|

به بهانه انتشار کتاب «مینیاتورهای سیاه» کامبیز درم‌بخش

کمدی‌های سیاهِ آقای کاف دال!

محمد قائد .عكس: امیر جدیدی، شرق

کمدی‌های سیاهِ آقای کاف دال!
اگر اصرار داشته باشیم طرح‌های کامبیز درم‏بخش را از نظر سبک در رده معینی بگنجانیم، «کمدی سیاه» ژانر مناسبی است. طرح‌های بسیار ساده او با حداکثر صرفه‏جویی در خط کشیده شده‏اند. زمینه غالب آنها محیطی است معمولی که ظاهرا موضوع قابل عرضی وجود ندارد. اما خوب که نگاه کنیم، در گوشه‏ای از این فضای معمولی، پشت پنجره‏ای شبیه همه پنجره‌ها یا در ته بن‏بستِ روبه‏رویی، سایه‏ای تکان می‏خورد که، اگر دقت کنیم، مو بر تنمان سیخ خواهد کرد. با گرده‏برداری از السنه بیگانه، می‌توان گفت اتفاق خارق‏العاده‏ای در حال افتادن است. اگر نگاهمان را از آن موضوع خاص برداریم می‌توانیم لبخند بزنیم و سرمان گرمِ کارِ خودمان باشد. اما باز وسوسه می‌شویم که ببینیم، مثلا، چه شد آن آدمی که، تبسّم بر لب، داشت گردنِ بچه‏گربه را قیچی می‌کرد. از سویی، به بلاهت چنین موجودی می‏خندیم. از سوی دیگر، از درجه قساوتش وحشت می‌کنیم. منطق طرح‌های درم‏بخش ترکیبی است از دو یا چند منطق آشتی‏ناپذیر. در تک‏تک آن منطق‌ها عیب و علتی دیده نمی‌شود: آدمی‏ - مثل همیشه با جمجمه‏ای چنان کوچک که باور نمی‌توان کرد مغز درون آن برای درک موقعیت‌هایی به این پیچیدگی کفایت کند - برای خودش سرگرم تاب‏بازی است. اما گرداگردِ درختی که او به شاخه‌هایش طناب بسته چند دوجین درخت دیگر شقّ و رقّ سر پا ایستاده‏اند. و منطق سوم: این «عکس» وقتی گرفته شده که این آدم سرگرم تاب‏بازی بوده، یا در این انبوه کابوس‏آسا تازه خیال داشته بازی ناممکنش را شروع کند؟ شخصیت و کردار خودِ کامبیز درم‏بخش تجسم سه‏بعدی فضای طرح‌هایش است. در سال‌های 1355 تا 57 که با هم کار می‌کردیم به او می‏گفتم یکی از صد طراح ِ ساکتِ دنیاست. وقتی وارد بخش فرهنگ روزنامه «آیندگان» می‏شدم معمولا کار آن روز را شروع کرده بود. تا اندکی بعد از نیمروز کار را تمام می‌کرد و می‌رفت. به یاد ندارم هیچ‏گاه لزومی به بحث‏کردن با او برای تغییر در طرحی پیش آمده باشد، یا بعدا کسی در تحریریه به کار چاپ‏شده‏ای از او ایراد گرفته باشد. هنرمند محترم و صاحب‏سبکی بود (و هست) که بسیار سنجیده عمل می‌کرد (و می‌کند). برای من که وقتی با تلفن صحبت می‌کنم صدایم هفت خانه آن طرف‏تر شنیده می‌شود مایه رشک بود کسی بتواند طوری با تلفن صحبت کند که از آن طرف اتاق صدایش را نشنوی. او هم گاه منطقِ غریبِ فضای آرام ِ کمدی‏های سیاهش را با خود حمل می‌کرد. یک روز با دست چپ به گردن وارد شد و توضیح داد پسرش در پایان اولین روز از کلاس کاراته‏ای که یک عالَم پول برای شهریه‏اش داده می‏خواسته با بدن ظریفِ پدر ادای بروس لی در بیاورد (نوجوانِ پرانرژی اگر به دست راست پدر می‏زد نان خودش را بریده بود، گرچه تا رسیدن موعد شهریه ترم بعد، دست هنرمند فرصت بهبود داشت). طفلک. منظورم هر دو نفرند. وقتی از ایران رفت متأسف شدم. بعد که دیدم در فرنگ هم طرّاحِ درجه یکی است خوشحال شدم. حالا که برای اقامت دایم برگشته است فکر می‌کنم آدمی ساده و قانع مثل او چه بهتر که همین دُور و بَرها بماند. سبُکروحی او، در عین تیزبینی، در تجسم محیط درهم و برهم ِ جامعه‏اش می‌تواند الهام‏بخش هنرمندان و ناظرانی باشد که در کمدی سیاه دنبال منطقه‌ای متضاد می‌گردند. چند طرح مینی‌مال را که زمانی به من داد همچنان نگه‌داشته‌ام. اصل یک طرح از رده «مینیاتورهای سیاه» را به خانمی آمریکایی که خیلی از آن خوشش آمد بخشیدم. طرح‌های «کاف دال» همواره تازگی خواهد داشت اما چاپ مجموعه «مینیاتورهای سیاه» در قالب کتاب از نظر فنی هم تازگی دارد: وزن آن به حدی محسوس، کمتر از چیزی است که از چنین مجلـّدی با جلد سخت انتظار داری: جنس کاغذ و مقوای جلد از موادی است سبک‌تر از نوع متداول، اما به همان اندازه حجم‌دار و مقاوم و شکیل. امیدوارم آثار دیگر او با همین قطع و شکل و فرمت دلپذیر انتشار یابد و می‌توان پیشنهاد کرد تنها رنگ پوشش جلد هر مجموعه متفاوت باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.