روسیه و امنیت انرژی اروپا
«کاهش وابستگی اروپا به گاز روسیه امری ناممکن نیست، اما در این میان سه عامل زمان، پول و اراده سیاسی پایدار نقش کلیدی دارند.» وقتی ولادیمیر پوتین، «ویکتور یانوکوویچ» را در زمان ریاستجمهوریاش در سال گذشته وادار به رد کردن تبادل تجاری با اتحادیه اروپا کرد برگ برندهای را هم برای یانوکوویچ در نظر گرفته بود که فروش گاز به قیمت ارزان میتوانست هدیه خوبی باشد. مصرف بیرویه و سالانه گاز روسیه به اوکراین که فقط 268/5 دلار آمریکا برای هر هزارمترمکعب مورد معامله قرار میگرفت، در سال 2013 برای 28تریلیون مترمکعب قیمت 7/5 میلیارددلار هزینه دربرداشت. از زمان برکناری «یانوکوویچ» در فوریه گذشته مساله گاز به موضوعی بحرانی برای اوکراین تبدیل شده است. پیش از این اوکراین به شرکت نفتی گازپروم 1/7 میلیارددلار بدهی داشت. چنانچه، اوکراین همچنان نسبت به پرداخت بدهی خود اقدام نکند و مورد حمایت و کمک خارجی هم قرار نگیرد شرکت مزبور اقدام به قطع گاز میکند. بیتردید، بحران گاز میتواند روی انتقال گاز از اوکراین به کشورهای غربی نیز مسالهساز باشد. اما در صورتی که شرکت نفتی مورد اشاره میزان نفت انتقالی خود را کاهش دهد دیگر این امکان
برای اوکراین نخواهد بود که همچون گذشته بتواند دسترسی به 28میلیاردمترمکعب داشته باشد و اینکه چهبسا شرکت گازپروم تصمیم بگیرد خط لوله گاز به اوکراین را کاملا ببندد نهتنها تامین گاز اروپا با معضلی جدی روبهرو خواهد شد بلکه اگر این روند تداوم یابد ضربه مهلکی بر اقتصاد حوزه اروپا خواهد زد. چه، اروپا 24درصد گاز مصرفی خود را از روسیه تامین میکند که نیمی از این مقدار یعنی برابر سالانه 80میلیاردمترمکعب از شبکه گازی اوکراین عبور میکند. بیجهت نیست که مشاجره جدی بین روسیه و اوکراین باعث شد تا به مدت دوهفته در ژانویه 2009، جلوی انتقال گاز به اوکراین گرفته شود. البته، اگر اتفاق قطع گاز برای مدت زمان کوتاهی (چندهفته یا یکماه) طول بکشد میزان آسیبرسانی بسیار کمتر خواهد بود. اما اگر در مدت طولانی (چندماه و چندسال) این حادثه رخ دهد، اروپا به سختی آسیب خواهد دید. این نوع آسیبپذیری یکی از دلایلی است که به اعتقاد پوتین قطعا اجازه نخواهد داد تا اروپا به بهانه الحاق کریمه به روسیه و یا هرگونه تحولات مرزی که بتواند تصور کند در برابر رییسجمهور روسیه ایستادگی کند. در حال حاضر، کاهش سهمیه گاز به اوکراین و در نتیجه عدم
سهمیه گاز اروپا همانند گذشته به علت فصلی که کشورهای اروپایی در آن قرار دارند به نفع این منطقه است. کشورهای اروپایی در ماههای تابستان نیازی به گاز روسیه ندارند. در زمستانی که گذشت گاز به مقدار کافی ذخیره شده است. کشورهای اتحادیه اروپا هم اینک 36میلیاردمترمکعب گاز را ذخیره دارند که این مقدار 15میلیاردمترمکعب بیشتر از زمان مشابه در سال گذشته است. آنها میتوانند دوبرابر این مقدار را نیز ذخیره کنند چراکه ظرفیت ذخیره گاز اتحادیه اروپا برابر 75میلیاردمترمکعب است. چنین وضعیتی برای اروپا قوت قلبی است، اما چون حبابی روی آب خیلی جای امیدواری هم نمیتواند باشد. برخی از کشورهای اروپایی از میزان ذخیره بالایی برخوردارند: کشور لتونی برای مدت یکسال و کشورهای دیگر (مولداوی و مقدونیه) اصلا ذخیرهای ندارند. بنابراین، کمک کشورهایی که از ذخیره گاز خوبی برخوردارند به کشورهای نیازمند خود موضوع بسیار مهمی است. خطوط نفتی اروپا شرایط مناسبی برای چنین کاری ندارند. شرکتهای ملی گاز مدت زمان زیادی است که علاقهای به این نوع ارتباط شبکهای ندارند. چه، انتقال گاز مجانی به این معنی است که مشتریان فرصت بیشتری برای خرید ارزانتر
دارند. اما فشار از جانب اتحادیه اروپا خاصه به شکل «بسته انرژی سوم» از سال 2009 آنهم با توجه به اینکه تکیه بیش از اندازه به گاز روسیه ریسکی خطرناک است در حال طراحی برنامههای ویژه برای تعبیه خطوط ارتباطی بیشتر خطوط گازی به منظور به جریان انداختن انتقال گاز در شبکههای ترانزیتی است. لهستان از سال 2011 از طریق خط لوله گاز به جمهوری چک متصل بوده و با ظرفیت حداکثر تا 10میلیاردمترمکعب شبکه گسترده گازی را تا قبل از 2007 فعال خواهند کرد. اسلوواکی در همین اواخر ارتباط گازی خود را با مجارستان شروع کرده و آلمان، میتواند به ایتالیا، لهستان و جمهوریچک گاز ارسال کند. البته از همه مهمتر همان مهیابودن اراده سیاسی بین کشورهای اروپایی است که بتوانند در این مهم موفقیت خوبی به دست آورند. استونی، لتونی و لیتوانی هیچیک بهطور مستقیم به گاز روسیه متصل نیستند ولی قرار است تا سال 2018، خط گازی بین لهستان و لیتوانی برقرار شود و تا آن موقع، لتونی با توجه به ذخایر فراوان به پیشرفتهایی خواهد رسید. همچنین بلغارستان مشکل خاص خود را دارد؛ کشوری که تمام گاز مورد نیاز را از روسیه و از مسیر خط لوله گازی اوکراین دریافت میکند و
دارای ذخایر محدودی است (کمتر از مصرف دوماه). بلغارستان تلاش جدی و فوری خود را برای ساختن خط لوله گازی با صربستان و نیز تاسیس ترمینال گاز طبیعی در یونان بسیج کرده است. حالا بهراستی در صورتی که انتقال گاز به اوکراین متوقف شود بعد از تمامشدن ذخایر گازی برای تامین گاز مورد نیاز چه باید کرد؟ یکی از پاسخهای چهبسا حیرتآور همان روسیه است. اگر روسیه به قصد آسیبرسانی به اوکراین لولههای گاز خود را ببندد، اوکراین مجبور خواهد بود تا گاز مصرفی خود را از طرق دیگری به دست آورد. یکی از راهها خط لوله دربستر دریای بالتیک است. طرح این کار برای انتقال مستقیم گاز از روسیه به آلمان به حالتی است که در عین حال که به روسیه این امکان را میدهد تا روابط گازی خود را با برخی همسایههای نزدیک قطع کند، اما درصدد تقویت بازار مهم خود باشد. اینک شبکههای گازی ارتباطدهنده انتقال گاز را به جنوب و شرق آلمان ممکن کرده و در حال حاضر فقط حدود 30میلیاردمترمکعب از ظرفیت 55میلیاردمترمکعب سالانه مورد بهرهبرداری قرار گرفته است. حال، فرض کنیم مشکلات تجاری به گونهای حل شود، آنوقت روسیه هم بنا نداشته باشد که اوضاع را بدتر کند، 25میلیارد
دیگر میتواند بخش عمده قابلتوجهی از گاز مصرفی را در صورت قطع گاز اوکراین تامین کند. از طرفی، بررسی یکی از بانکهای نروژ نشان داد شرکت دولتی انرژی نروژ از زمان تحولات اخیر اوکراین به رشد هفتدرصد رسیده است. لیکن حوزه تولیدات بعدی در اتحادیه اروپا محدودیت دارد. افکار عمومی هلند خواهان استخراج کمتر گاز هستند. مردم نگرانند تا نکند نشست کربن معضلاتی ایجاد کند. آفریقای شمالی هرچند میدان بزرگ گازی دارد، ولی تهدیدات تروریستها و سایر ناآرامیها آن را بلااستفاده گذاشته. واردات ایتالیا از لیبی که روزگاری تامینکننده گاز بود در سال 2013 تا 11/9 درصد کاهش تولید داشته و همچنین تولید تامینکننده الجزایری نیز تا 40درصد کاهش داشته است. درباره حوزههای گازی دورتر چه میتوان گفت؟ اروپا دارای ظرفیت بالای گازی است که سال 2013 برابر 45/7 میلیاردمترمکعب گاز بسیار کمتر از سال 2011 (86) وارد کرده است، اما درعین حال، اگر انتقال از طریق اوکراین به علت قطع کامل ممکن نباشد، اروپا نیازمند مقدار30میلیاردمترمکعب کسری گاز (کمتر از نصف گاز مصرفی سالانه آلمان) خواهد بود. اضافه بر معضل اقتصادی که از کسری 30میلیاردمترمکعب گاز ناشی
میشود، رهبران اروپا موضوع کمک به پرداخت بدهیهای اوکراین را نیز خواهند داشت. بنابراین همین مساله یکی از دلایلی است که باعث گرانی هزینه گاز میشود. از جانب دیگر، قطع کامل سوبسیدهای انرژی و مصرف بیحسابوکتاب گاز در اوکراین به یقین این کشور را نیازمند صندوق بینالمللی پول خواهد کرد. همچنین جامعه اروپا در طولانیمدت، برنامه کاهش اتکای خود به روسیه را با توجه به افزایش مقدار مورد نیاز گاز خود در دهه آینده بهعنوان چالشی مهم رودررو خواهد داشت. پیشبینی شده میزان واردات گاز مصرفی اروپا از روسیه از 327میلیاردمترمکعب امروز به 413میلیاردمترمکعب در سال 2020 خواهد رسید. در ماه مارس رهبران اتحادیه اروپا طرحی را از کمیسیون برای کاهش وابستگی انرژی خواستار شدند. به عبارتی، کمک به ذخیرهکردن ظرفیتسازی برای آینده را مدنظر داشتند. چنین سیاستی میتواند ضمن ذخیرهسازی استراتژیک گاز موجب افزایش کارآیی انرژی نیز شود. طرح بهرهبرداری از خطوط جدید انتقال گاز همچون خط لوله جنوب روسیه همانند شمال موجب کاهش وابستگی صادرات شرکت گازپروم اوکراین میشود. تکمیل طرح تا سال 2018 همراه با ظرفیت 63میلیاردمترمکعب خواهد بود. همچنین
اروپا اندوختههای گازی خود را توسعه میدهد. اتصال اتحادیه اروپا به مرکز تحقیقات میتواند از نظر فنی منابع گازی اروپا را حتی تا 11/700میلیاردمترمکعب که در حدود یکچهارم ذخایر گازی آمریکاست برساند اما برخی موانع قانونی و فنی صدور گاز اروپا را بهراحتی ممکن نخواهد ساخت. یکی از مراکز تحقیقاتی پیشبینی کرده تولید گاز اروپا بسیار کمتر از آمریکا و رو به کاهش است. فقط در ناحیه مرزی تگزاس- لوسیانا در آمریکا تولید گاز با ظرفیت دومیلیاردمترمکعب در سال 2015 به بهرهبرداری خواهد رسید. البته بسیاری از طرحها بستگی بهکارافتادن سرمایه دارد. سرمایهگذاران بخش خصوصی هم با احتیاط عمل کرده و و نمیخواهند برخی ریسکها را پذیرا باشند. برای نمونه، اینکه اروپا خواسته باشد با چرخشی ناگهانی گاز ارزان روسیه را در برنامه خود نگهدارد همچنین بحران اوکراین آمریکا را از تداوم حمایت از همپیمانان خود به چالش کشیده و نکته فراموشنشدنی اینکه ایجاد محدودیت برای صادرات قیمتها را کاهش خواهد داد. هرچند تغییرات تکنولوژی هم میتواند موثر باشد. هزینه واردات پایانههایی که گاز طبیعی مایع را میتواند به گاز مصرفی تبدیل کند، کاهش یافته و مشتریان
اینک بهجای هزینهکرد خرید از راههای دیگری مانند اجارهکردن شناورها میتوانند بهره برند. سیستم شناور جدید لیتوانی ساخت کرهجنوبی به ارزش 325میلیوندلار که قرار است گاز طبیعی را به گاز مصرفی تبدیل کند از پایان سالجاری به بهرهبرداری میرسد. در طرح زمانی طولانی نیز دستگاههای میعان که میتوانند از موتورهای برقی بهجای توربینهای بزرگ استفاده کرده، هزینههای صادرات پایانهها و سرمایهای را کاهش دهند، مدنظر است. این روش میتواند حجم بیشتری از گاز طبیعی را وارد بازار کند. از آنجا که اروپا 31درصد گاز خود را برای تولید انرژی برق استفاده میکند. چنین امکانی هست که وابستگی به روسیه را از طریق تغییرات لازم فنی کاهش دهد. اما بههرحال، سیاست نشان داده قدرتها به هم نیاز دارند درواقع در بحث اخیر موضوع توازن قوا هم مطرح است چراکه واقعیت نشان میدهد کرملین نیازمند مشتریان اروپایی بوده و اروپا نیز متقابلا محتاج واردات از روسیه است. صادرات نفت و گاز 70درصد کل صادرات سالانه روسیه به ارزش 515میلیارددلار را تشکیل میدهد. نقش اروپا بهعنوان بزرگترین بازار گاز روسیه خود ارزش و قدرت زیادی را برای روسیه به ارمغان داشته
است. اما نباید فراموش کرد هرچند فروش مواد نفتی امری ثقیل نیست، اما روسیه در این نوع بازار نیاز به دسترسی به نظام مالی جهانی دارد. شرکتهای روسی باید بتوانند بدون هیچ مانع قانونی وارد تبادل تجاری بینالمللی شوند که در این مسیر چارهای ندارند جز آنکه همه هزینهها را به دلار انجام دهند. البته آسیبهای ناشی از تحریمهای مالی را هم باید در نظر داشت. بنابراین روسیه در فروش مواد نفتی خود به برخی کشورها کم مشکل نخواهد داشت. به سخنی دیگر و در بحث نظری، صادرات گاز روسیه به اروپا سلاحی است که میتواند هدف دیگری را هم نشانه رود. اگر روسیه بخواهد به فشارهای خود علیه اوکراین ادامه داده یا بخواهد از فرصتهای به دستآمده برای بازار خود در مولداوی، گرجستان یا کشورهای حوزه بالتیک بهره ببرد که در این مسیر اروپا هم در پاسخ واکنشی جدی نشان خواهد داد، امکان متوقفشدن صادرات وجود دارد که از طرفی دیگر برای اتحادیه اروپا نیز بدون آسیب نخواهد بود. در این میان روسیه باید با احتیاط کامل برای صادرات گاز قدم بردارد. چه، کشور چین پیش از این نگرانی خود را از امکانات مطمئن روسیه اعلام داشته بود. برای همین است که کرملین نمیتواند تداوم
سیاست روسیه را در قبال بازار غیرقابل رقابت و ناپایدار نظارهگر باشد چراکه یقین به قدرت بالا و اهمیت صادرات روسیه را به جهان دارد. شوک وارده ناشی از الحاق کریمه به روسیه بیتردید جریان برنامهریزی و اجرای تصمیمات اروپا را تسریع میبخشد. آنها در عین حالی که چهبسا خیلی هم از سیاستهای پوتین خوششان نیاید، اما به ناچار و در عالم سیاست مجبورند به اجبارهای طراحیشدن روسیه تا حد زیادی تن در دهند.
منبع: اکونومیست
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.