|

ملی‌شدن نفت، داستانی که ادامه دارد

فوران نخستین چاه نفت تجاری ایران در نخستین روز خرداد 1287 شمسی - همان روزهایی که کشور درگیر استبداد صغیر محمدعلی‌شاه و بازپس‌گیری مشروطه بود - موجب تغییر نگاه دولت‌های بزرگ به ایران و تشدید رقابت‌ها به‌خصوص میان انگلستان و روسیه شد. شروع جنگ‌های جهانی، نیاز به نفت برای تامین و تجهیز ارتش و پس از آن برای بازسازی اروپا موازنه قدرت را در ایران بر هم زد به طوری که حتی در سال‌های بعد زمینه بسته‌شدن قرارداد 1919 را که ایران تا مرز تحت‌الحمایگی انگلستان رفت فراهم آورد. آغاز مجلس سیزدهم برگ تازه‌ای را در ایران ورق زد؛ آغازی که به استفاده یکجانبه شرکت نفت ایران - انگلیس خاتمه داد و این ثروت ملی را به سمت صاحبان اصلی آن کشاند. یازدهم آذر 1323، دکتر محمد مصدق طرح دوفوریتی به مجلس عرضه کرد. براساس این طرح واگذاری هر گونه امتیاز به هر شرکت و دولت خارجی از سوی هر مقامی اعم از نخست‌وزیر، وزیر یا معاونان آنان ممنوع شد. در مجلس چهاردهم نمایندگان حزب توده ادعا کردند چون انگلیسی‌ها در جنوب نفت را به غارت می‌برند شوروی‌ها نیز باید در شمال امتیاز نفت را بگیرند ولی دکتر مصدق با این نظر مخالفت کرد و در جواب آنها در نطق هفتم آبان 1323 گفت: «آنهایی که طالب ترقی و پیشرفت میهن‌اند با هر سیاستی که در مصالح وطن نیست مبارزه می‌کنند. من با دادن هر امتیاز از نظر اقتصادی و سیاسی مخالفم، ملت ایران آرزومند توازن سیاسی است؛ یعنی توازنی که به نفع مملکت باشد و آن «توازن منفی» است. ملت ایران هیچ وقت با توازن مثبت موافقت نمی‌کند. از اولین روزی که وارد مجلس شده‌ام با قرارداد مالی و هر عملیاتی که دولت‌های بعد از شهریور از نظر توازن مثبت انجام داده بودند، مخالفت کردم و اعمال خائنانه آنها را به جامعه آشکار کردم.» در این قانون مساله ملی‌شدن نفت مطرح نبود بلکه به موجب آن دولت موظف و مکلف شده بود برای استیفای حقوق ایران در مساله نفت مذاکره کند. در آن زمان پیشنهادات زیادی در کمیسیون نفت مطرح بود که یکی از آنها پیشنهاد ملی‌شدن صنعت نفت بود. دکتر مصدق بعدها در بیانیه‌ای اعلام می‌کند که در یکی از جلسات جبهه ملی دکتر سیدحسین فاطمی آن را مطرح کرد و تصویب شد و به مجلس رفت اما در مجلس نتوانست رای بیاورد و مسکوت ماند. این پیشنهاد آنقدر در مجلس ماند تا جریان قتل رزم آرا در اسفند 29 و در بحبوحه دعوی حقوقی کمیسیون نفت با شرکت نفت ایران - انگلیس در کسب امتیاز استفاده از نفت به اندازه مساوی، رخ داد. مصدق در گرماگرم مساله ترور رزم‌آرا آن را مطرح کرد و کمیسیون آن را پذیرفت و به صحن علنی مجلس رفت. البته انگلیسی‌ها در پایان زندگی رزم‌آرا با وی بر سر تقسیم 50-50 توافق کرده بودند اما مساله ملی‌شدن مطرح بود. اصول و شرایط ملی‌شدن صنعت نفت ایران آنگونه که به موجب قانون مقرر شد به‌شرح زیر بود: 1- تصدیق و قبول اصل ملی‌شدن نفت و حاکم‌بودن آن بر کلیه شوون صنعت نفت ایران. 2- قرارگرفتن همه عملیات صنعت نفت در دست دولت ایران با پیش‌بینی تشکیل شرکت ملی نفت ایران و با این تفاهم که هیچ قسمت از عملیات مزبور به سازمانی واگذار نشود که به تمام معنا، مجری تصمیمات دولت ایران نباشد. 3- مجازبودن استفاده از کارشناسان خارجی به شرط اجرای ترتیباتی برای گماشتن تدریجی ایرانیان به‌جای آنها. 4- فروش نفت به مشتریان شرکت سابق به مقادیری که قبلا مورد معامله بوده با این شرط که مشتریان نسبت به مقادیر زاید بر آن با تساوی شرایط حق تقدم خواهند داشت. 5- تعلق کلیه درآمد نفت و فرآورده‌های نفتی به دولت ایران با این تفاهم که تحویل‌گیرنده نفت ایران هیچ‌گونه انتفاعی جز تحت‌عنوان معامله خرید نخواهد داشت. 6- رسیدگی به دعاوی و مطالبات حقه شرکت سابق و دعاوی و مطالبات متقابل دولت ایران با پیش‌بینی تودیع 25درصد از عایدات خالص نفت به منظور پرداخت غرامت به شرکت سابق. دکتر مصدق بعدها در مجلس شورای ملی در تشریح قانون ملی‌شدن صنعت نفت چنین گفت: شرکت نفت با این تشبثات می‌خواهد همه مقامات را مرعوب خود نموده و فاسد کند و تقاضاهایی که داشته و دارد، انجام گردد. بدیهی است که امید ترقی کشور و بهبودی در وضع زندگانی اجتماعی ملتی که هیات حاکمه آن فاسد باشد، جز آرزوی خام و امیدواری تشنگان به سراب، چیز دیگری نخواهد بود. برای اینکه ما خود را از این وضعیت وخیم خلاص کنیم و برای اینکه دنیا بداند که هیچ دولتی حق نخواهد داشت و نخواهد توانست از معادن نفت ایران کوچک‌ترین استفاده نامشروع بکند، ما باید صنعت نفت را در سراسر مملکت ملی اعلام کنیم.» نفت ایران در آخرین روز سال 1329 ملی شد اما داستان این ثروت ملی همچنان ادامه دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.