مینیاتورهایی برای تمام فصول
انوشه صادقیآزاد
«مینیاتورهای سیاه» را که دست می گیری بی شک چندین بار آن را تورق خواهی کرد. کتابی نیست که با یکبار مرور آن را در گوشه فراموش خانه کتابخانه ات رها کنی. چرا که با هر بار نگریستن به طرح ها، چون پرده ای که برافتد، رازی نو رخ نمایی کرده و فاش می شود. اگر کمی حوصله کنی و تعمق کنی این راز، جوانه های معنا را در ذهنت آبیاری کرده؛ چون دشتی سرسبز شکوفا می شوی. اگر چه طرح ها، بارِ سیاسی - اجتماعی دهه 50 را به دوش می کشند امّا درم بخش چنان آب حیاتی به خورد آنها داده که تیر گذر زمان نیز نتوانسته خدشه ای به آنها وارد کند. درم بخش در دوره ای به خلق این آثار پرداخته که فضای سیاسی - اجتماعی ایران پُرآشوب است. عده ای در زندان ها بهسر می برند. عده ای پشیمان نامه امضا کرده و صاحب مشاغل دولتی شده اند. برخی در غالب گروه های چریکی مبارزه مسلحانه می کنند. در این میانه آشوب و بلا شاعران، نویسندگان و هنرمندان نیز به خلق آثار سیاسی پرداخته و به طُرق گوناگون از سانسور می گریزند. درم بخش نیز برای گریز از این دام بلا به سمت زبانی میرود که کمتر مورد توجه سانسورچیان زمانه است. «مینیاتور». مینیاتور هنری است که پادشاهان از
دیرباز به آن نظر داشتند و هنرمندان بسیاری در دربار آنان نگارگری کرده اند. اکثر آثار نگارگری، سفارشی بود از طرف پادشاهان و همین امر جلوی رشد و بالندگی سیاسی ـ اجتماعی آن را گرفته بود. از زمان سلسله ایلخانان تا همین نزدیکی، مینیاتور کمتر منتقد زمانه خود بوده و بیشتر زبان توصیف آمال و آرزوهای هنرمندان و پادشاهان بود؛ عاشقان درهم تنیده جام به دست، پادشاهان پُرهیبت که اطراف آنان ملازمان و رامشگران در حال خدمت اند، صحنه ای از شکار که پادشاه، پیروزمندانه بر جانوران بی گناه میتازند و... . چه بهتر که زبان نقدِ چنین زبانی باز شود. درم بخش بیش از یک سال در لابه لای آثار نگارگری ایرانی در دوره های مختلف تفحص میکند و نهایتا به این نتیجه می رسد که چارچوب کلی آن را برهم نزند. صخره های اسفنجی، آسمان های آبی، طلایی درخشان یا لاجوردی، ابرهای پیچان و دنباله دار، پیکرهای باریک اندامِ سه رخ یا نیم رخ در لباس های رنگی، گل بوته های گوناگونِ منظم، بناهای آراسته به کاشی های منقوش و... . اگرچه رنگ را از جان مینیاتور می گیرد. چرا که قرار است مینیاتور، سیاه باشد. بدنه سیاسی زمانه درم بخش عاری از رنگ و بوی زندگی بود یا به
تعبیری زمانه آنها سیاه بود. این سیاهی گاه از طرف حاکم زمانه و گاه از درون خود آنان بر دل و جانشان چنگ می انداخت. درم بخش تنها با تغییر زیرکانه در برخی از عناصر موجود در طرح ها (به طور مثال جام را از دست عاشقان شیفته گرفته و به دست آنان خنجر داده) یا با اضافهکردنِ عنصری از جهان معاصر خود که از جنس مینیاتور نبود (حضور یک آدم سیاه بد سیرت) در چشم برهم زدنی معنای تازه ای به طرح ها می بخشید. حالا زبان نقد مینیاتور باز شده بود و وضعیت اسفبار آدمی را فریاد می کشید. این همان لحظه ای بود که مینیاتور به «مینیاتور سیاه» بدل می شد. اگرچه کار درم بخش هنوز با طرح ها تمام نشده و باید ترفندی می زد تا این آثار برای آیندگان نیز عبرت آموز باشند. او مشکلات و گرفتاری های کلی بشری را دستمایه طرح های خود می کند. البته بیننده خود می تواند آنها را با روزگار خود تفسیر کند. مسایلی که آدمی همواره با آنها درگیر بوده و همیشه به فراخور زمانه خود پاسخی نه چندان کامل به آنها داده است. آزادی، استقلال، حقوق مدنی، خیانت، ظلم و... . درم بخش با نگاه کلی به این مسایل از روزمره گی فاصله گرفته و حیات طرح های خود را نیز برای آیندگان تضمین
می کند. از همین جاست که میتوانی از هر منظری به طرح ها بنگری. سیاسی، اجتماعی، فلسفی، روان شناختی و البته هنری. چرا که طرح ها فارغ از معنا نیز از نظر هنری حایزاهمیت اند. خط های استرلیزه درم بخش شناسنامه کار او هستند و بیننده را بی جهت درگیر خطوط اضافه نمی کند. به هر جهت از هر زاویه که بنگری دستِ خالی برنمیگردی. دست مریزاد کامبیز.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.