مقایسه حقوقی دو آتشسوزی مرگبار
فرشید رفوگران . وکیل دادگستری
انتشار دو خبر تاثرانگیز آتشسوزی عمدی در اواخر سال گذشته و ابتدای سالجاری که اولی در سعادتآباد تهران و دومی در ویلایی در نوشهر رخ داد و متاسفانه منجر به جانباختن تعدادی از افراد بیگناه شد، نهتنها احساسات مردم را جریحهدار کرد بلکه اذهان متخصصان علوم اجتماعی و روانشناسی و حقوق را برای ریشهیابی و بررسی علل و انگیزههای چنین جنایاتی به چالش کشید. از آنجا که ورود به مقولههای جامعهشناس و روانشناختی قضیه خارج از تخصص و دانش نگارنده است صرفا به بیان موضوع و حکم حوادث مذکور از دیدگاه حقوقی میپردازم. البته شایسته است بهمنظور پیشگیری از تکرار جنایات مشابه و درمان افرادی که مستعد چنین اقداماتی هستند، توسط متخصصان علوم مذکور تحقیق و بررسی و اقدام موثر و فوری انجام شود. آنگونه که از اخبار منتشرشده مشخص است، در اولین حادثه، فرد عامل آتشسوزی صرفا بهمنظور انتقامجویی و تخریب مال صاحب خودرو آن را آتش زد که به دلیل سرایت آتش و گستردگی آن تعدادی از ساکنان محل وقوع حادثه فوت شدند. به نظر میرسد هیچ قصد عامدانه و انگیزه خاص برای کشتن فرد یا افراد فوتشده در میان نبوده است و مسلما در صورت طرح ادعای مخالف توسط
اولیای دم، بار اثبات ادعای مخالف با ظاهر، برعهده آنهاست اما در حادثهای که اخیرا رخ داده اخبار از این حکایت دارد که عامل آتشسوزی به قصد انتقامجویی از همسر سابق خود اقدام به عملی کرده که با توجه به اوضاع و احوال، نوعا و عرفا، کشنده و خطرناک است بنابراین ادعای متهم از این قرار که صرفا بهمنظور تهدید و ترساندن همسر سابقش یا اجبار او به استرداد اموال ازدسترفته خود (ویلا و وسایل شخصی متهم) دست به چنین عملی زده، نمیتواند رافع مسوولیت یا توجیهکننده اقدام او یا تبدیل نوع قتل از عمد به غیرعمد باشد مگر آنکه ادعای متهم به ناآگاهی از کشندهبودن عملش محرز و ثابت شود یا یکی از علل رافع مسوولیت کیفری از جمله جنون یا مسلوبالارادهبودن او اثبات شود. برای اثبات حکم یا موضوع از یک طرف باید به عواملی مانند زمان و نوع جنایت دقت کرد و از طرفی باید به وضع خاص روحی و روانی متهم توجه کرد. لازم به ذکر است که مطابق بند ب ماده 290 قانون مجازات اسلامی که در تعریف و تشخیص جنایت عمدی وضع شده است، هرگاه مرتکب (متهم) عمدا کاری را انجام دهد که نوعا موجب جنایت واقعشده یا نظیر آن شود، هرچند قصد ارتکاب آن جنایت و نظیر آن را نداشته
باشد اما در عین حال آگاه و متوجه بوده که آن عمل انجامشده نوعا موجب آن جنایت یا نظیر آن میشود، اقدام او از مصادیق جنایات عمدی است که در قضیه مذکور مورد را در چارچوب قتل عمدی قرار میدهد. همچنین مطابق تبصره یک همین ماده چنانچه متهم بتواند عدمآگاهی و توجه خود را به نوعا کشندهبودن جنایت واقعشده اثبات کند یا اینکه اساسا این ناآگاهی به هر طریق دیگر نزد محکمه ثابت شود، مورد از موارد عمدبودن و تعلق حکم قصاص نفس خارج میشود و در غیر این صورت حکم بر عمدیبودن قتل و مجازات مربوط به آن صادر خواهد شد. نکته دیگری که نباید از نظر دور بماند این است که باوجود شباهتهای فراوان در دو حادثه آتشسوزی ذکرشده و اگرچه به حسب ظاهر نوع حادثه و انگیزه اعلامشده از سوی عاملان و نتیجه حاصل از هر دو یکسان بوده است اما نباید منتظر صدور احکامی مشابه برای متهمان بود. در هر صورت باید منتظر ماند تا نتیجه تحقیقات مقدماتی و رسیدگی قضایی و صدور احکام منصفانه و عادلانه از مراجع صالح قضایی مشاهده شود. نکته آخر اینکه تعدد و تکرار و افزایش جنایات عمدی در کشور ما که دارای فرهنگ متمدن و مذهب متعالی و پیشینه افتخارآمیز تاریخی است، بسیار خارج
از انتظار و توقع است بنابراین شایسته است در اقدامی سریع و عاجل و موثر و با عزمی راسخ و به مدد همه مسوولان در قوای سهگانه و دانشمندان و متخصصان علوم انسانی برای پیشگیری از جرایم مشابه و کاهش آمار آن گامهای اساسی و مفید برداشته شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.