شکلهای زندگی: «مادام بوواری» رمانی سیاسی است؟
فلوبر، امپرسیونیسم و سیاست
نادر شهریوری (صدقی)
1-«ولکن این دغدغه پیامدها را! من پولدار و بیپول نمیشناسم، غالب و مغلوب هم سرم نمیشود، این چیزها را من اصلا قبول ندارم.»1 سپس فلوبر در ادامه همین نامه به ژرژ ساند میگوید: «آیا وقتش نرسیده که پای عدالت به عالم هنر باز شود؟ و اگر این تحقق یابد آنگاه بیطرفی نقاشی به هیبت علم دست خواهد یافت - و به دقت علم نیز هم!»2 به نظر نمیرسد «عدالت» موردنظر فلوبر عدالت به مفهوم کلاسیک و افلاطونیاش یا لااقل آنچه در اذهان وجود دارد باشد، چرا که در همان ابتدا میگوید نه پولدار و نه بیپول میشناسد و نه غالب و مغلوب سرش میشود، به پیامدها هم که بیتوجه است اما با این حال به ژرژ ساند میگوید: آیا وقتش نرسیده که پای عدالت به عالم هنر باز شود؟ فلوبر در ادامه نامهنگاریها موضوع را کمی روشنتر میکند. او در یکی از نامههای خود اینبار به لوییز کوله مینویسد: «هم از اینرو است که میگوییم نه موضوع خوب وجود دارد و نه موضوع بد... سبک بهتنهایی آن شیوه مطلقا یکتاست که با آن میتوان به اشیا و امور نظر انداخت.»3 هنگامی که فلوبر از سبک نام میبرد به واقع میخواهد اصل مشهور خود را توضیح دهد که مطابق آن در اساس نه زشت و زیبا و نه
خوب و نه بد وجود دارد چون سبک از نظر فلوبر در اصل یعنی «شیوه بیقیدوشرط دیدن چیزها» در این سبک فلوبری هیچ چیزی بر چیز دیگر ترجیح ندارد و مانند مثالی که به کوله میزند: فیالمثل هیچ دلیلی وجود ندارد که شهر قسطنطنیه (نماد شکوه و تاریخ) بر شهر ایوتوت (نماد بیتاریخی و احیانا کسالت) ترجیح داشته باشد. زیرا از نظر فلوبر برای یک نویسنده، تنها سبک اهمیت دارد و سبک هم از نظر فلوبر بهتنهایی یگانهشیوه مطلقدیدن چیزهاست. 2- امپرسیونیسم در هنر «ثبت لحظههای زودگذر، لحظههایی که در عین حال یادآور شکل اصلی زندگی هستند و همچنین بروز جلوهها و خلل و فرجهای گوناگون زندگی است.»4 این موضوع را در نقاشی بهتر میتوان نشان داد و سپس آن را به ادبیات تسری داد زیرا در اساس با یکدیگر تفاوتی ندارد. نقاشان تا پیش از امپرسیونیسم، شاهان، قهرمانان و نخبگان را بر بوم میکشیدند و در ادبیات کلاسیک، بهمثابه نظام بازنمودگر هنر، نویسندگان دلاوریهای پادشاهان، نجیبزادگان و قهرمانان را به نمایش درآورده و آن را در دستور کار خود قرار میدادند. از طرفی نمایش همان «نخبه» نیز تابع مقررات ویژهای بود و از سلسلهمراتب متصلب و معینی پیروی میکرد
به این معنا که هر آدم متشخصی هرطور هم که بخواهد نمیتواند در برابر نگاه نقاش قرار گیرد، در نگاه سلسلهمراتبی اساسا هر ایستادنی قابل ترسیم نیست و هر آدمی قابل نمایش نیست این نحوه نمایش هنری و ادبی صرفا مختص به اصطلاح اشراف و بورژواها نبود بلکه این چارچوب سلسلهمراتبی حتی در نقاشان سوسیالیستی مانند کوربه نیز رعایت میشد. کوربه هم پیرو نظام بازنمودگر بود منتها با این تفاوت اساسا نهچندان مهم که اینبار چهره کارگر یا فیالمثل چهره سنگشکن (اثری از کوربه) است که جای چهره تیپیک شاه یا قهرمان کلاسیک را میگیرد اما در اساس سلسلهمراتب رعایت میشود. شاید مشابه کوربه در ادبیات بتوان از گورکی نام برد، در گورکی نیز بهمانند کوربه سلسلهمراتب، منتها با تعین بعضی «تیپها» رعایت میشود. با امپرسیونیسم نوعی برابری جای سلسلهمراتب را میگیرد، به این معنا که اجزا بهطور یکسان و برابر به نمایش درمیآیند، در امپرسیونیسم سبک دقیقا به مفهوم فلوبری آن اهمیت مییابد یعنی «شیوه بیقیدوشرط دیدن چیزها» و برابر قراردادن همه آنها در یک تابلو. وقتی به نقاشیهای پیروان این سبک هنری مینگریم آنچه در زمینه بوم خود را بر ما مینمایاند
همانا مناظر خیابانها، مغازهها، چراغها، اشیا و مردمان عادی و... است بههمیندلیل حتی تصویر یک جفت پوتین و نه صرفا تصویر شاهان و نجیبزادگان اهمیت مییابد و «نقاش میتواند بگوید آری این تصویر پوتین معمولی است و جز تصویر پوتین هیچ نیست و فرم پوتین مندرس به چشم من دارای همان ارزشی است که فیگور یک پرنسس یا پرسپکتیو یک قصر اشرافی برای نقاش آکادمیک (کلاسیک) دارد.»5 3- «اما شاگرد تازه حتی بعد از آنکه دعا به پایان رسید هنوز کلاهش روی زانوهایش بود... کلاهش یکی از آنهایی بود که شکل ترکیبی دارند و عنصرهایی از کلاه پوستی، شاپکا، کلاه شاپوی گرد، کاسکت پوست سمور و عرقچین کتانی در آنها دیده میشود، یکی از آن اشیا محقری که زشتی خموشانهشان همچون صورت یک سفیه به نحو ژرفی گویاست. بیضوی بود و مغزیهایی محدب نگهش میداشت. پایینش سه رشته برجستگی لولهوار مدور بود که به لوزیهایی متناوب، یک در میان از مخمل و پوست خرگوش ختم میشد که باریکه سرخی از هم جداشان میکرد، روی اینها چیزی شبیه کیسه بود که نوکش به شکل یک چندضلعی با آستر مقوا درمیآمد و یراق گلدوزی پیچدرپیچی میپوشاندش، از آن بالا بند زیادی نازکی آویزان بود که سرش یک
گل گره از نخ طلایی کار منگوله را میکرد. کلاه نویی بود، سایبانش برق میزد.»6 اینها توصیفات فلوبر از یک «کلاه» است، فلوبر به کلاه با همان دقت و جزییات اهمیت میدهد که چهرههای متشخص را توضیح میدهد. کلاه در مادام بوواری فلوبر همان جایگاهی را دارد که پوتینهای معدنکار در تابلو نقاشی ونگوگ؛ یعنی همهچیز و در عین حال هیچ چیز. آنچه در این دو هنرمند اساسا رعایت نمیشود سلسلهمراتب است، به بیانی دیگر اگرچه این کلاه کلاهی بیش نیست- آن هم کلاه شاگرد مدرسهای تازهوارد و دستوپاچلفتی به نام شارل بوواری، اما کلاه هرچه که هست هیچ کمتر از اشخاص و چیزهای دیگر نیست به بیانی سادهتر در ادبیات فلوبری همچون نقاشیهای امپرسیونیستی هیچ موضوعی بر موضوع دیگر برای آنکه دستمایه متن قرار گیرد برتری ندارد. هنگامی که گفته میشود همهچیز و هیچچیز یعنی آنکه مثلا کلاه یا پوتین در همان حالی که همهچیز است در عین حال کلاهی بیش نیست، این ویژگی را هر چیز دیگری نیز میتواند داشته باشد به اینسان ما با نوعی «عدم تعین» روبهرو هستیم که سلسلهمراتب در آن فرومیریزد و فردیتها و اذهان سازمانی پیشین که صرفا در پی بازنماییاند و به محاق
میروند و در پی آن نوعی برابری- برابری مطلق حادث میشود تنها در این شرایط هر اتفاق و یا حادثهای میتواند باعث نوعی تامل و بهوجودآمدن دنیایی جدید شود که تا قبل از آن دیده نمیشد، ناچیز تلقی میشد و به چشم نمیآمد. در اینجا دیگر این به توانایی سوژهها برمیگردد که بتوانند چیزها را در عین اختلاف دریابند و پتانسیلشان را کشف کنند. «اغلب اوقات بهخاطر اتفاق کوچکی، بهخاطر سقوط قطرهای آب، یک صدف، تار مو باید بایستد با چشمان خیره و قلبت گشوده میشود. اشیایی که در آنها تامل میکنی گویی همان آنکه به سویشان خم میشوی، در برت میگیرند و پیوندها استوار میگردند: یکدیگر را به نرمی و گشودگی بارها لمس میکنید و در آغوش میگیرید.»7 قطعه فوق برگرفته از رمان «وسوسه» سن آنتونیو است «راهبی قرنچهارمی که در غاری گوشه میگیرد و شیاطین و ارواح خبیثه میخواهند او را وسوسه کنند. فلوبر قصد داشت سلسله وسوسهگران را آنقدر بسط دهد که تمام شخصیتهای اساطیری و بدعتگذار تمامی تمدنهای جهان را شامل شود.»8 از نگاه فلوبر این سلسله وسوسهگران میتواند هر چیز یا هر چشماندازی باشد که بتوان به پیشوازش رفت، آن را دریافت، برکشید و همچون
چیزی مهم مثل کلاه شارل بوواری یا پوتینهای ونگوگ به نمایش درآورد. مهم در اینجا دیگر به توانایی سوژه برمیگردد که وسوسه شود و فریب بخورد! 4- «امپرسیونیستها در نقاشی به تاثیرات تغییرات نور در رنگهای موضعی اشیا در ساعات مختلف روز توجه داشتند. علاوهبر آن به انعکاس رنگهای اشیای مختلف در یکدیگر و تاثیر رنگهای پیرامونی توجه میکردند، آنها این کار را با کنارهمقراردادن رنگهای مکمل انجام دادند و به جای فرمی که با خط مشخص محدود میشد، یک لکه رنگ گذاشتند.»9 جالب آن است که بهلحاظ زمانی فلوبر زودتر از امپرسیونیستها به اهمیت نقاط نامعین و فیالواقع چیزهایی که تا قبل از او کسی به آنها توجه نمیکرد دقت کرد. او آنها را همچون چشماندازهایی میدید که فکر میکنند و با آغوش باز در انتظار دیدهشدن هستند. فلوبر قدرت ادبیات را در نمایش «دیدهنشدهها» و بروز «جلوهها و خلل و فرجهای گوناگون» زندگی میدید. او مانند امپرسیونیستها منتها با قدرت کلمهها تمامی توجه خود را به آنجاهایی معطوف کرد که امپرسیونیستها کردند «تقلیل فرد به خطی انتزاعی، به یک ضربه، نامحدوده تمیزناپذیری فرد با دیگر خطوط یافته شود و در پی آن ورود به
محدوده آنیت (لحظه) رخ دهد»10 5- شانتال موفه میان دو مفهوم سیاست و امر سیاسی تفاوت قایل است. از نظر او سیاست همان چیزی است که معمولا از هرکس سوال شود پاسخ میدهد. الگوها و نهادهایی که بهوسیله آنها نظمی شکل میگیرد و همزیستی بشری سامان مییابد. اما از نظر او امر سیاسی حیطه دیگری است، امر سیاسی حیطهای است که تفاوتها به نمایش گذارده میشود. بنابراین اگر نویسندهای تلاش کند تا مرزهای تفاوت و آنتاگونیسم را به نمایش گذارد بهناگزیر وارد حیطه امر سیاسی شده است. این نگاه به «امر سیاسی» نویسنده را از دو دیدگاه کلیشهای «هنر برای هنر» و «هنر متعهد» دور میکند و به رابطه میان ادبیات و سیاست از منظری دیگر مینگرد. به نظر موفه «امر سیاسی» بهناگزیر در برابر سیاست قرار میگیرد. جایی که سیاست بهمثابه شکل رسمی و قانونی جامعه را به گروههای متفاوت تقسیم و تفکیک میکند و زیباییشناسی را میان امر دیدنی و ندیدنی، شنیدنی و نشنیدنی و بهطور کلی امر موجود و حذفشده به وجود میآورد. امر سیاسی به نمایش همه آن امور و تناقضاتی میپردازد که سیاست رسمی سعی در پوشاندنشان دارد. در اینجا اگر نویسندهای مرزهای تفاوت و آنتاگونیسم را
بنمایاند و پرتویی هنری بر چیزهای نادیده، ناشنیده و اساسا حذفشده بیفکند حتی با وجود خواست خود به حیطه امر سیاسی وارد شده و کاری سیاسی انجام داده است. تنها در مخدوششدن مرزهای ساختهشده و بازنماییشده است که برابری واقعی و همگانی- از نوع فلوبری - به وجود میآید. اکنون سوالی که مطرح میشود آن که آیا مادام بوواری فلوبر که زندگی و تلخکامیهای زنی روستایی است بهراحتی اثری سیاسی است؟ به نظر ژاک رانسیر، مادام بوواری فلوبر مصداق بارز دموکراسی و همتای ادبی رهایی حذفشدگان است. دموکراسی از نظر رانسیر قبل از هر چیز حاصل تلاش برای تحقق امر جمعی متفاوت از شکل رسمی است امر متفاوت در ادبیات توجه به روشی یکسره مغایر با سنت روایت است. تا قبل از مادام بوواری سنت موجود ادبی از راوی میخواست که در توصیف چیزها یک نگرش و در توصیف آدمها نگرشی کاملا متفاوت در پیش گیرد در حالی که در مادام بوواری چیزی بر چیز دیگر ترجیحی ندارد، مرزها بازنمایی شده و متصلب در هم نوردیده میشود و نوعی برابری امپرسیونیستی رخ میدهد که پیشنیاز دموکراسی هنری است. با این ایده آیا نمیتوان نقاشیهای امپرسیونیستی و فیالمثل پوتینهای معدنکار ونگوگ را
نیز اثر سیاسی قلمداد کرد که همچون مادام بوواری مرزهای رسمی را پس میزند؟ 1، 2، 3) رمان به روایت رماننویسان میریام الوت، علیمحمد حقشناس 173، 173، 361. 4) باغ آلبالو، چخوف، سیمین دانشور، ص 12 5، 9) ماتریس زیبایی، بهمن بازرگانی، ص 45 6) مادام بوواری، فلوبر، مهدی سحابی، ص 10 7) وسوسه سن آنتونیو، نوشته فلوبر به نقل از دولوز بارتلبی و فرمول ادبی رانسیر، احمدی آریان، ص 118 8) فلوبر، جی. دیویس، مینو نیری، ص 23 10) دولوز، بارتلبی و فرول ادبی، رانسیر، احمدی آریان ص 118
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.