نقدی بر مجموعه شعر «خودکشی دستهجمعی نهنگها»
آوایی از کلمه میماند و بس
سپیده کوتی
ما تنها آنجا دستخوش این تجربه (تجربه با زبان) میشویم که نامی برای نامگذاری نداریم، آنجا که گفتار بر لبانمان ناتمام میماند. این ناتمامماندن یا توقف گفتار «گامی به عقب در راه اندیشه است.»
هایدگر
معشوق - دیگری در فضایی مبهم، انباشته از کلمات، فرمها، مفاهیم انتزاعی، تشبیهها، استعارهها، کویر نگاه، دریاچه نمک، موسیقی، نقاشی، مجسمهسازی، طبیعت، اشیا، شوپن، بتهوون، اقیانوس، میکلآنژ، گیتار، شترمرغ، کانگورو، جوجهتیغی، اسب، قناری، ماهی، زرافه، خرس، فُک، گرگ، درخت، برگ، باد، ابر، خط استوا، دره، شهابسنگ، قارچهای سمی، کوسه، موج، نهنگ. معشوق - دیگری در میان آفتابگردانها، در مزرعهای که استعارهای است از خود شاعر، شاعری که گویا در غیاب معشوق - دیگری، در بیان فراق یا به عبارتی ناتوانی از بیان فراق با وجود اینهمه کلمه خود نیز نه انسانی بیانگر، که استعارهای است از شاعر. انبوه کلمه، استعاره، تشبیه و تصویر کار را به جایی میرساند که حتی حضور خود شاعرـ عاشق، یعنی سوژهواژهها، نیز محل تردید میشود، چه رسد به معشوق«اکنون سالهاست/ طعم ردپاهای تو را / جادهای نچشیده است/ مزرعهای شدهام/ که آفتابگردانهایش/ هیچوقت به هیچطرف نمیچرخند.» کجاست این معشوق - دیگری که شاعر در پایان اثر، به زبانی دعاگونه از او میخواهد تا «اشتیاقی صمیمانه» در شاعر برانگیزد. معشوق نیست؟ حالا نیست؟ یعنی یک روزی بوده؟ معشوق
گذاشته و رفته؟ معشوق هست و با اینهمه شاعر حضورش را درک نمیکند یا مثلا نمیخواهد؟ شاعر از خاطره معشوق حرف میزند؟ از حافظه؟ از غیابش مینویسد، جای خالی او؟ معشوق قرار است برگردد؟ شاعر درد جانکاه انتظار را تحمل میکند؟ کجاست این معشوق - دیگری که نه صدایی دارد، نه حرکت دستی، نه نگاهی، نه عطری، نه بدنی و اتفاقا نه غیابی؟ چه بلایی بر سر این معشوق آمده که منظومهای به این بلندی، با این سرریز کلمات، هیچ ردی از او ندارد، جز اینکه بگوید چیزی نیست یا درنهایت، دیگری نیست و نه اینکه معشوق نیست و حتی نه اینکه کسی که باید باشد نیست. منظومهای با واژههای ترس و گریستن، بیطنینی از این واژهها یا دلیلی برای آنها. منظومهای که در آن انباشت واژهها و تصاویر خودسر، سرکوبگر اروس، عاشق و معشوقاند و در این میان معشوق - دیگری تنها بهانهای است برای این انباشت. معشوق که نباشد، عاشقی هم نیست؛ دو دیگری با انبوهی واژه و تصویر در میانشان، بیگانه بیگانه، نه بیگانگیای از سر دوری، بلکه از آنرو که شاعر از ابتدا بیگانگیشان را به شعر آورده و همین است که نمیفهمیم خطاب دعای پایان کتاب چه کسی، کدام عاشق یا کدام معشوق است و چطور شده
که کتاب با خطابی اینگونه دعاگونه به پایان رسیده: «محبوب من/ اشتیاقی صمیمانه در من برانگیز/ که تشنگی خویشتن خویش را با صبر سیراب کنم/ و با اقرار به دلتنگی پذیرای ایمانی ملموس باشم/ دشواری فراموشی معشوق را به زندگی ببخشایم/ تا دوباره عشق در حیرانی ما شکلی تازه بگیرد.» همین است که حس میکنیم شاعر در پایان، در یک جمعبندی سردستی، خواسته به خواننده بباوراند، یادآوری کند یا بقبولاند که در تمام شعر پای عشق، عاشق و معشوقی در میان بوده. درحالیکه در تمام شعر اشیاء، تصاویر و کلمهها در کار اضمحلال بدن دیگری بودهاند. انباشت کلمه بهجای بدن، کلمههایی که نهتنها راه به تن معشوق نمیبرند، بلکه در روند انباشت از خودشان نیز تهی میشوند. دیگری بیبدن کاملا بدون حضور است، مدفون زیر واژه و تصویر. اگر منظومه «خودکشی دستهجمعی نهنگها» از تنها بهانه یا بهعبارتی اندیشه نوشتنش، یعنی فراق، خالی شود، چیزی بهجا نمیماند جز سیل بنیانکن واژهها که همهچیز حتی خود واژه را با خودش میبرد و دیگر چیزی نخواهد بود که بشود به آن شعر گفت یا نگفت. در این شعر بلند، گفتنیها بیش از حد گفته شده و تمام درزها و سوراخسنبههای زبان با واژه،
حتی به بهای بیربطی واژهها با هم و با تصاویر منظومه تا آنجا که میشده پر شده و اگر هم احتمالا واژه کافی نبوده، پای فرم بهمیان آمده. اینجا زبان چیزی است مازاد بر متن، بیرون از متن که به متن تحمیل شده و بهعبارتی زبان شعر تحمیلی است. باد: «چقدر باران در گردباد/ گم شده است» «چگونه باد توانست/ خاطرههایی را که در مویرگهایم لخته شدهاند/ روی تخت بیمارستان رها کند» «باد صدای پنجرهها را/ از اتاق میگرفت/ و ضجهای را که در بیخوابی کشیدهام/ میان دندانهایم رها میکرد» «گردبادی که در خوابهایم/ بیهوده اوج میگرفت/ و ویرانگریاش اتاق را بههم میریخت/ نتوانست خاطرهای از مغزم/ بیرون بکشد» «بعد از رفتنت باد/ پنجره را روی دیوار بهحرکت درمیآورد/ طوریکه همیشه پشت سرم پنجره است و روبهرویم دیوار» «باد سرسختانه سعی میکرد/ اثر انگشت مرا/ از دستگیره پنجرهها/ از آرامش اشیای اتاق بگیرد/ و در قاب عکسی شکسته که تصویر نداشت/ تمام شود» «فهمیدهام/ که سالهاست طوفان/ به صدای خودش پشت نکرده است» «چشمهای از کاسه درآمدهام/ در دستهای باد خیره مانده است/ به سکوت متلاشیشده خرسها» «طوفان مخفیانه لغتنامه قدیمیای
آورد/ که از حرفهای نامفهوم چشمهایت سردربیاورم» باد که در بسیاری جاهای شعر ناگهان از راه میرسد تا واژههای دیگر را با خودش همراه کند و شعر را پیش ببرد و بعضا تصاویری پیچیده و باز هم بعضا درکناپذیر بسازد، از کجای شعر آغاز میشود؟ چگونه در این شعر بلند باد و مشتقات آن گاهگداری، سرزده از راه میرسند؟ سر و صدای باد و صدای بههمخوردن پنجرهها در سراسر این منظومه پیچیده؟ سوزی سرد روی پوست شعر و شاعر و خواننده نشسته؟ به بیانی آیا «خودکشی دستهجمعی نهنگها» شعری بادخیز است؟ وقتی باد، آنهم در شعری بلند، فضایی را همراه خود نیاورد، وقتی نشانهای بر زمان یا مکان یا شخصی نباشد، وقتی به تصویر یا موتیفی درون شعر تبدیل نشود و همینطور آزادانه بچرخد و بیاید و برود، آنوقت چیزی میشود از جنس اقیانوس و سورتمه و تومور و پلههای اضطراری یا حتی واژهای انتزاعی مانند سکوت و خیانت و نفرت. آنوقت تمایز بین واژهها از میان میرود. آنوقت شاعر هر جای شعر که دلش خواست باد را احضار میکند و با باد احضارشده خارج از متن چه کارها که نمیشود کرد و چه تصاویر بیربط و با ربطی که نمیتوان ساخت، آنهم زمانی که قرار نباشد باد حتی با
جمله و کلمه پیش و پس از خودش و حتی با خود واژه باد ارتباطی برقرار کند: «چشمهای از کاسه درآمدهام/ در دستهای باد خیره مانده است/ به سکوت متلاشیشده خرسها»، اینطوری است که دیگر سیاهکردنها و ایرانیککردنها هم به کمک شعر نمیآیند و کلمهها رفتهرفته بیتأثیر و از معنای خودشان تهی و از زبان خارج میشوند و از کلمهها چیزی بهجا نمیماند، مگر اصواتشان. انتقام، نفرت، زمان، خیانت، عشق، مرگ، تنهایی: نمونهای از مفاهیم پیدرپی این شعر که همراه با تصاویر پیدرپی آمده، البته بیآنکه در شعر فرصتی باشد برای ساختن فضاهایی که تصاویر و مفاهیم در آن شکل بگیرند، جای خودشان را پیدا کنند و معنا یابند؛ چرا که تمامی این مفاهیم در حدود دو صفحه یا 27 سطر آمده است. (صص60 - 62) گاستن باشلار مینویسد: «خیال رویاپرداز میاندیشد و سپس خیالپردازی میکند.» جای اندیشه در این شعر کجاست وقتی تیموری طومار انتقام، نفرت، زمان، خیانت، عشق، مرگ و تنهایی را با انبوه کلمهها و تصویرهای اضافی در 27 سطر درهممیپیچد؟ آنهم بیآنکه فضایی، خانهای، جادهای، راهی، پرتگاهی باشد که بشود در آن نفرت یا عشق ورزید، بیآنکه چهرهای، هستیای، تنی،
شیئی، ولو بهتمامی متعلق به جهان شعر باشد که بشود در برابر آن با دیدنش، شنیدن صدایش، سکوتش یا حتی با غیابش نفرتزده شد. زبان تهیشده از زبان، بهواسطه انباشت واژهها نمیتواند مفاهیمی به قدمت تاریخ بشری همچون نفرت، انتقام و عشق را در خودش جای دهد. مفاهیم و اندیشهها در نبود فضای خالی، صدا و سکوت لابهلای کلمات، در فراوانی نامها - چرا که گویا در این شعر میتوان هر چه در هستی هست را به هر نامی نامید - گمند و جاگیر بهنظر میرسند. تیموری در شعرش از ابتدای امر جای خالیای برای اندیشه باز نگذاشته، وگرنه اندیشه گودال خودش را حفر میکرد و نقب میزد در تمام شعر. اندیشه آرامآرام و بیسروصدا در منافذ لابهلای زبان نفس میکشد و وقتی همه منافذ زبان با کلمه پر شود، آوایی از کلمه میماند و بس و طنین آوا جایی برای اندیشیدن نمیگذارد. «چه سخت میتوان بودن و نبودن را ارزشگذاری کرد! ریشههای سکوت در کجاست؟ آیا میان بودن و نبودن تفاوتی است؟ سکوت عمیق است. اما ژرفای آن در کجاست، در جهان هستی که سرچشمهها در حال زایشاند یا در قلب انسانی رنجکشیده؟ در کدام بلندای هستی گوشهای شنوا آگاه میشوند؟»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.