|

اوکراین در چمبره مغز

عبدالرضا ناصرمقدسی . متخصص مغز و اعصاب

به‌نظر می‌رسد که بحران اوکراین در نهایت به تجزیه این کشور منجر شود. از یک‌سو روسیه نمی‌تواند به اتفاقاتی که در حوزه ژئوپلیتیکش اتفاق می‌افتد، بی‌اعتنا باشد زیرا انقلاب نارنجی اوکراین هژمونی روسیه را زیر سوال برده است. روسیه برای حفظ موقعیت جهانی خود مجبور به مداخله در اوکراین است، اما روسیه می‌داند که دخالت در کل اوکراین مثلا تصرف آن و آوردن دولتی متمایل به‌خود (همانند کاری که اتحاد جماهیر شوروی در افغانستان انجام داد) آنقدر هزینه خواهد داشت که انجام آن را توجیه‌ناپذیر کند و در ضمن مخالفت‌های درونی مردم ساکن غرب اوکراین تا آن اندازه زیاد خواهد بود که روسیه را درگیر یک جدال فرسایشی کند؛ جدالی که درنهایت به فروپاشی هـژمونی روسیه منجر شود. بنابراین بهترین اقدام، تصرف شبه‌جزیره کریمه خواهد بود که هم مردمی روسی‌تبار دارد و هم روسیه را کمتر با چالش روبه‌رو خواهد کرد. از سوی دیگر غرب به‌خصوص اروپا نیز در شرایطی نیست که بتواند مداخله زیادی در اوکراین داشته باشد. اوکراین از نظر انرژی بسیار وابسته به روسیه است و بحران اقتصادی اروپا اجازه نمی‌دهد که این اتحادیه کمک مالی چندانی به اوکراین کند پس بهترین کار نوعی کنار آمدن با روسیه با وجود تنش‌های ظاهری است. به‌نظر می‌رسد همه‌چیز مهیای جدایی کریمه از اوکراین و الحاق آن به روسیه باشد. آنچه گفته شد اما همه در باب تقابل قدرت‌های جهانی بود. سوالی که این نوشتار دنبال می‌کند این است که چرا مردم کریمه تمایل به این جدایی دارند؟ آیا صرفا روسی‌تباربودن آنها می‌تواند دلیلی موجه باشد؟ مردم اوکراین یک‌بار نیز دست به انقلابی نرم زدند که به انقلاب نارنجی مشهور شد، ولی «تیموشنکو» به فساد محکوم و زندانی شد. مردم اوکراین تمایل به غرب داشتند تمایلی که در تقابل با روسیه می‌توان آن را تمایل به دموکراسی و فضای آزاد سیاسی و فکری دانست. شاید در عرصه سیاسی همگان بر این قول متفق باشند که دموکراسی بهترین شکل حکومت است و حکومت‌های غیردموکراتیک همانند حکومت «یانوکوویچ» در اوکراین، زاییده‌ای جز فساد نخواهد داشت. به نظر می‌رسد در دنیای کنونی که مرزها درهم‌شکسته و همه می‌توانند به آسانی فواید دموکراسی و آزادی را در کشورهای غربی ببینند، حرکت مردم اوکراین در جهت سرنگونی حکومتی متمایل به روسیه چندان عجیب نباشد. اما سوال اینجاست حالا که این فرصت به‌وجود آمده تا اوکراین به اتحادیه اروپا بپیوندد چرا بخشی از جامعه آن ساز ناکوک را زده و تمایل به جدایی دارند؟ می‌توان به بعضی از پاسخ‌ها اشاره کرد مثلا اینکه آنها روسی‌تبارند یا در صورت الحاق کریمه به روسیه منافع بیشتری را خواهند داشت. ولی واقعا این توجیهات تا چه میزان صحیح است؟ خود روسیه نیز دستخوش اعتراضات بسیار به مدل توتالیتری «پوتین» - «مدودوف» بوده است. نقش سرکوب و فضای اطلاعاتی شدید در روسیه بر هیچکس پوشیده نیست. بنابراین پیوستن کریمه به روسیه عملا به معنای ورود به دنیای توتالیتاریسم است. چرا مردم تمایل دارند که به جای دموکراسی به سمت استبداد حرکت کنند، به‌هر صورت به‌نظر می‌رسد اقدام مجلس خودمختار کریمه در برگزاری همه‌پرسی پشتوانه شدید مردمی داشته باشد. بهتر است سوال را اینگونه مطرح کرد چرا مردم کشوری از آزادی گریزانند؟ نشریه «trends in cognitive science» که معتبرترین نشریه در زمینه علوم‌شناختی است در شماره اخیر خود (مارس ٢٠١٤) مقاله‌ای بسیار خواندنی در زمینه ریشه‌های بیولوژیک نزاع‌های سیاسی به چاپ رسانده است. این مقاله به این سوال می‌پردازد که چرا شکل نزاع‌های سیاسی در اکثر کشورها مشابه هم است؟ چرا ما در همه‌جا گروهی را داریم که محافظه‌کار بوده و گروهی دیگر نیز طرفدار تغییر و اصلاح هستند. نویسنده در ادامه با استناد به تحقیقات روزافزون در این زمینه استدلال می‌کند که این تفاوت نگرش، ریشه در نحوه پردازش مغزی و تفاوت‌های نوروفیزیولوژیک افراد دارد. تحقیقات نشان داده کسانی که به محافظه‌کاری شهرت دارند در اتفاقات روزمره بیشتر به جنبه‌های منفی آن توجه می‌کنند و در عوض کسانی که رفرمیست هستند در مقابله با تصاویری که جنبه‌های منفی دارند واکنش فیزیولوژیک کمتری را در سیستم سمپاتیک خود نشان می‌دهند. این تفاوت حتی خود را در مطالعات تصویربرداری نیز نشان داده است. در مطالعه‌ای توسط fMRI (ام‌آرآی کاربردی) نشان داده شده که افراد محافظه‌کار در مواجهه با شرایط واجد ریسک فعالیت بیشتری را در مناطق آمیگدال و انسولا (مناطق مربوط به احساس و واکنش در هنگام خطر) از خود نشان می‌دهند. نگارنده حتی به ریشه‌های ژنتیکی این تفاوت نیز اشاره کرده و عنوان می‌کند که تمایلات سیاسی حتی قابلیت به ارث رسیدن را هم دارند. نگارنده در ادامه می‌افزاید که بسیاری از سیاستمداران فکر می‌کنند آنچه می‌گویند و به آن عمل می‌کنند یکسره ریشه در استدلال و تعقل دارد. فکر می‌کنند مردم باید حرف‌های آنان را به‌دلیل آنکه کاملا درست، منطقی و معقول است بپذیرند فارغ از اینکه بسیاری از برداشت‌ها و استدلال‌های آنان ریشه در فیزیولوژی مغز و نیز ژن‌های به ارث رسیده‌شان دارد نه استدلال واضح و مبرهن. از این‌رو شاید بتوان گفت که تمایل به آزادی همواره موضوعی مقبول و معقول برای همه نخواهد بود. شاید در مطالعات بعدی علوم اعصاب تفاوت مغز آزادی‌طلبان با کسانی که خود را در سایه یک حکومت توتالیتر مثل حکومت روسیه آرام‌تر می‌بینند نیز مشخص شود. چرا راه دموکراسی در استپ‌های روسیه و مناطق مجاور آن تا به این اندازه سخت است و چالش بر سر آن تا زمانه ما نیز ادامه دارد؟ چرا تمایل به آزادی مسبب تجزیه کشوری چون اوکراین می‌شود؟ چرا مردم روسیه در حکومت‌های خود در حال گرته‌برداری از همان نظام بلشویکی اتحاد جماهیر شوروی هستند؟ آیا این همه، ریشه در نحوه پردازش ذهنی و مغزی آنها دارد؟ رابطه سیاست و علوم اعصاب در ابتدای راه است، اما به‌نظر می‌رسد که جهان امروز بیش از پیش نیازمند چنین ریشه‌یابی‌هایی است. در واقع راه دشوار آزادی در ابتدا باید از درون نورون‌های ما عبور کند و پردازش ذهنی ما باید آمادگی لازم را برای کسب آزادی داشته باشد. به‌نظر می‌رسد مغز انسان در سایه اینترنت و فضای مجازی در حال تغییر است و صد البته این تغییر ما را به سوی پیوندهای عمیق‌تر با جهان پیرامونی خواهد برد. از آن‌رو فضای مجازی شرایط بسیار خوبی را برای تغییر نوروفیزیولوژی ایجاد می‌کند تغییری که می‌تواند به سوی درک بهتر آزادی باشد. جهان به‌قول دکتر «سریع‌القلم» در آستانه یک انتقال بزرگ است. این انتقال در سایه فضای مجازی و توانایی مغز در تاثیرپذیری از این فضا مقدور و میسر شده است. اگر ما این ریشه‌ها را نشناسیم هیچگاه نمی‌توانیم در جهان به‌شدت تغییرکننده فعلی حرفی برای گفتن داشته باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.