|

نگارگر نشانگر بیراهه‌ها

ابراهیم حقیقی

کاریکاتور هنر قرن بیستم است (هم‌نسل مجلات و روزنامه‌ها) و طراحان کاریکاتور، هنرمندان معاصر. کاریکاتور مانند گرافیک به سبب چاپ و تولیدِ کثیر است که رشد می‌کند و نفس می‌کشد و به‌تبع آن کاریکاتوریست هم. در این میانه با نگاهی به دوران موجودیت کاریکاتورها در روند چاپ می‌توان به یک تقسیم‌بندی رسید: اول آنها که قصه‌های دنباله‌دار فکاهی را تصویر می‌کنند، بخشی از روزنامه‌ها و مجلات را به خود اختصاص داده‌اند و خریدار بسیار دارند. این نوع در ایران کمتر استقبال شده و یا به آن پرداخته نشده. دوم آنها که با روش تقریبا یکسان در تمام جهان، مشکلات روزمره شهر‌نشینان را با اغراق در فیگور و اشکال به رخ می‌کشند و زبانی همه‌فهم دارند. این نمونه در ایران با مشروطیت آغاز شد و با مجله توفیق و گل‌آقا و بعضی دیگر ادامه یافت. نوع سوم کمی نکته‌سنج‌تر است و بیشتر سیاسی؛ مخاطب تحصیل‌کرده و روشنفکر حرفش را بهتر می‌فهمند. در شکل و فرم اما به نوع دوم نزدیک‌تر است. گونه چهارم آثار طراحان کاریکاتور هستند که به هنر کاریکاتور می‌اندیشند یا بی‌اندیشه به هر رفتاری، خود را در مقام خالق اثر هنری قرار می‌دهند. طراح کاریکاتور، سفارش را اگر از موضوعات روز جامعه نیز دریافت کند، درونی خود می‌کند و یا اصلا خود، سفارش‌دهنده موضوع به خود است؛ دورتر را دیده‌بانی می‌کند. کامبیز درم‌بخش از طراحان گونه آخر است. اینان در نیمه‌دوم قرن بیستم نوعی از کاریکاتور را خلق کردند که به اثر هنری پهلو می‌زند یا آنکه حداقل به بی‌زمانی و بی‌مکانی (خصلت اثر هنری) دست یافته‌اند. اگر کاریکاتوریست‌های نوع سوم، عکاسان باریک‌بین و تیز‌هوش خبری جامعه و مطبوعات هستند، طراحان کاریکاتور اما رادیولوژیست‌های جامعه متمدن شهر‌نشین‌اند. انسان معاصر را نشانه می‌گیرند و غده‌ها و زخم‌ها، فرسایش‌ها و شکستگی‌ها و خون‌ریزی‌ها را و ندیدنی‌های درون کالبد بیمار را نمایش می‌دهند؛ باز هم با تفاوتی با بقیه. برای این دسته از طراحان، شکل و خط و رنگ و ترکیب‌بندی هم دارای اهمیت زیادی‌ست. به مدد این ابزار و فن است که با قدرت تمام موفق به نمایش درون کالبد بیمار انسان امروز می‌شوند. آنها بیهوده و بی‌دلیل، اندام و چهره و اشیا را دفرمه نمی‌کنند (که این رفتار به‌زعم بعضی -به غلط - کاریکاتور نام گرفته! ). کامبیز درم‌بخش از این‌گونه است. برای او همان‌قدر که موضوع مهم است، خط نیز مهم است. ارزش لکه‌های سیاه را در پهنه‌ زمینه سفید می‌داند. نرمی و خشکی خط و کمی و زیادی آن در صفحه برایش مهم است. واقعیت صفحه برایش به اندازه واقعیتِ درون‌مایه ارزشمند است. آدم‌هایش نماینده طبقه یا تیپ خاصی نیستند، فقط آدم هستند؛ انسان معاصرِ مسخ دین‌و‌دل از دست‌داده، با چهره‌ای واحد. به این دلایل آثارش بعد از سال‌ها دوباره قابل‌دیدن و صحبت و نقد است. حرف‌هایش کهنه نشده، اثرش را دوست داری که داشته باشی و به دیوار نصب کنی مثل آینه شاید!؟ چرا که از رفتار و نگاه روزمره در زمان خود پرهیز کرده، لایه‌های زیرین را کاوش کرده، نه به مدد ابزار رادیولوژیست‌ها به مَثل، بلکه در عمل به مدد حس نکته‌سنج و ظریف‌پرداز یک هنرمند که به جای چاقوی مقاله نویسی یا نقاشی، شمشیر دو دَم کاریکاتور را در میان بسته و دیوان و بدان و غافلان و نادانان را به مقابله می‌خواند. اگر خنده‌ای از پی دیدار اثر می‌آید زود به بغضی بدل می‌شود که ترا شرمنده خنده می‌کند. تلخی به جانت می‌نشیند از اینکه آینه‌ای در مقابل‌ات نگه‌داشته است طراح، یا آنکه مثل یک طبیب یک‌به‌یک جراحات و فرسودگی‌های درون‌ات را به تو نشان می‌دهد؛ که چاره کنی، که چاره کنیم. چاره جامعه ندانیم به کجا رونده ارزش از دست داده. ولنگار پهنه گسترده بیابان امروز جهان در پی سراب. طراح کاریکاتور راهنمای نشانگر بیراهه‌هاست. نگهبان شب، چراغبان قافله گیج و گولِ ناآگاه از چاله‌ها و چاه‌ها. و کمی هم چاووشی‌خوانِ صبح سحر ـ اگرچه با ناباوری. کامبیز درم‌بخش از این‌گونه است. کامبیز درم‌بخش هنرمند معاصر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.