|

گفت‌وگویی تک‌نفره با دکترمصدق

جواد مجابی

دکترمصدق را توی بیمارستان نجمیه دیدم اما نه در پیری‌اش. میانسال بود و سبیل داشت و اصلا شکل آن پیرمردی نبود که در نوجوانی (سال سی) کاریکاتورش را به تقلید از توفیق و حاجی‌بابا می‌کشیدم. رفتم جلو سلام کردم و خودم را معرفی کردم. گفت می‌شناسم. چیزهایی از تو خوانده‌ام، مخصوصا رمان «مومیایی»ات را که نوه‌ام برایم فرستاده بود و روایت‌های خیالی‌ات را با من در صحرای احمدآباد نوشته بودی. بد نبود. گفتم می‌دانید که شما و دهخدا هر دو برای من چه‌قدر عزیزید. گفت آن مقاله را هم به یاد دارم. حالا این جا آمده‌ای چه‌کار؟ گفتم شنیدم اینجا بستری هستید. فرصتی هست گفت‌وگویی داشته باشیم؟ گفت: لابد باید طنزآمیز هم باشد. خبر دارم. ساعتی باهم گفت‌وگو کردیم. بیشتر راجع‌به صدسال اخیر در مورد آدم‌ها، نهادها،دولت‌ها و حکومت‌ها و بیشتر مردم ایران. در پایان پرسید: حالا این حرف‌ها را که باهم زدیم، می‌توانند چاپ کنند؟ گفتم: تا آنجا که تجربه دارم، نه! گفت: پس یک کار کن، حرف‌های خودت، سوال‌ها و تحلیل‌هایت را از این گفت‌وگو درآر! مجال نداد که تردید کنم. گفت: حرف‌هایی که من زده‌ام نشان می‌دهد که راجع به چه چیزهایی صحبت کرده‌ایم. گفتم: مشکل این‌جاست که حرف‌های شما را هم نمی‌شود کاملا چاپ کرد. گفت: پس یک کار دیگر! فقط خاطره‌هایم را از لابه‌لای متن درآر و به چاپ بسپار. طرحی کلی از حرف‌های ما را نشان می‌دهد. گفتم هوش اجتماعی شما که غالبا با شوخ‌طبعی درآمیخته، در شناخت جامعه بی‌نظیر بوده است. رندانه گفت: پیش از آن‌که غش کنم، برو! چرا حقوق خواندی؟ برای اولین‌بار مرا از اصفهان به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب کرده بودند. سن من به نصاب قانونی نرسیده بود و من هم اعلام قبولی نکرده بودم. ولی یکی از روزنامه‌ها با عبارات زننده نسبت‌های ناروا به من داده بود که از شدت حملات ناجوانمردانه، تب کرده و بستری شدم. مادرم سررسید، پرسید چته، این وقت روز خوابیده‌ای؟ روزنامه را دادم و گفتم ببین چه نسبت‌های بدی به من داده است. مادر مختصرا خواند. روزنامه را پرت کرد و با تشر گفت برای همین تب کرده‌ای؟ گفتم بلی. با نوک پا چندبار به پایم کوبید و با تشدد و بیان اصطلاح خاصی گفت: پاشو! پاشو! اگر طاقت این حرف‌ها را نداشتی، چرا حقوق خواندی، می‌خواستی طبیب بشوی! توقع اضافی سال 1299 شمسی که با پسر و دختر بزرگم از اروپا به ایران می‌آمدم به دعوت میرزا اسدالله‌خان یمین‌الملک کارگزار، وارد کارگزاری بوشهر شدم و برای دیدن بعضی نقاط من‌جمله میدان توپخانه که وضعی بسیار بد داشت به آنجا رفتم. در مراجعت روی میز اتاق نامه‌ای که به‌عنوان من نوشته شده بود -با دو ظرف پر از خرما و تخم‌مرغ- بدین مضمون دیدم. ساعتی دارم که مدتی است از کار افتاده. نظر به اینکه فرزندان شما تحصیلات خود را در اروپا کرده‌اند آن را می‌فرستم درست کنند و هدیه ناقابلی هم که ارسال شده نوش‌جان نمایند. بگذارید فهمیده خارج شوم! دوحزب در مملکت تشکیل شده که یکی حزب اعتدال بود و دیگری حزب دمو‌کرات. می‌شنیدم که عده‌ای از افراد حزب اعتدال به رهبری مرحوم آقاسیدحسن مدرس و حاج آقا شیرازی و عده دیگر به رهبری حاج میرزاعلی‌محمد دولت‌آبادی و میرزا صادق طباطبایی سناتور فعلی اداره می‌شوند. ولی از اینکه این دو دسته از چه اشخاصی تشکیل شده و هدف معنوی آنها چیست اطلاعات کافی نداشتم و سکوتم از این جهت بود که به شادروان دهخدا عقیده داشتم و نمی‌خواستم دعوت او را (به عضویت در حزب) قبول نکنم... خلاصه اینکه از خانه دولت‌آبادی که خارج شدم، خود را یکی از اعضای باوفای حزب اعتدال می‌دانستم و روی همین وظیفه جلساتی از رهبران این دودسته درخانه خود تشکیل می‌دادم که انشعاب از بین برود و هر دودسته وظایفی را که داشتند متفقا انجام دهند ولی مساعی‌ام به نتیجه نرسید. سپس بعضی از اعضای موثر حزب من‌جمله دهخدا از عضویت استعفا کرد... دهخدا از من گله نمود و گفت ما انتظار نداشتیم که بعد از استعفای ما، شما از عضویت حزب استعفا ندهید و باز در حزب بمانید... گفتم شما که از موسسین حزب و از همه‌چیز آن با خبر بودید، چه علت داشت که مرا به عضویت آن دعوت کردید؟ گفت از این جهت که ببینید ما در چه آتشی می‌سوزیم. گفتم نفهمیده وارد شدم، بگذارید فهمیده خارج شوم. سواد وکیلان خوبی و بدی معلومات و یا بی‌اطلاعی وکیل در کار او زیاد موثر نیست. اشخاصی که معلوماتشان کم است برای خدمت به وطن می‌توانند از کسانی که دارای معلومات‌اند استفاده کنند و بنابر آن‌چه دیده‌ایم خیانت بیشتر از کسانی سرزده است که اطلاعاتشان از همه بیشتر است. شرط، آزادیخواهی است روزی محمدعلی‌شاه مرا احضار کرد و فرمود که خواستم توسط معاون‌الدوله (وزیر خزانه وقت) با بهبهانی (آیت‌الله سیدعبدالله) راهی باز کنم. کاری نکرد. هر گاه شما بتوانید کاری کنید، موجب امتنان است. عرض شد که شاه را به ایشان چه حاجت است؟ ایشان هرچه دارند از همراهی و مساعدتی است که با آزادیخواهان می‌نمایند. شاه هم همین رویه را اختیار کنند و با مشروطیت مخالفت نکنند تا دکان سیاسی آقا تخته شود و آقا و اصحابش من تبع شاه شوند. شلیک توپچی صبح شنبه نهم آبان‌ماه 1304 مرحوم مستوفی‌الممالک به من تلفن کرد که مجلس می‌روم یا نه؟ گفتم امروز روز جلسه نیست... گفت مگر شما اطلاع ندارید که امروز جلسه فوق‌العاده برای کار مهمی تشکیل می‌شود. اگر مایلید بیایید منزل من. پس از مشورت چنانچه لازم شد، می‌رویم و الا نمی‌رویم... من به ایشان گفتم به توپچی 10سال مواجب می‌دهند برای اینکه یک روز شلیک کند. نمایندگان هم مکلفند که از قانون اساسی دفاع کنند. اگر روزی بخواهند آن را نقض کنند و وکیلی از دفاع آن خودداری کند، در حکم همان توپچی است که انجام‌وظیفه نکرده است. به فرمایشات ایشان احتیاج ندارم در اوایل سلطنت رضاشاه موقعی که نماینده مردم تهران در مجلس بودم روزی آقای علاء به خانه من آمد و گفت شاه به آقای سرتیپ حبیب‌الله شیبانی که آن وقت رییس ارکان حزب بود، فرمودند اگر دکتر مصدق را بخواهم می‌آید یا نه؟ از این حرف تعجب نمودم و گفتم اگر روزهای دوشنبه وکلا به حضور شاه می‌روند ولی من نمی‌روم، از این جهت است که نماینده ملتم و به اصغای فرمایشات شاه احتیاج ندارم. ولی چه مانع است که هروقت احضار شوم کسب افتخار نمایم. چیزی نگذشت که رضاشاه مرا خواست. فرمود در مجلس گفتید، آن‌چه را که نمی‌بایست بگویید. عرض کردم آن چه روز نهم آبان‌ماه (روزی که سلسله قاجاریه خلع شد) گفته‌ام، از نظر مصالح مملکت بوده است و من بین شاه وطن‌دوست و مملکت فرق نمی‌گذارم... گفت: غرض از خواستن شما این بود که بدانم چرا از مجلس صرف‌نظر نمی‌کنید؟ عرض کردم آقای مستوفی می‌خواستند مرا وزیرخارجه کنند و اصرار هم نمودند، نتوانستم قبول نمایم. فرمود من به او گفته بودم که شما را وارد کار کند. حالا مقصود این نیست که وزیرخارجه بشوید، بیایید خودتان مستوفی باشید (یعنی نخست‌وزیر شوید)... مقصود شاه این نبود که از افکار من استفاده کند. چه هرکسی با آن شاه کار می‌کرد از افکار خود استفاده نمی‌کرد؛ بلکه نظرش این بود که مرا از مجلس خارج کند و ثابت نماید که من هم مثل بعضی‌ها به آن‌چه می‌گویم عقیده ندارم. آزادی بیان و قلم هر قدر به من توهین کردند و بد گفتند، بر اعتبار و اهمیت من افزود و آن‌وقت پی بردم به اینکه مادرم چه حرف بزرگی زده بود که گفت «وزن اشخاص در جامعه به قدر شداید است که در راه مردم تحمل می‌کنند.» و این پند آن‌چنان در من تاثیر نمود که هروقت موضوعی پیش می‌آمد که با منافع مردم تماس داشت، از همه چیز می‌گذشتم و به خود می‌گفتم آنجا که نفع مردم تامین نباشد، نفع افراد تامین نخواهد بود. و همین توجه به افکار بود که وقتی رییس دولت شدم چون مسوول بد و نیک مملکت بودم، به اطلاع عموم رسانیدم هر انتقادی که جراید نسبت به اعمال من بکنند، مورد تعقیب قرار نخواهد گرفت. اگر بیان آزاد نبود و قلم کار نمی‌کرد، چه‌طور می‌شد به هویت اشخاص و اعمالشان پی برد و چه‌طور می‌شد که اعمال متصدیان امور را بررسی کنند و به حالشان معرفت پیدا نمایند. کسانی که از بیان و قلم هراس کنند و از آن جلوگیری نمایند، نه‌تنها مرتکب عملی می‌شوند که مخالف قانون اساسی است بلکه خدمت به اجانب و خیانت به وطن می‌نمایند. دروغگو! راستگو! شخص موثقی نقل می‌کرد که در زمان صدارت حاج میرزاحسین‌خان سپهسالار به امر ناصرالدین‌شاه کسی را می‌بردند بکشند. در جواب سپهسالار گفتند که سید یزدی سارق است که از خانه ظهیرالدوله اشیا مهمی سرقت کرده است. سپهسالار او را خواست و گفت که چون اولاد رسولی، توبه کن تا نزد شاه از تو شفاعت کنم. سیدیزدی گفت من دزدم ولی راستگو و صدیقم و تاکنون با کسی عهدی ننموده‌ام که از آن تخلف نمایم. من از مرگ هراسی ندارم. من می‌خواهم کشته شوم و کسی را به دروغ امیدوار نکنم. فساد مالی مرحوم داور به من گفتند هرکس بیاید رییس دیوانعالی تمیز شود، 750تومان حقوقش است، ولی اگر تو بیایی هزارتومان می‌شود. بنده عرض کردم شما که عقاید و نظرات مرا گوش نکردید، من که عقیده به اصلاحات شما ندارم. پس اگر من بیایم به عدلیه، پول مرا می‌کشاند به آنجا و البته در آنجا 800تومان از مجلس بیشتر می‌گیرم (در دوره ششم که نمایندگی مجلس را داشتم حقوق نمایندگان ماهی 200تومان بود). وقتی پول، بنده را به عدلیه کشاند فردا هم پول بنده را می‌کشاند که حکم غلط بدهم. پس وقتی کسی برای پول یک جایی برود، نمی‌شود به او اطمینان کرد. متخصص و محیط در جوانی موقعی که در اروپا تحصیل می‌کردم ناگاه مریض سخت شده و به احتضار افتادم. به من گفتند برو به ایران و ماندن تو در اروپا فایده ندارد و بنده هم به مسافرت مصمم شدم. قبلا رفتم در نزد دکتر متخصص اروپایی به‌نام پروفسور «هایم» که تخصصش در امراض معده بود. او به من دستوری داد من‌جمله اینکه با غذا بیش از یک‌گیلاس‌ونیم آب نخورم. همین طور در فرانسه و بین راه عمل کردم. تهران که وارد شدم، مصادف بود با تابستان و هوا خیلی گرم بود. مطابق معمول یک‌گیلاس‌ونیم آب با ناهار و یک‌گیلاس‌ونیم آب با شام خوردم. چون در این مدت همیشه در رختخواب بوده و کسالت داشتم، روز بعد از ورود، مادرم مرحوم نجم‌الدوله آمد بالای سرم و احوالم را پرسید. گفتم دهانم خشک است و حالم خوب نیست و نمی‌توانم حرف بزنم. گفت چرا؟ جواب دادم جهت تشنگی است. گفتند آب بخور. عرض کردم متخصص گفته است نخور! فرمود این حرف‌ها چه چیز است؟ گفتم من به پروفسور«هایم» خیلی عقیده‌مندم زیرا که متخصص است و در مریض‌خانه‌های بزرگ دنیا کار کرده و نمی‌توانم از حرف او تخلف کنم. گفت: به نظرم می‌آید که تو دیوانه شده‌ای، هوا گرم است کمی آب بخور! گفتم هر کاری می‌خواهید بکنید. من آب نمی‌خورم. مادرم آخرین حرفی که زد این بود حالا که حرف مرا نمی‌شنوی با چهار طبیب دیگر مشورت کن! هرچه آنها گفتند عمل نما. با اطبا که مشورت شد گفتند... این ایران است. باید آن طبیب بیاید تهران و قدری در این هوای گرم بماند و ببیند اگر در ایران 10گیلاس آب خورده شود فوری از بدن به‌صورت عرق خارج می‌شود ولی در پاریس همان یک‌گیلاس‌ونیم آبی که خورده شود، در معده می‌ماند. مالیه‌چی‌های درازنویس سبک و سیاق (مستوفیان) این بود که در افراد خطوط افقی ترسیم کنند سپس اقلام و ارقامی را ذیل آن خطوط بنویسند، مستوفیان را به لقب «درازنویس» ملقب و به آنها بی‌استثنا دزد خطاب می‌نمودند، به‌طوری که لفظ مستوفی و دزد مترادف شده بود. عجب شکری خورد یکی از روزها صمصام‌السلطنه به خانه من آمد؛ ابتدابه‌ساکن و قبل از هر صحبت گفت: عجب شکری خوردم شهر را نظامی کردم (با پیشنهاد حکومت نظامی دیگر نه روزنامه‌ای بود که افکار جامعه را منتشر کند و نه آزادی اجتماعاتی که مردم بتوانند از اعمال دولت انتقاد نمایند.) گفتم صحیح است که خندید. زوربس! بنده شخصی هستم که در تمام عمر به آزادیخواهی معروفم و هر صدمه‌ای هم کشیده‌ام روی عقیده خودم بوده است. من یک آدمی بودم که در دوره رضاشاه معتقد بودم که شوون ملی ما باید به دست ملت ایران باشد، نه به دست یک نفر و می‌گفتم یک نفر نمی‌تواند در مسایل اجتماعی و در مسایل دیگر مملکت به‌طور اجبار مردم را مجبور کند. در موقعی که کلاه پهلوی قرار بود بر سر گذاشته شود، با اینکه من سال‌ها در اروپا شاپو سر می‌گذاشتم، وقتی که بناشد کلاه پهلوی سر بگذارند من هشت‌ماه در منزل ناخوش شده و از منزل بیرون نیامدم. بعد یک قانون وضع شد -اگرچه قانون هم ظاهری بود- آن وقت بنده کلاه پهلوی گذاشتم و بیرون آمدم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.