گفتوگو با رضا رضایی بهمناسبت ترجمه «مستأجر وایلدفلهال» انبرونته:
نمیتوانیم از جهل دفاع کنیم
علی شروقی . عكس: امیر جدیدی، شرق
«مستأجر وایلدفلهال» انبرونته و «پروفسور» شارلوت برونته دو رمانی بودند که در اواخر سال گذشته با ترجمه رضا رضایی از طرف نشر نی منتشر شدند. این دو رمان ادامه پروژه ترجمه تمام آثار خواهران برونته است که رضا رضایی چندسالی است به آن مشغول است و تاکنون شش کتاب از این مجموعه منتشر شده و با انتشار یک کتاب دیگر که رضایی اینروزها مشغول ترجمه آن است، پروژه خواهران برونته به اتمام میرسد. رضا رضایی پیش از شروع ترجمه آثار خواهران برونته، تمام آثار جین آستین را به فارسی ترجمه کرده بود. ترجمه آثار خواهران برونته نیز کاری در ادامه همان پروژه است؛ پروژهای که گویا ادامه خواهد داشت و رضایی قرار است بعد از تمامشدن ترجمه تمام آثار خواهران برونته، سراغ ترجمه آثار جورج الیوت برود. در ایران شاید امیلی برونته و شارلوت برونته بیشتر از انبرونته شناخته شده باشند؛ امیلی برونته با تنها رمانش یعنی «بلندیهای بادگیر» و شارلوت برونته بیشتر با رمان «جین ایر». انبرونته تنها دو رمان دارد؛ یکی «اگنس گری» که حدود یکسال قبل با ترجمه رضا رضایی منتشر شد و یکی هم همین رمان «مستأجر وایلدفلهال» که اخیرا منتشر شده است. آنچه
انبرونته را به نویسندهای مهم در تاریخ ادبیات بدل کرده است نه «اگنس گری» که رمان «مستأجر وایلدفلهال» است؛ رمانی که بعد از اگنس گری و یکسال قبل از اینکه نویسندهاش بر اثر بیماری سل از دنیا برود منتشر شده است. چنانکه رضا رضایی در مقدمه ترجمه «مستأجر وایلدفلهال» اشاره کرده، بعد از انتشار این رمان در سال 1848 برخی منتقدان به نویسندهاش بهخاطر خشن و عریاننشاندادن واقعیت در این رمان، اعتراض کردهاند؛ اعتراضی که خود انبرونته در پاسخ به آن نوشته است: «هدف من نه صرفا سرگرمکردن خواننده بوده، نه ارضاکردن ذوقیات خودم و نه البته جابازکردن برای خودم نزد مطبوعات و مردم. فقط خواستهام حقیقت را بگویم، چون حقیقت همواره برای کسانی که پذیرایش هستند نتیجه اخلاقی دارد. اما گنج گرانبها معمولا در قعر چاه است و برای بهدستآوردنش باید جسارت ورزید و به عمق آب رفت. کسی که در پی گنج میرود در گلولای هم فرو میرود... و کسی که به گلولای فرو میرود، بیشتر با خردهگیری مواجه میشود تا با سپاسگزاری بابت تلاشی که برای رسیدن به گنج به خرج میدهد. همچنین، کسی که میخواهد اتاقی را بروبد، شاید با این انتقاد مواجه شود که چرا
گردوخاک راه میاندازد. من خودم را بههیچوجه صالح نمیدانم که خطاها و پلشتیهای جامعه را اصلاح کنم. فقط میتوانم شمهای از این خطاها و پلشتیها را نشان بدهم. اگر گوش شنوایی پیدا کنم، ترجیح میدهم حقیقت را بگویم، هرچند که تلخ باشد، نه آنکه دروغهای شیرین بههم ببافم.» موضوع اصلی گفتوگویی که میخوانید رمان «مستأجر وایلدفلهال» است، اما در آغاز این گفتوگو رضایی درباره چگونگی شکلگیری پروژه ترجمه آثار نویسندگان زن قرن نوزدهم انگلستان، اهمیت آنها در ادبیات جهان و نگاه نادرستی که در ایران به برخی از این نویسندگان وجود دارد، سخن گفته است. گفتوگو با رضا رضایی را میخوانید. قبل از پروژه جین آستین، جستهوگریخته، آثار کلاسیک را ترجمه کرده بودید. مثل ترجمههایتان از داستایفسکی. اما به نظر میرسد با پروژه جین آستین و بعد از آن خواهران برونته که دارد به پایان نزدیک میشود، روی شاخه خاصی از ادبیات کلاسیک متمرکز شدهاید؛ یعنی نویسندگان زن انگلستان در قرن نوزدهم. دلیل این انتخاب چه بود؟ شروعش البته تصادفی بود، اما بعد آگاهانه شد و برای من تبدیل شد به یک پروژه خیلی جدی. اولش قرار بود مجموعه
آثار جین آستین را ترجمه کنم که نویسنده کلاسیک خیلی مهمی بود و کار ترجمه همه آثارش پنجسال طول کشید. آن پروژه اگر موفق نمیشد کار ادامه پیدا نمیکرد، اما چون از نظر بازار و ناشر و بعضی منتقدان و همچنین از نظر خودم پروژه موفقی بود، قرار شد پروژه بعدی را هم کار کنیم. پروژه بعدی را باید طوری انتخاب میکردم که با پروژه قبلی اختلاف زیادی نداشته باشد. برای همین باز باید سراغ ادبیات کلاسیک انگلیسی میرفتم. از زمانی بهبعد معتقد شدم که رمان را باید از زبان اول ترجمه کرد. پس سراغ ادبیات غیرانگلیسی نرفتم. بدم نمیآمد که آثاری را از ادبیات آمریکایی قرن 19 یا 20 ترجمه کنم. در اینکه پروژه بعدیام چه باشد تردید داشتم. مدت زیادی داشتم به ادبیات دهههای 20 و 30 آمریکا فکر میکردم و میخواستم آثاری را انتخاب و ترجمه کنم. اما ورزشی که با آثار جین آستین کرده بودم، در کنار عواملی مثل تمایل بازار و ناشر که بههرحال تاثیر خودش را بر کار من میگذارد، من را به این نتیجه رساند که دوره ادبی نزدیک به جین آستین را باید ادامه دهم. به زبان آن دوره ادبی هم نزدیک شده بودم. در عین حال باید پروژهای میگرفتم که ظرف حداکثر ششسال به پایان
برسد. پروژههایی بود که اگر میخواستم شروع کنم ممکن بود 10، 12سال وقت من را بگیرد. برای همین سراغشان نرفتم. از طرفی سراغ آثاری هم که مردم با آنها بیگانه بودند نباید میرفتم، یعنی آثاری که من برای اولینبار بخواهم آنها را معرفی کنم. چون اگر این آثار فروش نمیرفت من هم نمیتوانستم پروژهام را ادامه دهم. مترجمی نیستم که از جایی دیگر درآمد داشته باشم و بتوانم بنشینم و ذوقی ترجمه کنم. زندگی من از راه ترجمه میگذرد و این هم بر انتخاب من تاثیر میگذارد. تلفیق همه این مسایل من را رساند به خواهران برونته که هفت رمان دارند و تا الان شش تا از این هفت رمان منتشر شده و ترجمه هفتمی هم رو به پایان است. اواسط پروژه برونتهها متوجه شدم که بدون اینکه از اول قصدی داشته باشم آثار نویسندگان بزرگ زن انگلیسی قرن 19 را ترجمه کردهام. فکر کردم اگر ادامه دهم کارم معنادار خواهد شد. قبلش داشتم به دیکنز فکر میکردم و اینکه بعد از خواهران برونته بروم سراغ دیکنز. ولی تصمیم گرفتم ترجمه آثار نویسندگان کلاسیک زن قرن 19 انگلیس را ادامه دهم و بعد از برونتهها آثار جورج الیوت را ترجمه کنم. البته در قرن 19 غیر از جین آستین و برونتهها و
جورج الیوت نویسندگان زن دیگری هم بودهاند، مثل الیزابت گسکل و کسان دیگری که البته در حد اینها نیستند. این را هم بگویم که فقط ادبیات کلاسیک انگلستان نویسندگان بزرگ زن داشته. تنها نویسنده بزرگ غیرانگلیسی زن در قرن 19 ژرژساند در فرانسه است که او هم البته در ادبیات فرانسه مقام خیلی بالایی ندارد، در حالی که جین آستین، برونتهها و جورج الیوت در ادبیات انگلیس و جهان مقام خیلی بالایی دارند و در کنار نویسندگانی مثل دیکنز و هاردی، بزرگترین رماننویسهای قرن 19 انگلستان هستند و آثارشان شاهکار قلمداد میشود. چرا اصرار داشتید کلاسیکها را ترجمه کنید؟ علاقه خودم ادبیات مدرن بود و قبل از شروع این پروژه داشتم آثار نابوکوف را ترجمه میکردم. اما از یک مقطع بهبعد که خواستم تماموقت به کار ترجمه بپردازم، باید برنامهام را تغییر میدادم. قبل از آن تنها منبع درآمدم ترجمه نبود و علاوه بر ترجمه ویراستار بودم، بهعنوان مشاور برای انتشاراتیها کار میکردم و در شطرنج هم بودم. در دهههای 60 و 70 خیلی تلاش کردم تا برسم به موقعیتی که بتوانم فقط ترجمه کنم و از اوایل دهه 80 تصمیم گرفتم کارهای دیگر را کنار بگذارم. از
این مرحله بهبعد دیگر باید آثاری را برای ترجمه انتخاب میکردم که هم آثار مهمی باشند و هم طرفدار داشته باشند و بفروشند. از طرفی هم میدیدم که بسیاری از آثار کلاسیک در ایران یا ترجمه نشدهاند یا لازم است دوباره ترجمه شوند. در مورد نویسندگان زن قرن 19 انگلستان، در ایران گویا تلقی نادرستی هست و این تصور در موردشان وجود دارد که این نویسندگان صرفا نویسندگانی عامهپسند هستند. در حالی که منتقدان غربی بسیار به این نویسندگان پرداختهاند، گویا در ایران اهمیت واقعی آنها در مقایسه با برخی نویسندگان کلاسیک دیگر، هنوز چندان درک نشده است... . اولا بسیاری از آثار کلاسیک هنوز به فارسی ترجمه نشدهاند که اهمیتشان درک شود. بگذریم از نویسندگانی مثل داستایفسکی، تالستوی، بالزاک و امیل زولا که آثارشان سالها پیش ترجمه و خوانده شده، که البته بعضی از همینها هم، تمام آثارشان هنوز ترجمه نشده. بههرحال، نویسندهای مثل جین آستین سوای اینکه نویسنده موردعلاقه ما باشد یا نه، نویسنده مهمی است که الان بیشترین پایاننامههایی که در دانشگاههای دنیا در مورد نویسندگان انگلیسی نوشته میشود راجع به جین آستین و شکسپیر است. یا
شارلوت برونته؛ آیزایا برلین در خاطراتش مینویسد که جایی ویرجینیا وولف را دیدم که قرار بود برای تعدادی دانشجوی ادبیات صحبت کند و وقتی رفت سر کلاس، اول پرسید کدامتان «جینایر» را خواندهاید؟ سه، چهارنفر دست بلند کردند، گفت خب بقیه بروید بیرون چون من حرفی ندارم برای شما بزنم. یعنی معتقد بود کسی که «جین ایر» را نخوانده اصلا ادبیات نخوانده. البته مکاتب عوض میشود و دوران مدرنیسم میرسد که خود ویرجینیا وولف یکی از نمایندههای آن است، اما میبینیم که اهمیت کلاسیکها سرجایش هست. داستایفسکی و تورگنیف و استاندال همچنان مهم هستند. خب اینها که هیچکدام مدرنیست نیستند و به سبک امروزی نمینویسند، اما شدهاند جزو گنجینههای نبوغ بشری. شعر حافظ که شعر نو و مدرن نیست ولی شعر باشکوه قدیم ماست و اهمیتش را حفظ کرده است. فکر میکنم کسانی که ادبیات کلاسیک را جدی نمیگیرند، دارند خودشان را از ادبیات بزرگ محروم میکنند. میدانم که نویسندگان و منتقدان معاصر ما زیاد به نویسندگان کلاسیک ارجاع نمیدهند و حتی در کلاسهای داستاننویسیشان هم زیاد سراغ این نویسندگان نمیروند. گویا تازگیها در کلاسهای داستاننویسی دارند توجهی به آثار
کلاسیک نشان میدهند. وقتی بخواهید شیوههای داستاننویسی را آموزش بدهید ناچارید از کلاسیکها مثال بزنید. نابوکوف که خودش نویسندهای پستمدرن به حساب میآید، میگوید داستاننوشتن را باید از جین آستین یاد گرفت. بسیاری از نویسندههای بزرگ دیگر هم این را گفتهاند. البته طبع خود من به برونتهها خیلی نزدیکتر است تا به جین آستین، ولی در نبوغ جین آستین تردید نمیکنم. نمیتوانید به داستانهایش ایراد ساختاری بگیرید. معاصران ما یک داستان کوتاه مینویسند که در آن 10تا ایراد ساختاری پیدا میشود. رمانهایی که برخی از نویسندگان ما مینویسند پر از اشکال و تناقض است. در حالی که مثلا در یک رمان 500صفحهای جین آستین اشکال نمیتوانید پیدا کنید. خب این رمانها مدل و الگو برای داستاننویسی هستند. حالا ممکن است داستانش را من نپسندم، اما شکی نیست که اینها امتحان خودشان را پس دادهاند. نویسندگان زیادی در قرن 19 بودهاند که در زمان خودشان به شهرت رسیدهاند اما امروزه دیگر آنقدرها مشهور نیستند. همان الیزابت گسکل که اشاره کردم، شهرتش از شارلوت برونته خیلی بیشتر بود. اما الان شارلوت برونته از او مشهورتر است. بزرگترین منتقدهای
امروزی ما با هر گرایش فکری از چپِچپ بگیرید تا راستِراست، نقدهایی روی آثار جین آستین و خواهران برونته نوشتهاند که نشاندهنده جایگاه مهم این نویسندگان در سنت ادبیات انگلیسی است. برای تشخیص و درک اهمیت یک نویسنده باید بهجای تکیهکردن به سلیقه شخصیمان به کتابهای مرجع نگاه کنیم و ببینیم در این کتابها چقدر به یک نویسنده ارجاع داده شده. خب میبینیم که بیشترین ارجاع را به جین آستین میدهند، بعد به دیکنز و خواهران برونته یا جورج الیوت و... این نشان میدهد که اینها در حیات ادبی قرن نوزدهم اهمیت داشتند و اهمیتشان هنوز هم پابرجاست چنانکه نویسندههای مدرن انگلیسی در آثارشان به این نویسندگان ارجاع میدهند. شیوه ارجاعشان هم همان است که به آن میگویند «بینامتنیت» که من ترجیح میدهم بهجایش بگویم «متنآمیختگی». در این متن آمیختگیهای ادبیات مدرن خیلی از ارجاعات به آثار خواهران برونته و جین آستین برمیگردد. بنابراین اگر آن آثار را نخوانده باشیم اصلا متوجه شگردهای داستانی نویسندگان معاصر هم نمیشویم. ضمن اینکه ما نمیتوانیم و نباید از جهل دفاع کنیم. اما خب در عالم دموکراسی هرکس برای خودش نظری دارد. یکی از داستانی
خوشش میآید و یکی هم نه. ولی بهعنوان نویسنده و منتقد ادبی، خوشآمدن و بدآمدنمان از هر اثر باید دلیل داشته باشد. میرسیم به «مستأجر وایلدفلهال»؛ اولین چیزی که در این رمان خیلی جلبتوجه میکند، فراوانی ارجاعات به متون مذهبی است. در کل آثار خواهران برونته شما این نکته را میبینید. علتش هم این است که پدرشان کشیش بود و با کشیشهای دیگری رفتوآمد داشت و خانواده با آن کشیشها هم آشنا بودند و برای همین فضای مذهبی بر این خانواده حاکم بود. البته در آثار خواهران برونته نهفقط به متون مذهبی بلکه به آثار بزرگ کلاسیک هم زیاد اشاره میشود، چون این سه خواهر خیلی کتابخوان بودند و برای همین است که به قول دیوید لاج در رمانهای خواهران برونته و جورج الیوت شما فقط داستان نمیخوانید بلکه پس از پایان داستان کلی به معلوماتتان اضافه میشود. آثار جین آستین این ویژگی را ندارد و در رمانهای او اشاره به آثار پیشینیان و سنت ادبی گذشته کم است، مگر برای مسخرهکردن. نمونه بارزش کتاب «نورثنگر ابی» است که دقیقا در هجو ادبیات پیش از خودش نوشته شده. اما خواهران برونته بامطالعهتر و روشنفکرتر و دنیادیدهتر از جین آستین
بودند و شاید مراودات اجتماعیشان هم قدری بیشتر بود و این در داستانهایشان هم منعکس شده. برای همین من در ترجمه آثار خواهران برونته باید یک مرزی را با خواننده رعایت میکردم. یعنی هم باید ارجاعات را توضیح میدادم و هم مراقب میبودم که توضیح من جوری نباشد که خواننده با داستان احساس بیگانگی کند. برای همین در پانوشتها به اشارهای مختصر در حدی که به فهم داستان کمک کند، اکتفا کردم. این پررنگبودن ارجاعات مذهبی آیا به روح کلی زمانهای که این رمانها در آن نوشته شده هم برمیگردد؟ برای این میپرسم که کلا ایمان مذهبی یکی از درونمایههای اصلی رمان «مستأجر وایلدفلهال» است و درواقع یکی از انگیزههای اصلی رفتارهای شخصیت اصلی رمان. دیگر اینکه همه آدمها در این رمان با این نوع ارجاعات سخن میگویند و گفتوگوها در ترجمه هم خیلی حالت ادبی پیدا کرده... . ببینید اصلا تاریخ انگلستان در قرن نوزدهم یک تاریخ مذهبی است. رمان «شرلی» شارلوت برونته که چاپ شود خواهید دید که مذهب چه نقش مهمی در حیات سیاسی و اقتصادی انگلستان بازی میکرده. در همین رمان «مستأجر وایلدفلهال» میبینید که در هر ناحیه یک کشیش هست که همهکاره
است. درواقع کشیش ناحیه، رییس ناحیه است. حتی در دوران جین آستین هم اینطور بود. کلا از آغاز قرن نوزدهم تا اواخرش مذهب کاملا بر حیات سیاسی انگلستان سلطه دارد. منظورم از مذهب، کلیسای رسمی انگلستان است که کشیشهای خودش را به همهجا میفرستد. گذشته از تعدادی تاجر و روشنفکر که میرفتند خارج و میآمدند، باسوادهای جامعه انگلستان کشیشها بودند. توده مردم باسواد و تحصیلکرده نبودند. کشیشها درسخوانده بودند و بهاصطلاح تریبون داشتند و تاثیرشان در زندگی مردم خیلی زیاد بود. اوایل «مستأجر وایلدفلهال» میبینید که وقتی قهرمان زن داستان نمیرود کلیسا چقدر حرف پشتسرش هست. اما گذشته از این روح کلی، مذهب خواهران برونته پروتستان بوده و در آثارشان با مذهب کاتولیک خیلی مخالفت میکنند. مثلا با پاپ خیلی مخالفند. در عین حال نکته بهخصوصی راجع به شارلوت برونته باید بگویم: شارلوت برونته برخلاف دو خواهر دیگر که خیلی هم تحتتاثیرش بودهاند، یادداشتهایی نوشته و از این یادداشتها برمیآید که او و دو خواهرش، کاملا جبریمسلک بودهاند. اینها به تعلیمات کالون خیلی اعتقاد داشتند و بسیاری از اتفاقها را مشیت میدانستند. در آثارشان،
تسلیممشیتشدن فضیلت است و اصلا معتقدند که باید تسلیم شد. برای همین شما نمیبینید که خواهران برونته علیه نظم مقرر و نظم کیهانی شورش کنند. یعنی به آن معنا انقلابی نیستند و تسلیم مشیت میشوند. اما تسلیم شدن در آثارشان خیلی باشکوه است و به تسلیمشدن شهید یا مظلوم میماند. اما راجع به آن جملههای ادبی که در محاوره آمده، لازم است این را بگویم که مترجم این نوع آثار روی یک مرز حرکت میکند و این مرز را باید در ترجمه رعایت کند. قضیه این است که دیالوگ باید دیالوگ باشد و نحو زبان محاوره در آن حفظ شود. من تمام تلاشم را کردم که این اتفاق بیفتد و نمیدانم چقدر موفق شدهام، اما در عین حال، نمیتوانستم جملاتی را که نویسنده در دهان شخصیتها گذاشته فدای سادگی کنم. فقط میتوانستم حالت محاوره به آنها بدهم. نمیشود جمله میلتون یا شکسپیر یا کتاب مقدس را جور دیگری در متن گذاشت، چون طنین و زیباییاش از بین میرود. در نتیجه باید این مرز را رعایت میکردم تا هم طنین این جملات که نویسنده به عمد در میان محاوره آورده حفظ شود و هم حالت محاورهای برقرار بماند. در ضمن در کل این رمان مردی چهلوخردهایساله دارد داستان بیستودو،
سهسالگیاش را برای شوهرخواهرش تعریف میکند. جاهایی هم از دفترچه یادداشت قهرمان زن استفاده میکند. یادداشتها هم مربوط به 18سالگی این خانم است و من باید حواسم میبود که آنها را به لحن و زبان دخترانهای که زیاد سنگین نیست و بیشتر احساساتی است ترجمه کنم، زبانی متفاوت با زبان خود راوی؛ چون در زبان راوی یکجور شیطنت و شوخی و کنایه هست. خب مترجم ادبی در این موارد باید حواسش خیلی جمع باشد. البته من نمیدانم تا چه حد موفق شدهام، اما تمام تلاشم این بود که این تفاوت لحنها را منعکس کنم. در مورد محاورهها که گفتید، آن حالت محاورهای حفظ شده اما مثلا جاهایی با عوضکردن جای فعل، محاوره حالتی آهنگین پیدا کرده... . بههرحال این داستان در قرن نوزدهم نوشته شده و من نباید قدمت داستان را از بین ببرم. باید تا میتوانم محاوره را ساده بنویسم، اما جوری که خواننده احساس نکند که این محاوره یک محاوره امروزی است. خواننده باید سایه یا شبحی از قدمت را احساس کند که این البته به این معنا نیست که مترجم چنان سنگینی عجیبوغریبی به متن بدهد که خواننده اصلا نفهمد اینها چه میگویند. اینکه گفتید شخصیتهای آثار
خواهران برونته علیه هیچ نظمی دست به انقلاب و شورش نمیزنند، در همین رمان «مستأجر وایلدفلهال» هم بارز است. در این رمان با نوعی خودداری در ابراز احساسات مواجهیم. نوعی مهارزدن به تلاطم درون و سرکوب احساسات که بهعنوان یک فضیلت مطرح میشود... . این را البته بیشتر در قهرمان زن داستان میبینید و همانطور که میگویید بهعنوان فضیلت هم مطرح شده؛ هم فضیلت مذهبی، هم فضیلت زناشویی و هم فضیلت زنانه. قهرمان زن داستان، تا پای مرگ به مردی که اینهمه بلا سرش آورده خدمت میکند و حتی برایش طلب آمرزش میکند. اینها دیگرنکات اخلاقی کتاب است. رگههایی از رمانتیسم هم در رمان هست. همین فداکاری عجیب و غریب، یا روستا بهعنوان نماد آرامش و پاکی و صفای باطن و شهر بهعنوان تجسم شر و فساد و اضطراب و... بله، در کل آثار خواهران برونته روستا نماد پاکی است و مردم در روستا طبیعی و خوب زندگی میکنند و با تمام غم و بدبختیهاشان به هرحال در دل طبیعت هستند و کشاورزی میکنند، اما در مقابل، شهر جای آلودهای است. در آثار برونتهها لندن همیشه شهری از هر نظر آلوده نشان داده شده است؛ شهری پر از دود و دم کارخانهها؛ شهری
بیعاطفه که جای آدمهای علاف و عیاش است. خب این تلقی از شهر، یکی از مشخصات رمانتیکهاست که معتقد بودند زندگی بیآلایش قبلی دارد از بین میرود. این نگاه به شهر را در کار دیکنز هم میبینید. کلا یکی از گرایشهای رمانتیکها در قرن 19 بازگشت به طبیعت بود. یکی از گرایشهای دیگرشان هم بازگشت به مذهب اصیل دستکارینشده صدر مسیحیت بود یا بازگشت به نوعی رمانس و همچنین بازگشت به شکسپیر. آنها حتی ادبیات دوران خودشان را هم دوست نداشتند و میگفتند این ادبیات، ادبیات منحطی است، که البته راست هم میگفتند چون الان بسیاری از آثار آن دوران فراموش شده. وقتی این دیدگاه برونتهها را به شهر و مناسبات جدید برخاسته از زندگی شهری، با نگاه بالزاک مقایسه میکنیم یک تفاوت آشکار میشود. در آثار بالزاک، مناسبات تازه چنان قوی به گذشته هجوم میآورد که مناسبات قدیمی را میبلعد و بالزاک این را به صورت یک امر محتوم و ناگزیر میبیند اما مثلا در همین رمان «مستاجر وایلدفلهال» با یک جور امکانپذیری دستیابی به آرامش گذشته روبهرو هستیم. خب بورژوازی در انگلستان دهها سال زودتر از فرانسه شروع شد. در فرانسه خدای سود حکومت میکرد و
عدهای تازه به دورانرسیده داشتند همه چیز را میزدند، خراب میکردند و آن بیآلایشی طبیعت و زندگی معصومانه مردم هم داشت نابود میشد. اما در انگلستان، این اتفاق صدسال زودتر افتاد و برخی مسایل حل شد. همانطور که منتقدانی مثلتری ایگلتون هم گفتهاند، شاید در انگلستان رشد بورژوازی طبیعیتر و با تنش اجتماعی کمتری همراه بوده. در فرانسه بورژوازی برای به دست گرفتن قدرت انقلاب میکند و سلطنت را سرنگون میکند اما در انگلستان این اتفاق نمیافتد و آن روند نسبتا مسالمتآمیزتر طی میشود. آنجا هم البته کشمکشهای خاص خودشان را داشتند ولی این کشمکشها خود را به صورت یک انقلاب نشان نداد بلکه یک روند تدریجی بود. در واقع در انگلستان، آن مرحله بحرانی به نوعی پشت سر گذاشته شده بود و حالا میگفتند میشود این جوری هم زندگی کرد، ولی در فرانسه دیگر نمیشد مثل گذشته زندگی کرد و همه چیز داشت خراب میشد. یکی از وجوه تکنیکی برجسته رمان «مستاجر وایلدفلهال»، تعلیق هنرمندانه آن است و اینکه ما کاملا با یک داستان تکنیکی مواجهیم. در این سالها در ایران رمانهای زیادی با همین موضوع زنی تحت ستم نوشته شده اما بیشترشان داستان نیستند و
شرح مصائباند. بله، بیشتر درددل هستند تا داستان. انگار دوستمان میآید و میگوید این بلاها سر من آمده و ما هم از شنیدنش ناراحت میشویم، اما اینکه داستان نیست... دقیقا. ولی در این رمان ما کاملا با داستان سر و کار داریم... این رمان به نظر من شاهکار است. «اگنس گری» زیاد قوی نیست اما «مستأجر وایلدفلهال» شاهکار ادبی است. همین که 600 صفحه خواننده را نگه داشته و نمیگذارد کتاب را زمین بگذارد خودش هنر است... جالب اینکه هیچ حادثه عجیب و غریبی هم اتفاق نمیافتد اما کشش دارد... بله 300صفحه میگذرد و هیچ اتفاق عجیبی هم نمیافتد، اما کتاب را زمین نمیگذارید. خب این همان چیزی است که هر داستاننویسی باید یاد بگیرد. یکی از مهمترین هدفها در داستان و رمان این است که خواننده کتابت را بخواند. گیرم که بهترین حرف دنیا را بخواهی بزنی، خواننده باید بخواند تا این حرف را بفهمد. در همین رمان، ما با تصویری واقعی از اجتماع روبهرو هستیم اما تا داستان آن کشش را در ما به وجود نیاورد که تا آخر بخوانیمش، این تصویر را هم نمیبینیم. در این رمان مردهایی را میبینیم که ثروتی را که از املاک و
کشاورزی و... به دست میآورند، در لندن خرج عیاشی میکنند و زندگیهایی را به فنا میدهند. خب برای همین است که فمینیستها به شدت طرفدار خواهران برونته هستند، چون فکر میکنند اینها در داستانهاشان حقیقت زنانه را خوب بیان کردهاند. در «مستأجر وایلدفلهال» رذالتهای مردانهای را میبینیم که گاهی معصومانه روی میدهند. ببینید چه چهره قشنگ و زیبایی از یک مرد فاسد که ادب میشود توصیف کرده. منظورم لوبورو است. یعنی نویسنده راه نجات هم پیش پای شخصیتها میگذارد و میگوید این آدمی که معتاد بوده و آن کارها را کرده، در پایان رمان چقدر بخشنده میشود. همه اینها خیلی طبیعی در داستان آمده و این قوت نویسندگی است. شما در یک رمان 600صفحهای همه این حوادث باشکوه و غمانگیز را میبینید و پند اخلاقی هم میگیرید و کسی را هم محکوم نمیکنید. هیچ کدام از شخصیتهای رمان را نمیتوان محکوم کرد، حتی منفیترینشان را. خب رئالیسم همین است و ما باید نویسندگی را از این نویسندگان یاد بگیریم. یا اینکه داستان به زبان اول شخص نوشته شده ولی سوم شخص است. خب این شگردی است که میشود یادگرفت. برای همین است که میگویم این رمان شاهکار است. در مورد
تعلیق که اشاره کردید، میدانید که بزرگترین هدف نویسندهها در آن دوران این بود که خواننده حتما فصل بعد را بخواند. علتش هم این بود که رمانها تکهتکه در مطبوعات چاپ میشد و چهبسا در این فاصله خوانندهها نامه میدادند که تو را به خدا یک کاری کن فلان شخصیت داستان که مریض شده حالش زودتر خوب بشود. یعنی خط میدادند به نویسنده. خلاصه اینکه ما از آثار کلاسیک خیلی چیزها باید یاد بگیریم. البته خوانندهها میخوانند و لذت میبرند و ممکن است وارد جزییات فنی هم نشوند، ولی داستاننویسها و منتقدان ما باید وارد این جزییات بشوند. مترجمها هم همینطور. مترجم هر چه بیشتر به این ریزهکاریها نزدیک شود حتما بر ترجمهاش تاثیر مثبت میگذارد و بهتر میتواند داستان را منتقل کند. البته ایرادهایی هم در کار این نویسندگان هست و منتقدها هم به این ایرادها اشاره کردهاند. من هم موقع ترجمه متوجه میشدم اما به رغم این ایرادها، همچنان میتوانیم از این داستانها درسهایی بیاموزیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.