|

تکه‌ای از مقدمه جواد مجابی بر «مینیاتورهای سیاه»

آینه‌ای پس از تماشای تاریخ

کاریکاتور معمولا تاریخ مصرف دارد، مضمونی طراحی می‌شود برای واقعه‌ای معین در زمانی معین، ثبت غلوآمیز حرکتی، مضمونی و رابطه‌ای است که «امروزه روز» مورد توجه همگان است. روزنامه که به گزارش روز و بازتاب وقایع نظر دارد، کاریکاتور را نیز چون مقالات هم‌جوارش در هاضمه خود درج می‌کند و پس از چندی با خود به گورستان تاریخ می‌برد. گورستانی که گاه محققان و تاریخ‌نگاران از آن عبوری شتابزده و بی‌هیجان دارند. «کامبیز» نیز چون بسیاری از طراحان همکارش، کاریکاتورهای باب روز داشته است. طرح‌هایی که پی‌آیند مقاله‌ای، فکری و حادثه‌ای مهم بوده و فقط آن ایام به دل، خوش نشسته است. بعد اگر از خاطر رفت غمی نیست. وقتی که روزان و شبان ما در فراموشزار فرو می‌رود هرچه با آن عمر ناپدید همراه است، هرچند عزیزترین باشد از دل و دیده خواهد رفت. اما کسی که در روزنامه کار می‌کند و کار روزانه‌اش بهانه معاش و گذران عمر است، اگر رند و آخربین باشد چیزهایی را از قوت روزانه‌اش، از کارکرد ناگزیر شغلی‌اش می‌دزدد و انبار می‌کند، از زخمزد ثانیه‌ها و سال‌ها دور نگه می‌دارد، به شرط آنکه ذخیره بتواند زنده و باطراوت بماند و غبار زمان، سیاه و تباهش نکند. البته این دیگران؛ مخاطبان‌اند که با به یاد سپردن چنین آثاری آنها را دوام می‌بخشند. «مینیاتورهای سیاه» چنین وضعیتی دارد؛ با طراوت و پرمعنا مانده است. این خیال‌ها و طرح‌ها از تولدشان تا روزگار ما- که بسیار حادث بر ما و جهان ما گذشته- دوام آورده است و باشد که باز هم روزگارهای دور و دیری را تاب آورد. چراکه گوهری با خویش دارد که گذر زمان آن را نامرتبط و بی‌اعتبار نمی‌کند. این طرح‌ها به انسان درگیر جهان، به رابطه آدمیزادگان با یکدیگر در هر سطح، به حس شعور و شوخی، به پیوندهای دیر گسل ما با هوش تلخ معاصران گره خورده است. طراح زیرکسار، این پیوندها و رابطه‌ها را هوشمندانه دیده و رندانه پرداخته است. موجودی در منظره پدیدار شده که زمان را جذب می‌کند اما در زمان محو نمی‌شود، لاجرم با گذشت سال‌ها و دوره‌ها، این مخلوق بالنده، مفاهیم و معناهای افزون‌تری گرد خطوط و تناسبات خود می‌تند. هم گذشته خود را چون طفلی‌اش به یاد می‌آورد، هم امروز را چون جوانی‌اش پرشور و شعور می‌دارد و بسا که بتواند برای آنها که نیامده‌اند و نمی‌شناسیم معناهایی از خود بپراکند که یکسر با دید سازنده و تصویرش در ذهن ما متفاوت باشد. این همان تجسم حقیقت محال است- همان که هنر ناب می‌نامیم- که در گذرگاهی رو به آینده، از واقعیات زمانه و واقعیت موجود می‌گذرد و رد آن، همه را با خود می‌برد تا از حد عافیت‌جویی و مصلحت‌ها در گذرد و بی‌گزند با آنچه از مانایی در ذهن فانی خود داریم درآویزد و مغلوب عمر خویش شود. این مجموعه (مینیاتورهای سیاه) نه به خاطر بازسازی نگارگری‌های قدیمی ایران پدید آمده، نه صرفا بر اساس مضمون‌پردازی و هزالی یا پراکندن ماجرایی خبری و اخباری شکل گرفته است. اکنون که به این جهل و چند طرح پیش‌رو می‌نگرم، تلخ- خنده‌های طراح را از عمق چنان فاجعه خندستانی همیشگی می‌شنویم، آن فرهنگ و منطقه‌اش را بازمی‌شناسیم و داوری‌های شوخ‌چشمانه او را با نگره‌ها و انگاره‌هایش پیش نظر می‌آوریم اگرچه اینها در زمانی گذشته و نظام سلسله‌ای دیگر طراحی و چاپ شده باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.