاب و تغییرات وسیع حکومتی بوده در معرض خطر فروپاشی و ازهم‌گسیختگی است. تفاوت‌های فرهنگی و دیدگاه‌های سیاسی در دو بخش شرقی و غربی اوکراین آنچنان شدید است که امکان نزدیک‌شدن این دو دیدگاه با توجه به اختلافات و تمایلات این دو بخش به همسایگان خود یعنی روسیه و اتحادیه اروپا بسیار دشوار به‌نظر می‌رسد. اقتصاد اوکراین در وضعیت بسیار بدی قرار دارد. اعتراضات گسترده ماه‌های اخیر در این کشور و بحران سیاسی و فساد اقتصادی سال‌های گذشته اوکراین سبب شده که اقتصاد آن کشور به‌شدت آسیب ببیند. از طرفی دیگر اقتصاد اوکراین در طول سال‌های گذشته وابسته و در ارتباط نزدیک با روسیه بوده است. روسیه در سال 2010 طبق توافقنامه‌ای که در شهر خارکوف اوکراین امضا کرد، متعهد شد در مقابل استقرار ناوگان روسیه در دریای سیاه و کریمه که از سال 2017 به مدت 25 سال تمدید می‌شد، به اوکراین میزان یک‌صددلار در هر هزارمترمکعب فروش گاز تخفیف دهد. این میزان تخفیف باعث می‌شد علاوه بر ارزان‌تر بودن گاز برای مصرف مردم اوکراین، این کشور بتواند با قیمتی بالاتر همین گاز را به سایر کشورهای اروپایی بفروشد. اما با دردست‌گرفتن قدرت کریمه توسط روسیه و تیره‌شدن روابط بین دو کشور، روسیه قصد دارد به تخفیف قیمت گاز به اوکراین پایان دهد. لازم به ذکر است همین الان نیز اوکراین حدود یک‌ونیم‌میلیارددلار بابت بدهی‌های گذشته به شرکت گاز پروم روسیه بدهکار است. در این موضوع شکی وجود ندارد که اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا برای جلوگیری از به‌وجودآمدن بحران بیشتر در اوکراین و همچنین جلوگیری از خطر فروپاشی این کشور مجبور خواهند بود به اوکراین کمک اقتصادی فراوانی بکنند. اوکراین و اتحادیه اروپا در همین راستا در حال امضای قراردادهای اقتصادی و سیاسی متعددی هستند. ایالات متحده آمریکا متعهد شده است تا مبلغ یک‌میلیارددلار به اوکراین کمک کند. همچنین اتحادیه اروپا اعلام کرده، قصد دارد 15میلیارددلار به اوکراین وام بدهد. این در حالی است که دولت موقت اوکراین مبالغی بیشتر از این برای نجات اقتصاد کشورش، از سایر کشورها و مجامع جهانی درخواست کمک کرده است. روس‌ها سال‌های نسبتا زیادی است که به‌خاطر نزدیکی سیاسی، اقتصادی و استراتژیک اوکراین به این کشور، به آنها کمک‌های اقتصادی زیادی می‌کردند. اکنون به‌نظر می‌رسد نوبت اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا باشد که در شرایط بحرانی مذکور به یاری اوکراین بشتابند. به‌نظر نمی‌رسد روسیه در این شرایط گام‌های نظامی بیشتری بردارد. کریمه که برای روس‌ها از اهمیت استراتژیک و تاریخی فراوانی برخوردار بود، هم اکنون تحت‌نفوذ روسیه قرار گرفته است. اکنون روسیه منتظر خواهد بود تا ببیند اوکراین و شرکای اقتصادی جدیدش یعنی اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا چگونه از بحران موجود در این کشور بیرون خواهند آمد. مطمئنا روابط روسیه و کشورهای غربی به واسطه اتفاقات هفته‌های گذشته در اوکراین به شدت تخریب شده و این موضوع برای روسیه عواقب اقتصادی شدیدی خواهد داشت اما به‌طور حتم این پایان بازی شطرنج روسیه در اوکراین نخواهد بود. اگرچه اوکراین هم اکنون تابستان نه چندان گرم خود را پیش‌رو دارد اما همگان می‌دانند که این تابستان در اوکراین و اکثر اروپا چندان طولانی نخواهد بود. زمستان سرد و طولانی در این مناطق به‌زودی آغاز می‌شود. اگرچه اقتصاد روسیه به‌شدت وابسته به نفت و گاز است اما اوکراین و بخش وسیعی از اروپا نیز به‌شدت نیازمند گاز روسیه هستند. تاریخ نشان داده است که روس‌ها صبورتر و مقاوم‌تر از آنچه بسیاری تصور می‌کنند، هستند. در زمان حمله ناپلئون به روسیه آنها برای رسیدن به اهداف خود حتی حاضر شدند پایتخت زیبایشان مسکو را در آتش بسوزانند. ممکن است روسیه قصد داشته باشد تا دوباره در انتظار سرمای بی‌رحم زمستان در آن مناطق باشد تا به خوبی بتواند از نیاز مبرم اوکراین و اروپا به گاز روسیه استفاده مناسب ببرد. دولت جدید اوکراین باید تلاش خود را برای بهبود سریع وضعیت اقتصادی و سیاسی کشورش کند. حفظ تمامیت ارضی، استقلال و اتحاد مردم اوکراین کاری است که در شرایط کنونی تنها با رهبری بسیار قوی و کاریزماتیک در این کشور صورت خواهد گرفت. آیا درحال حاضر چنین شخصیت‌هایی که بتوانند اوکراین را از شرایط موجود بیرون آورند، وجود خواهند داشت؟ باید منتظر ماند و حوادث آینده این کشور بزرگ اروپای شرقی را نظاره کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.