غربت انسان معاصر
مروری بر چند فیلم برگزیده 2014
ناصر پرهیزگار
مشابهت موضوعی فیلمهایی که در مراسم گلدنگلوب (Golden Globes Awards 2014) و هشتادوششمین مراسم اسکار امسال86th Academy) Awards) درخشیدند، قابلتوجه است. وجه قالب مضمون آنها حرمان خوشبختی و به عبارت دیگر مصایب انسانی است. افسردگی و اضطراب، اندوه و حسرت، بیپناهی و رنج، بستر مشترک روایتهای داستانی این فیلمهاست. حکایتهای گونهگونی که علایم بروز یک وضعیت نابسامان را تداعی میکنند. اینکه این فیلمها، آگاهانه به این نیت ساخته شدهاند یا نه مهم نیست، مهم این است که عوارض یک معضل اجتماعی را مطرح میکنند. در پس تصاویری که از ناهنجاریها ارایه میدهند، هشداری نهفته است! هنر، مکاشفهای در زوایای پنهان و از نظر نادیده است. پرتو روشنیبخشی است که روزنههای بینش و هوشیاری را در انسان بیدار میکند. هنرمند چهبسا خود به مضمون و تعابیر نهفته در اثری که خلق میکند، واقف نباشد. خلاقیت او اما در راستای گسترش افق دید و تحکیم رشتههای پیوند میان جانهاست. فیلمهای یادشده در مجموع، دارای این وجه هنری هستند! که بعضی از این فیلمها مهمترین جوایز اسکار 2014 را نیز ربودند، عبارتند از: - گرگ والاستریت (Wolf of the Wall
Street)به کارگردانی اسکورسیزی (Martin Scorsese) - جاسمین غمگین (Blue Jasmine) به کارگردانی وودی آلن (Woody Allen) - نبرسکا (Nebraska) به کارگردانی الکساندر پین (Alexander Payne) - او (Her) به کارگردانی اسپایک جونز (Spike Jonez) - جاذبه (Gravity) به کارگردانی آلفونزو کوآرون (Alfonso Cuaron) - 12سال بردگی (Twelve years a Slave) به کارگردانی استیو مک کویین (Steve McQueen) - فیلومنا (Philomena) به کارگردانی استفن فریرز (Stephen Frears) محور مشترک این فیلمها ناخشنودی انسان معاصر است. همه از بیهویتی رنج میبریم. غرق در منیت و عالم ذهن و انتزاع شدهایم. مجذوب نقشها و چیزهایی میشویم که چون حباب سطحی، ناپایدار و شکننده هستند. این تعلقات خاطر هرقدر پرجاذبه باشند: مال، مقام، قدرت، شهرت، فرزند، همسر، مدرک، زیبایی، جوانی و... نمیتوانند به ما هویتی قائمبهذات دهند. به محض آنکه رشته اتصال در اثر تلاطم رویدادها گسیخته شود، در خلأ هویت معلق میشویم. در فیلم «گرگ والاستریت» با شخصیتی مواجهیم که از راه دوز و کلک معاملات سهام، موفق به کسب ثروت بادآوردهای میشود؛ نوکیسهای که حرص و ولع او حد و مرز ندارد. او مصداق
بارز این تلقی رایج است که پول معیار سنجش خوشبختی است. حرف اول و آخر را میزند. هر چه بیشتر بیندوزیم، خوشبختتریم! در فیلم «جاسمین غمگین» با زنی پریشانحال آشنا میشویم که دستیار شوهرش در کلاهبرداری بوده است. وقتی از ارتباط پنهانی شوهر با زنان دیگر مطلع میشود، او را لو میدهد. در فیلم «نبرسکا» با پیرمردی مهجور و حسرتزده روبهرو میشویم. او که وعده برندهشدن میلیوندلاری یک آگهی تبلیغاتی را جدی گرفته، مذبوحانه به دنبال نقدکردن آن است. همسری دارد که به دیده تحقیر به او مینگرد و سرکوفت میزند. پسر نگرانش چون نمیتواند پدر سالخورده را از توهم برهاند، با او همراه میشود. در سفری که پیش میگیرند، گوشههای تاریک شخصیت پدر هویدا میشود. در فیلم «او» با مرد جوان پریشانحالی مواجه میشویم که ذهنی رویاپرداز دارد. در فضای مجازی به سفارش مشتریان خطابههای شورانگیز و نامههای عاشقانه مینویسد. اما خود قاصر از برقراری پیوند عاطفی است. در فیلم «جاذبه» زن فضانوردی را میبینیم که در خلأ معلق است. رشته پیوندش به زندگی در اثر حادثه مرگ فرزند گسیخته شده است. در فیلم «12سال بردگی» با داستان واقعی سیاهپوستی آشنا میشویم که
به سال 1841 فریب وعدههای چند سفیدپوست را خورده، اسیر شده و به عنوان برده فروخته میشود. در فیلم «فیلومنا» با داستان واقعی مادری مواجهیم که عقوبت جانکاهی بر او تحمیل شده است. او که ایرلندی مومنی است پس از 50سال سکوت جویای فرزندی میشود که در نوجوانی (به سال 1952) از پی رابطهای نامشروع، زاده است. نوزاد را در ندامتگاهی به دنیا میآورد که به کفاره گناهش، در آن خدمت میکرده است. کارگردان سیاهپوست انگلیسی«12سال بردگی»، در مراسم دریافت جایزه «بفتا» (17 فوریه 2014 لندن) به طعنه گفت: «امیدوارم 150سال دیگر، فیلم مشابهی از قربانیان امروز، ساخته نشود!» واقعیت تلخ اما این است که نارواییها به قوت خود باقی هستند. چو نیک نظر کنیم دامنه این نارواییها شامل «من ما» نیز میشود. مضمون فیلمهای یادشده، حرمان خوشبختی است. بنابراین واقعبینانه نیست که پایانی خوش داشته باشند. صحنه پایانی«جاسمین غمگین» که پرسوناژ فیلم را پریشان، نشسته روی نیمکتی، در زیر باران نشان میدهد، بسیار معنا دارد. بازی درونی و زیرپوستی کیت بلانشت(Cate Blanchet) درخشان است. در «او» کورسویی از به خود آمدن در صحنه پایانی به چشم میخورد که در حد خود،
قابلقبول است. اما پایان خوش «نبرسکا» قابلپذیرش نیست: پسر از روی ترحم درصدد احیای غرور پدر برمیآید. خواستههایش را برآورده میکند تا لحظهای در چشم دیگران بدرخشد. صحنه پایانی اگرچه تماشاگر را خشنود میکند ولی با فحوای فیلم نمیخواند. قاعدتا ارضای تمنای پدر حاصلی جز تشدید توهم او نخواهد داشت. پایان خوش فیلم «جاذبه» قابلقبولتر است. در این فیلم حادثهای، زن فضانورد در آخرین لحظه بر غم مرگ فرزند چیره شده و زنده به جاذبه زندگی میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.