|

روایتی از رمان سگ‌سالی نوشته بلقیس سلیمانی

آدم را ناچار به گفتن چه حرف‌هایی می‌کنند

احمد غلامی

بیکار بودم و به‌شدت بی‌پول. تصمیم گرفتم دو، سه‌سکه‌ای را که هدیه ازدواجم بود بفروشم. تا آن‌وقت این کار را نکرده بودم. خجالت می‌کشیدم و حسابی دست و پایم را گم کرده بودم. سر شب رفتم خیابان فردوسی و با عجله آنها را به اولین دلارفروش توی پیاده‌رو فروختم و فورا در رفتم. به خودم که آمدم گوشه‌ای نگه داشتم و پول‌ها را شمردم. دیدم ای‌بابا کم است. هرچه بالاوپایین کردم، دیدم نه، انگار دلارفروش سه‌سکه را به بهای یک سکه از من خریده بود. سراسیمه برگشتم تا پیدایش کنم اما آب شده بود و رفته بود توی زمین. از اینکه کلاه سرم گذاشته بود ناراحت نبودم، بیشتر از این ناراحت بودم که چرا برای از دست‌دادن سکه‌ها اینقدر عجله کرده‌ام. رمان «سگ‌سالی» بلقیس سلیمانی هم حکایت سکه‌فروختن من است. برای خرج سوژه‌اش خیلی عجله کرده. با این تفاوت که سوژه او از سکه‌های من باارزش‌تر است. هیچ‌وقت فکر نمی‌کردم رمانی از نویسنده زنی بخوانم که دلم بخواهد سوژه‌اش مال من باشد. اعتراف می‌کنم درباره سگ‌سالی این احساس را داشتم. رمان سوژه جذابی دارد. مکانی که برای داستان طراحی شده و وضعیت قهرمان آن، قلندر منحصر‌به‌فرد است. قلندر جوانی است وابسته به سازمانی سیاسی که پس از بگیروببندهای دهه 60 به روستای زادگاهش برمی‌گردد و در طویله‌ای پنهان می‌شود. پدر و مادر، زندانبانش هستند و طویله انفرادی‌اش. در همسایگی آنها خانواده عمویش زندگی می‌کنند که از دو فرزندشان یکی صنم نامزد قلندر است و حسینعلی که سپاهی شده دوست دوران مدرسه او است. همین موقعیت و وضعیت پر از تنش و تضاد است که جان می‌دهد برای خلق رمان. قلندر خودش را حبس طویلگی می‌کند و ارتباطش با جهان خارج از طریق پدر و مادرش، رادیو و سوراخ‌هایی است که در دیوار نقب می‌کند. این آخری از همه بهتر است. چون با نگاه‌کردن از سوراخ است که به رابطه نامزدش با مردی دیگر و به ناممکن‌بودن تغییر وضعیتش پی می‌برد. تا اینجا همه ‌چیز خوب است. اما مشکل از جایی شروع می‌شود که قلندر 24سال در این طویله زندگی می‌کند. 24سال یعنی 8760روز، معادل 210240ساعت. حالا این ارقام به کنار اصلا فرض که قلندر یک ماه در طویله زندانی بوده، مگر می‌شود آدم یک‌ماه در جایی تاریک و کثیف و پر از گوسفند زندانی باشد و احساس‌های تازه و عجیب‌وغریبی به سراغش نیاید. اولین موضوع خواب است. خواب آدم به هم می‌ریزد. شب و روزش به گند کشیده می‌شود. حوصله‌اش سر می‌رود. توی طویله قدم می‌زند. دلش برای بیرون پر می‌کشد. همان کک‌هایی که نویسنده هم اشاره کرده، آدم را بیچاره می‌کنند. مگر خارش جای نیش‌های کک شوخی است. من که حاضرم به دست اشرار کرمان بیفتم اما هر شب با کک‌ها نخوابم. اصلا مگر در آن خراب‌شده جای دیگری برای پنهان‌شدن نبود و اگر نبود در این 24سال نمی‌شد فکری کرد و جای دیگری برای این مادرمرده قلندر پیدا کرد یا همان طویله لعنتی را سروسامان داد. آخر یک روز، دو روز که نیست یک‌ماه و دوماه هم که نیست نقل 24سال است. بگذریم که اگر آدم چند سالی در انفرادی خودخواسته آن هم در طویله زندانی شود، دچار پرش‌های ذهنی، مالیخولیا و هزاران درد و مرض می‌شود که نویسنده در این‌باره سکوت می‌کند و تنها به تغییرات ظاهری قلندر بسنده می‌کند. راستی قلندر یک روزش را در طویله چگونه گذراند؟ صبح که از خواب بیدار شد چه‌کار کرد؟ ظهر چی. راه رفت، نشست، ورزش کرد تا بدنش از کار نیفتد. چه جوری آن روز را تا شب گذراند. چه خیالاتی، چه ترس‌هایی چه احساس‌هایی در این یک روز آن هم فقط یک روز به سراغش آمد. نویسنده بی‌خیال از کنار اینها رد می‌شود. تازه یک‌روز، ‌دو روز که نیست نقل 24ساله. قلندر 24سال با گوسفند‌ها زندگی می‌کند. در هیچ جای داستان نویسنده درباره رابطه قلندر و گوسفند‌ها حرف تازه‌ای نمی‌زند و احساس تازه‌ای کشف نمی‌کند. بابا اگر آدم 24سال با گوسفند‌ها یک جا زندگی کند بالاخره با آنها رابطه عاطفی و جنسی پیدا می‌کند. «الله‌اکبر» این بلقیس سلیمانی آدم را به گفتن چه حرف‌هایی وادار می‌کند. اصلا آقا یک سوال، چرا قهرمان داستان دختر نیست؟ اگر شخصیت داستان دختر بود که نویسنده برای بیان درونیاتش توانایی بیشتری داشت و از طرف دیگر این انزوای 24ساله یعنی بازگشتش به روستا و پنهان‌شدنش منطقی‌تر جلوه می‌کرد. یک دختر روستایی غلط می‌کند که خارج از عرف عمل و پایش را بیشتر از گلیمش دراز کند. اگر این کار را بکند حقش است هر بلایی سرش بیاید. چقدر غر زدم، کمی هم تعریف کنم. به‌نظرم سگ‌سالی عنوان زیبایی است. اصلا انتخاب‌هایی که نویسنده کرده است اگر درست به‌کار گرفته می‌شدند، حتما از آن اثری ماندگار خلق می‌شد. آدم‌های داستان «دادالله» و «ماه‌سلطان» خوب انتخاب شده‌اند و اگر در شرایطی عادی بودند، می‌شود گفت خوب هم پرداخت شده‌اند. اما شخصیت‌پردازی آنها در بستر این حادثه و بحران‌ دچار تلاطمی جدی نمی‌شود. انگار برای آنها عادی است که پسرشان هر شب در طویله بخوابد و آنها در خانه سر بر بالش بگذارند. هیچ رابطه عاطفی بین پدر و قلندر وجود ندارد. اگر این امر برگرفته از خشونت روستایی است که این نشان داده نمی‌شود. اگر قهرمان داستان دختر بود شاید این رابطه پدر و دختر قابل‌توجیه بود. آن‌وقت فقط می‌ماند ماه‌سلطان مادر که نقشش باید پررنگ‌تر می‌شد. تازه حالا از این بگذریم که کرمانی‌ها وقتی پسر دارند، فکر می‌کنند خدا بهشان شازده داده است. صنم و حسینعلی خوب روایت شده‌اند. آن هم به‌ این دلیل که منفک و بی‌خبر از شخصیت اصلی داستان هستند. چون نویسنده آنها را با شرایط جدید قلندر روبه‌رو نمی‌کند، بدون نقصند. به نظرم بلقیس سلیمانی ترسیده آنها را با وضعیت قلندر پیوند بزند. حسینعلی را به‌دلیل سیاسی و صنم را به‌‌دلیل دشواری در پرداخت رابطه. البته اگر سگ‌سالی داستان من بود، شاید بی‌خیال حسینعلی می‌شدم و در این حد نگه‌اش می‌داشتم اما از صنم دست برنمی‌داشتم و نمی‌گذاشتم بی‌خبر از حال قلندر باشد. شخصیت اسفندیار هم اگرچه در منفعت‌طلبی روستایی‌اش اغراق شده اما خوب از کار درآمده است. کم‌رمق‌ترین آدم داستان قلندر است که بار اصلی ماجرا روی دوشش است. راستی چرا قلندر، یک سمپات ساده روستایی که گویا نشریه سازمان را می‌فروشد، تن به این انزوای 24ساله می‌دهد؛ تصمیمی در حد یک چریک مسلح یا دبیر حزب. آیا او شخصیتی پارانوییک دارد و اگر اینطور است چرا نشان داده نمی‌شود. چرا حبس طویلگی‌اش اینقدر طولانی است. چه ضرورتی دارد این طولانی‌بودن زمان. شاید با اشاره‌ای که نویسنده به زمان تاریخی بیرون می‌کند، قصد پیش‌بردن زمان موازی درون طویله را با زمان بیرون دارد. البته بارها هم به این موضوع اشاره می‌شود. اما نتیجه؟! شاید بلقیس سلیمانی می‌خواهد مقاومتی ذهنی و غیرواقعی آدم‌های سیاسی را هجو کند. آن‌وقت جایگاه سیاسی قلندر برای این کار مناسب نیست و با بیان اینکه «باید مقاومت کرد» آن هم از زبان قلندر، الزاما این موضوع ساخته و هجو نمی‌شود. تازه اگر بپذیریم قلندر در جایگاه خودش در سازمان دچار اختلال است و نمی‌تواند تعریف روشنی از جرم و مجازات خودش بدهد، چرا این موضوع هم نشان داده نمی‌شود البته می‌دانم در اوایل انقلاب رابطه متناسبی بین مجازات و جرم نبوده اما داستان قلندر یک‌روز و دوروز که نیست نقل 24سال است. بگذریم برخی از آدم‌های داستان به عمد از شرایط تازه قلندر بی‌خبر نگه داشته می‌شوند، یا آنها که با‌خبرند در این بستر دچار تنش و تحولی جدی نمی‌شوند. یعنی نوعی انفکاک بین قهرمان داستان و همه چیز وجود دارد که موجب تنش و تضادی نمی‌شود تا چیز تازه‌ای کشف شود و داستانی خلق شود. به‌واقع داستان سگ‌سالی تعریف حادثه‌ای منحصربه‌فرد از زندگی قلندر برای خوانندگان است. راستی بعد از فروختن آن سکه‌ها خیلی زخم‌زبان خوردم. بعد از آن تصمیم گرفتم هیچ چیزی را با عجله نفروشم یا جایی آن را بفروشم که سرم کلاه نگذارند. با این وجود بعد، داستان یکی از بانک‌هایی را که سرم کلاه گذاشت برایتان می‌گویم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.