|

ونزوئلای چاوز و پس از چاوز

ترجمه: سودابه رخش

در اولین سالگرد مرگ هوگو چاوز، میراث او همچنان بر زندگی سیاسی ونزوئلا غالب است؛ پرتره او روی تابلوهای تبلیغاتی دولتی نصب‌شده و دیوارهای شهری نیز پر از گرافیتی‌هایی از چهره اوست. پنجم مارس اولین سالگرد مرگ چاوز پس از نبرد با سرطان بود. میراث او مانند بقیه سیاست‌های ونزوئلا محل بحث است، اما هیچ بحثی نیست که او چهره‌ای دگرگون‌کننده بود. در میان حیرت مخالفان، بسیاری از فقرای ونزوئلا برای چاوز مانند یک قدیس سوگواری و ادای احترام کردند. وقتی چاوز درگذشت، دیلما روسف، رییس‌جمهور برزیل او را یک «آمریکای‌لاتینی بزرگ» و «رهبر برجسته» نامید. مورالس، رییس‌جمهور بولیوی نیز گفت: «چاوز حالا زنده‌تر از همیشه است» و حتی ویلیام هیگ، وزیر امورخارجه بریتانیا نیز از او به‌عنوان کسی که «تاثیر پایداری بر ونزوئلا و دیگر کشورها» داشته، یاد کرد. شاید دلیل این ادای احترام قابل درک است. در طول دوره چاوز، از سال 2006 تا 2011، ونزوئلا در شاخص توسعه انسانی سازمان‌ملل، هفت‌پله صعود کرد و از بین 187 کشور جهان در جایگاه 73 قرار گرفت. به گزارش کمیسیون اقتصادی سازمان‌ملل در مورد آمریکای‌لاتین، فقر در سال 2011 به 29/5 درصد رسید در حالی که در سال 2002 فقر 48‌درصد بود. نام چاوز برای اولین‌بار در سال 1992 و پس از کودتای ناکام او و دیگر نظامیان مطرح شد. آنالوس گرانو، مشاور حقوقی و از حامیان دولت سوسیالیستی ونزوئلا در حالی که در یک میدان عمومی با دوستانش به تماشای سخنرانی قدیمی چاوز نشسته می‌گوید: « او با قبول مسوولیت شکست در یک برنامه تلویزیونی، فقط در عرض 20ثانیه روح ونزوئلا را تسخیر کرد.» جنبش‌های اعتراضی برای آزادی او از زندان مبارزه کردند و چاوز در دسامبر 1998 با وعده‌های اجتماعی، مبارزه با فساد و مفهوم جدیدی از شهروندی ونزوئلا از طریق صندوق رای به قدرت رسید. گرانو می‌گوید: «او فقط یک رهبرسیاسی نبود بلکه یک رهبر معنوی بود.» یکی از فروشندگان خیابانی هم درباره چاوز می‌گوید: «او تنها رییس‌جمهوری بود که به فقرا اهمیت می‌داد. او تاکنون بهترین رییس‌جمهور ما بوده است.» یکی از بازنشستگان ونزوئلایی هم در مورد چاوز می‌گوید: «او عشق به فرهنگ و نمادهای وطن‌پرستانه‌مان را به ما آموخت و من از زمان انقلاب فرد دیگری شده‌ام.» اما هستند بسیاری که چنین نظری ندارند و همین شوروحال را در جهت مخالف دارند. ماریا فرناندز، یکی از معترضان مخالف در این زمینه اینچنین می‌گوید: «هیچ‌چیز خوبی در مورد چاوز وجود ندارد و کسانی که از او حمایت می‌کنند فریب‌خورده هستند. در این کشور مدیریت مناسبی وجود ندارد.» گابریلا آلفونسو، یکی دیگر از مخالفان چاوز می‌گوید: «من می‌فهمم که چرا مردم از مرگ چاوز اندوهگین هستند. می‌توانم درک کنم که چرا مردم از لحاظ عاطفی به او وابسته بودند، او برای برخی مانند عیسی مسیح بود، اما عالی خواهد شد اگر ونزوئلایی‌ها بتوانند ارتباطی عاطفی با شخصی که می‌تواند برای آنها شغل و امنیت فراهم کند، برقرار کنند.» برای برخی، بزرگ‌ترین شکست چاوز در اجرای چشم‌انداز خود- عدم توانایی در مدیریت جزییات دولت بوروکراتیک مدرن- بود و نه ارزش‌های سیاسی «انقلاب بولیواری» او. میلوس آلکالی، می‌گوید که او در زمانی که سفیر ونزوئلا در سازمان‌ملل بود برای اولین‌بار شاهد این مشکلات بود. آلکالی که در ابتدا یکی از حامیان چاوز بود به‌دلیل آنچه او بی‌عرضگی دولت می‌خواند، سرخورده شد. آلکالی در این زمینه می‌گوید: «دستگاه دیپلماتیک با کمیسرهای ایدئولوژیکی که هیچ تجربه‌ای نداشتند پر شده بود.»او اگرچه با بسیاری از تصمیم‌های سیاسی چاوز مخالف است اما فقدان سیاستمداری کارکشته را یکی از بدترین رویکردهای دولت چاوز می‌داند. او می‌گوید: «شما می‌توانید مواضع ایدئولوژیک قوی‌ای در دیپلماسی داشته باشید، مانند کوبا. چه با اقدامات آنها موافق باشید یا مخالف باید قبول کنید که دیپلمات‌های آنها حرفه‌ای هستند. ما حرفه‌ای‌بودن دیپلماسی را از دست داده‌ایم.» ونزوئلا یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفت جهان را دارد و اکثر درآمد دولت ناشی از صادرات نفت است. چاوز در زمان قدرت، شرکت ملی نفت را وادار به توزیع غذا و اجرای برنامه‌های اجتماعی کرد. تولید نفت کاهش یافت. مقامات سابق می‌گفتند؛ چاوز اغلب طرح‌های اجتماعی و سیاسی جدیدی را آغاز و برای آن بودجه صرف می‌کرد اما سپس علاقه‌اش را در آن زمینه از دست می‌داد و همه‌چیز را رها می‌کرد. کودتای کوتاه‌مدت مخالفان در سال 2002 و اعتصاب فلج‌کننده کارگران شرکت نفت، میل چاوز برای کنترل کشور را افزایش داد. به‌جای نهادهای قوی، تصویری از یک مرد قدرتمند بر حیات ملی مسلط شد. دستگاه قضایی، بوروکراسی و ناظران انتخاباتی به‌خاطر مخالفت، بخش اعظمی از استقلالشان را از دست دادند. اما آنطور که سیمون رودریگز، رهبر حزب سوسیالیسم و آزادی می‌گوید؛ بزرگ‌ترین تغییرات پس از سال 2006 و به‌دنبال پیروزی چاوز در انتخابات و به قدرت‌رسیدن او برای سومین‌بار اتفاق افتاد. به گفته رودریگز: «دولت چاوز را می‌توان به دو دوره مشخص تقسیم کرد؛ دوره اول از سال 1999 تا 2007 که فقر شدید کاهش یافت و برنامه‌های کمک‌های اجتماعی بر جمعیت تاثیر‌گذار بود. اما از سال 2007 تاکنون سرمایه‌گذاری‌های اجتماعی کاهش یافته همچنان که آزادی‌های دموکراتیک.» رودریگز می‌افزاید: «چاوز در سال 2007 با ترکیب‌کردن احزاب کوچک‌تر و جنبش‌های اجتماعی، «حزب سوسیالیست متحد ونزوئلا» را تشکیل داد. نخبگان اطراف چاوز رونق گرفتند و خویشاوندگرایی افزایش یافت.» یکی از فعالان ونزوئلایی که حامی اپوزیسیون سنتی ونزوئلا نیست می‌گوید: «از طریق مدیریت ارز، در زمان کوتاهی بورژوازی بولیواری کوچکی توانستند ثروت‌های زیای به دست آورند. برای نخبگان جدید این موقعیت از رونق صنعت پرسود‌تر بود.» به گفته برخی از حامیان چاوز، بزرگ‌ترین پیروزی او نه سیاسی بلکه احساسی بود. در زمان چاوز، فقر و نابرابری به‌شدت در ونزوئلا کاهش یافت، دولت صدها‌هزار خانه برای فقرا ساخت و مدارس جدید، دانشگاه‌ها و کلینیک‌های بهداشتی نیز افتتاح شد، اما با افزایش هزاردرصدی قیمت نفت در طول دوران چاوز، سرمایه‌گذاری‌های اجتماعی قابل انتظار بود. چاوز در بستر مرگ، نیکلاس مادورو را به‌عنوان جانشین خود برگزید. حمایت چترباز سابق در لحظه مرگ از نیکلاس مادورو، مشروعیتی را برای جانشین او به‌جا گذاشت اما همزمان منبع خشمی برای معترضان مخالف شد. «اریک رانگل» که راهنمای تور و از حامیان دولت است می‌گوید: «اگر چاوز مادورو را توصیه کرده به این دلیل است که او توانایی جانشینی او را دارد.» اما دیگران چندان مطمئن نیستند. مادورو در مبارزات انتخاباتی خود را «پسر چاوز» خواند و سوار بر موج همدردی مردم از مرگ رهبرشان، در انتخابات ماه بعد از مرگ چاوز پیروز شد. اما مادورو برخلاف سلف بزرگ‌ترش نه‌تنها نتوانست در میان هوادارانش به اندازه چاوز محبوب شود بلکه خشم مخالفان را نیز بیشتر برانگیخت. به نظر می‌رسد مادورو در سخنرانی‌های خود عصبانیت را با الهام‌بخشی اشتباه گرفته، فصاحت را با صدای بلند جابه‌جا کرده و نیروی پوپولیستی را جانشین مغز سیاسی دست‌کم‌گرفته‌شده چاوز کرده است. در داخل حزب سوسیالیست، تسلط چاوز مسلم است اما ناظران معتقدند مادورو با چالش‌های مختلفی مواجه است. خاویر کورالس، استاد علوم سیاسی کالج «امهرست» بر این باور است که پشتوانه انتخاباتی دولت کمتر از همیشه قوی است و اختلافات داخلی نیز بیش از زمانی که چاوز زنده بود وجود دارد. برخی از تحلیلگران بر این باورند که با افزایش جرم‌وجنایت، اعتراضات خیابانی معترضان و استقراض سنگین دولت با وجود قیمت بالای نفت، مادورو هیچ ابزار سیاسی‌ای در اختیار ندارد. فساد و کمبود موادغذایی به‌همراه ادعاهای مخالفان اعتماد عمومی و حمایت مردمی را کم کرده است. با این حال و با وجود موانع، سوءمدیریت‌ها و شکست‌ها، شکی نیست که اکثریت ونزوئلایی‌ها خاطرات خوبی از چاوز دارند. دولت او موفق شد در 18 انتخابات از 19 انتخابات پیروز شود و حتی مخالفان او نیز اذعان دارند که او کاریزمای سیاسی کم‌نظیری داشت. در اولین سالگرد مرگ چاوز، میراث او هنوز در بسیاری از گفتمان‌های سیاسی تعریف می‌شود. تاریخ در مورد چاوز حقیقت را خواهد گفت اما «با کدام نسخه حقیقت؟» همچنان محل بحث است.
منبع: الجزیره

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.