گشتوگذاری در «موزه مجلس» ۶۳؛ سال پس از ملیشدن نفت
یک عکس تنها یادگار خاموش مصوبهای تاریخی
فرزانه ابراهیمزاده
صدای منشی اول مجلس در پایتخت میپیچد: «بنا به سعادت ملت ایران، به منظور کمک به تامین صلح جهانی، ما امضاکنندگان پیشنهاد میکنیم که صنعت نفت ایران در تمام کشور بدون استثنا ملی اعلام شود.» میان هیاهوی ماشینها و مردم زیر مجسمه مدرس ایستادهام و به ورقهای که با قطرات باران یک روز آخر اسفند خیس میشود نگاه میکنم. زیر لب تکرار میکنم: «بنا به سعادت ملت ایران، صنعتنفت ایران بدون استثنا ملی اعلام میشود.» این جمله، من و این خیابان را به 63 سال پیش زیر سقف بلند ساختمان پیر مقابلمان میبرد؛ به روزهایی که مردانی از زیر پلاک عدل مظفر گذشتند تا به نام سعادت مردم ایران مهمترین «ماده قانونی» که تا آن زمان در صحن پارلمان ایران مطرح شده بود را تصویب کنند. اما این تصمیم مهم وقتی و جایی پیش از ظهر 24 اسفند 1329 با همپیمانشدن مردانی در اتاقی زیر سقف همان ساختمان قطعی شده بود. اما این تصمیم مهم چطور و کجا قطعی شد؟ این سوالی است که این گزارش بهدنبال پاسخ به سمت اشاره دست سیدحسن مدرس به ساختمان قدیمیترین ساختمان قانونگذاری در ایران و موزه امروزی مجلس میکشاند. از آذربایجان تا آذربایجان تقدیر نفت ایران
با نام آذربایجان گره خورده است. انگار این سرنوشت مهمترین ماده معدنی ایران بود که در روزهایی که هنوز همه نگران آذربایجان بودند در خانه شانزدهمین شهردار پایتخت در خیابان آذربایجان پیشنهاد ملیشدنش مطرح شود. آذرماه 1328 روزی که همه اعضای جبهه ملی در خانه استیجاری دکتر محمود نریمان در خیابان آذربایجان جمع شده بودند تا درباره سرنوشت قرارداد الحاقی و الغای قرارداد 1933 گسگلشاییان تصمیمی بگیرند؛ دکتر حسین فاطمی در یکی از تنفسها به یکباره پیشنهادی را به دکتر مصدق میدهد و میگوید: «چرا نفت را ملی نکنیم و به شرکت نفت خسارت ندهیم؟» این پیشنهاد در جلسه مطرح و با تصویب همه اعضای جبهه ملی در دستور کار نمایندگان این حزب قرار میگیرد. دکتر مصدق بعدها در نامهای که خطاب به دکتر غلامحسین، پسرش مینویسد میگوید که این پیشنهادی بود که دکتر فاطمی برای اولینبار مطرح و تا پای جان از آن حمایت کرد. خطوط نامه دکتر مصدق به فرزندش را در کریدوری که میان گیت ورودی تا در موزه مجلس طی میکنم به یاد میآورم و به راهی که این پیشنهاد از خیابان آذربایجان تا این ساختمان طی کرده میاندیشم؛ در سال 1328 درست در روزهای آخر مجلس پانزدهم
همزمان با بالاگرفتن امتیازگیری دو نیروی آن زمان. شرکت نفت ایران و انگلیس که بعد از کشف نفت در ایران در خرداد 1280 شمسی مهمترین ثروث ایران را به موجب قرارداد رویترز که اجازه کشف و بهرهبرداری هرگونه منبع زیرزمینی و معادن ایران بهجز طلا و نقره را به دست گرفته بود. قراردادی که در هفتم خرداد 1312 با یک قرارداد الحاقی بار دیگر تمدید میشود تا به سال 1324 و مجلس چهاردهم میرسد، اما اینبار یک رقیب جدی دارد؛ شوروی که در همه جهان شعار برابری و عدالت خلق سر داده است نمیتواند از ثروتی که زیر پای کشورش هست بگذرد و از طریق نمایندگان حزب توده نفت شمال را برای برقراری موازنه طلب میکند. دولت اتحاد جماهیر شوروی که بهتازگی آذربایجان ایران را ترک کرده بود طلبکار نفت ایران بود؛ موازنهای که میدانهای نفتی جدیدی که در شمال ایران پیدا شده را هدف قرار میدهد. از اینجاست که موضوع برهمزدن این موازنه که به سیاست موازنه منفی مشهور است هدف برخی از سیاستمداران ایرانی میشود؛ سیاستی که یادگار دو مرد بزرگ تاریخ معاصر است؛ یکی امیرکبیر و دیگری سیدحسن مدرس که درست آن سوی این دروازه آهنی در میانه میدان بهارستان نشسته است. پیشنهاد
ملیشدن صنعت نفت تنها راه جلوگیری از موازنه مثبت در ایران و باجخواهی قدرتهای جهانی بود. اما پیشنهاد ملیشدن نفت به عمر و ترکیب مجلس پانزدهم نمیرسد. دکتر مصدق که میداند چهرههای طرفدار انگلیس و شوروی در مجلس کم نیستند، خودش کاندیدای مجلس میشود و با رای بالای مردم تهران به مجلس میرود. با افتتاح مجلس شانزدهم در بهمن 1328 ملیشدن نفت به این ساختمان رسید. از پلههای ساختمان بالا میروم و پیش از آنکه وارد ساختمان قدیمیترین پارلمان در ایران شوم بار دیگر به آن کمیسیون 15نفرهای میاندیشم که تیرماه 1329 جایی در این ساختمان تشکیل شد و هدفش یکچیز بود: «با وجود همه فشارهای بیرونی نفت باید ملی شود.» بنایی به قدمت قانونگذاری میرزا علیخان حاجبالدوله وقتی به سمت کاشان با حکم«فصد رگ» صدراعظم ناصرالدینشاه خانه اعیانیاش را در بهارستان ترک کرد به این فکر نمیکرد که این عمارت روزگاری به دستور داماد امیرکبیر مکانی برای قانونگذاری میشود، اما اعتمادالسلطنه پسر دانشمندش تصمیم گرفت که این ساختمان و ننگ نام خانوادگی که با کشتهشدن امیرکبیر همراه بود را به مشیرالدوله بسپارد؛ مشیرالدولهای که بهمانند
امیرنظام اندیشههای بلندی داشت که هیچکدام به ثمر نرسید و تنها چیزی که از او باقی ماند قراردادی بود که برای 70سال نفت ایران را به دست اجنبی سپرد؛ قراردادی که بنیانش در همین خانه گذاشته شد و در همین خانه هم به دست تاریخ سپرده شد. اما این ساختمان 107سال است که دیگر نه خانه حاجبالدوله است نه خانه میرزا حسینخان سپهسالار، خانه ملت است. این ساختمان بعد از امضای فرمان مشروطه به دست مظفرالدینشاه بهترین گزینه برای استقرار مجلس بود؛ ساختمانی که معمار اصلیاش معماری قمی بود که تحت نظر ممتحنالدوله آن را ساخت با سردری که فالییوس بوتال، مهندس فرانسوی طراحی کرده بود و در 15 فوریه 1881به سرپرستی استاد غلام معمار و میرزا علیاکبر پیکرتراش ساخته شد. ساختمان اصلی مجلس شورای ملی سه طبقه شامل یک زیرزمین، طبقه همکف و نیمطبقهای است که به صحن علنی متصل میشود. تا جایی که منابع تاریخی میگویند تا سال 1329 کمیسیونهای مجلس در همین ساختمان در یکی از اتاقهای تودرتوی آن برگزار میشده است که این شامل کمیسیون نفت هم بود که در مجلس شانزدهم تشکیل شد. بر اساس مشروح مذاکرات این کمیسیون، نخستین جلسه کمیسیون نفت در روز پنجم تیرماه
1329 در روزی که دولت منصورالملک سقوط و جایش را به دولت نیمهنظامی حاجعلی رزمآرا سپرد تشکیل شد. دکتر محمد مصدق، جمال امامی، دکتر شایگان، صالح بهبهانی، حائریزاده، گنجه، حسین مکی، سرتیپزاده، پالیزی، دکتر علویقشقایی، ناصر ذوالفقاری، دکتر کاسمی، دکتر هدایتیفقیهزاده، عامری و فرامرزی 15نفری بودند که در کمیسیون نفت حاضر شدند. ترکیبی که البته همه موافق ملیشدن نفت نبودند؛ اما در نهایت تسلیم جمع شدند. کمیسیون نفت با هدف بحث و گفتوگو درباره قرارداد الحاقی که برخی از نمایندگان ملیگرا چون دکتر مصدق و مهندس حسیبی با آن مخالف بودند تشکیل شد. اما هدف این کمیسیون تا اسفند همان سال مشخص نشد. هدف آنها دنبالکردن پیشنهاد دکتر حسین فاطمی بود که خواسته بود تا نفت را ملی اعلام کنند. در نخستین نشست این کمیسیون دکتر مصدق با وجود مخالفت خودش با رای همه اعضای 14گانه کمیسیون بهعنوان رییس آن انتخاب شد. این کمیسیون در ابتدا ماهی یک جلسه داشت اما در کمتر از دوماه فاصله جلساتش را کم کرد. اعضای این کمیسیون با اینکه دودسته بودند اما در نهایت تسلیم نظر نمایندگان جبهه ملی شدند که خواستار ملیشدن بودند. اعضای این کمیسیون در
روزهای پایانی اسفند 29 که ملیشدن نفت قطعی شده بود جلسات کمیسیون نفت را قطع نکردند و نمایندگان آن از مجلس خارج نشدند. جایی که رزمآرا چندروز پیش از ترورش برای آنکه نمایندگان این کمیسیون را به موافقت با قرارداد تصنیف یا همان سود 50-50 از درآمد نفت راضی کند با تحقیر میگوید: «شما از پس ساختن یک آفتابه برنمیآیید با نفت چه میخواهید بکنید؟» در طبقه اول موزه مجلس بعد از گذر از راهروی ورودی و اتاق ورودی که در دوم پارلمان هم در آن باز میشود چهار اتاق قرار دارد. یکی از اتاقها اتاق مدیریت موزه است و به نظر میرسد در گذشته مرکز فرماندهی مجلس بوده است. اما در مقابل سه تالار نهچندان بزرگ قرار دارد. از یکی از راهنماهای موزه درباره اتاق کمیسیونها میپرسم، نمیداند، اما حدس میزند که یکی از این دو تالار باشد. تالار سمت راست حالا این روزها به نقاشیهای کمالالملک اختصاص دارد. از همان ورودی تالار تصویر رنگ و روغن سردار اسعد بختیاری به چشم میخورد. بیربط به این گزارش است اما جایی خواندهام این نخستین تابلویی است که ارباب کیخسرو برای موزه مجلس به مبلغ 500تومان خریده است. دلیل خوبی هم برای خرید تابلو سردار اسعد است.
او یکی از سرداران بزرگ مشروطه است که فاتح تهران از استبداد صغیر هم بود. در سمت راست تابلو سردار اسعد تصویر علیرضاخان عضدالدوله است. رییس ایل قاجار که به مدت دوسال بهعنوان نایبالسلطنه ایران جای احمدشاه 12ساله ایران در این ساختمان سوگند وفاداری به مشروطه را خورد. تالار سمت چپ تالار خاتم نام دارد؛ تالاری که یادگارهای زیادی از مجلس دارد. تصویر مشروطهخواهان که تمام میشود، تصویر روسای مجلس شروع میشود از تصویر صنیعالدوله و مستشارالدوله که رد میشوم به تصویر مشیرالدوله پیرنیا و علیاکبرخان دادگر میرسم و لحظهای میایستم و باز صدایی در گوشم میپیچد: «تصویب شد؛ نفت ملی اعلام میشود.» این صدای سردار فاخر حکمت است که در آن روز 24 اسفند 29 ریاست مجلس را برعهده داشت و حالا تصویر رنگ و روغن چهرهاش در مقابل چشمانم است. او ریاست مجلس را در مجلس شانزدهم بعد از سیدصادق طباطبایی در دست گرفت. درست در همان زمانی که سیدحسن تقیزاده هم ریاست مجلس سنا را داشت که ماده قانونی ملیشدن صنعتنفت بعد از تصویب مجلس شورای ملی به سنا رفت و در 29 اسفند جنبه قانونی گرفت و سال 1330 که ورود به دهه تازه بود با ملیشدن صنعتنفت تحویل
شد. راهنمای موزه میگوید: «این اتاقها برای دیدارهای مردمی استفاده میشود و به نظر نمیرسد که اتاق کنفرانس و کمیسیون باشد. در جایی به نقل از حسین مکی خوانده بودم که اتاقهای کمیسیون در طبقه بالا قرار داشت. از راهنما درباره اتاقهای طبقه بالا میپرسم. میگوید: «آنجا چند اتاق است که برای کارهای اداری استفاده میشود.» او میگوید که در دوره پهلوی دوم ساختمان کمیسیونهای مجلس ساخته شد. این ساختمان حالا درست در کنار ساختمان هرمی پارلمان کنونی است. اما ساختمانی که آن راهنما میگوید محلی نیست که در سال 29 کمیسیون نفت در آن تشکیل شده است. این را تصویری که از نمایندگان کمیسیون دیگری در مجلس شانزدهم در اینجا به نمایش گذاشته است شهادت میدهد. اتاق کمیسیون اتاقی نهچندان بزرگ با میز چوبی بلند است که نمایندگان دور آن مینشستند و با نمایندگان دولت به بحث میپرداختند. پیشنهاد راهنما رفتن به سمت صحن علنی است؛ جایی که شاهد خوبی برای آن روز 24 اسفند 29 است؛ روزی که نمایندگان برای تصویب ماده قانونی از صندلیهای قهوهایرنگ چرم برخاستند و با رای آنها نفت ملی شد. از ترور تا تصویب «به نظر نمایندگان جبهه ملی
هیچ فکری و هیچ راهی برای حفظ استقرار مملکت و عدم مداخله دول بزرگ غیراز ملیشدن صنعت نفت نیست، صنعت نفت باید ملی شود و این وجوهی که از کیسه این ملت بیچاره بدون لباس و بدون غذا به جیب خارجیها میرود و ممکن است که موجب یک خطرات بزرگی شود صرف خود ملت شود.» روی یکی از صندلیهای قهوهایرنگی که بیش از 70سال صندلی قانونگذاری بوده نشستهام و مشروح مذاکرات جلسه 127 مجلس را میخوانم؛ جلسهای که قانون ملیشدن صنعتنفت در آن برای اولینبار مطرح میشود و دکتر محمد مصدق پشت آن تریبون چوبی در مقابل نمایندگان از تصمیم کمیسیون نفت دفاع میکند. چشمانم را میبندم و صدای هیاهوی نمایندگان موافق و مخالف را میشنوم. کمیسیون نفت این پیشنهاد را در روزهایی اعلام میکند که کشور هنوز از شوک ترور نخستوزیر خارج نشده است. چندروز پیشتر از 20 اسفند که مصدق این پیشنهاد را در مجلس مطرح میکند در مقابل مسجد بزرگ بازار خلیل طهماسبی تیر خلاص را به قرارداد الحاقی و مغز رزمآرا میزند. او تنها قربانی نفت نیست. پیش از این هژیر هم بهدلیل مخالفت با خواست ملی به تیر خلاص فداییان اسلام کشته شده بود. کمیسیون نفت میداند اگر تعلل کند ممکن است در
تعطیلات نوروز هر اتفاقی بیفتد. پس راهحل تصویب قانون ملیشدن نفت در مجلس پیش از عید است. فشار 15 نماینده عضو کمیسیون نفت پاسخ میدهد و نطق مکی و مصدق کار خودش را میکند و نمایندگان که نمیخواهند نام خائن به ملت روی پیشانیشان ثبت شود در 24 اسفند 29 اینجا؛ همینجایی که حالا صندلیهای خالیاش خاطراتشان را یادآوری میکنند در مقابل آن تابلو و «امرهم شورا بینهم» در مقابل درخواست رییس مجلس برای رایگیری برمیخیزند. برخی سریع و برخی کند و از روی بیمیلی؛ اما برمیخیزند و صدای سردار فاخر در مجلس میپیچد: «به تصویب اکثریت مطلق نمایندگان مجلس شورای ملی نفت ملی اعلام میشود.» این خبر به سرعت به مردمی که بیرون از مجلس در انتظار تصویب آن هستند میرسد... . حالا از خاطره آنروزها فقط این صندلیها مانده است و آن تریبونی که شاهد ملیشدن صنعت نفت بود. اینها تنها شاهدانی بودند که در این سفر کوتاه از آن روزهای پر از تبوتاب اسفند 29 بهجا ماندهاند. از صحن علنی بیرون میآیم و به سمت راهرویی که یادگارهای نفت است میروم. در میان خاطرههای 24دوره مجلس شورای ملی و 9دوره مجلسشورایاسلامی تنها یک تصویر از مصدق در کنار آیتالله
کاشانی با مصوبه قانونی دوفوریتی بر سینه یکی از دیوارها بهجا مانده است با این جمله: «بنا به سعادت و بهمنظور کمک...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.