|

یادداشتی بر جواهرات هنری بنفشه همتی در گالری والی

زن امروز و جواهرات هنری

ثنا ولدخانی

مجموعه جدید جواهرات بنفشه همتی تفاوت‌هایی با مجموعه گذشته‌اش دارد. تن‌آویزهایی که زمانی دم از آمال و آرزوهای پس درها و پنجره‌ها می‌زدند، تن‌آویزهایی که میان شاخ‌وبرگ‌ها، اسلیمی‌ها و آینه‌کاری‌ها هویت زن/هنرمند را در معرض تهدید قدرت سنت و امروزگی قرار می‌دادند، اینک با داشتن الگوی تکرارشونده چهره زن/هنرمند گویی جسارت پیدا می‌کنند تا خودشان را به رخ بکشند و حتی نقش تن‌آویز را به عنوان زینت دگرگون کنند. ربکا راسل در رساله‌ای با عنوان «جواهر و جنسیت: تحلیل فمینیستی»، کارکرد جواهر به‌عنوان زینت را به سه دسته تقسیم می‌کند: 1- سمبل مالکیت و ناتوان‌کردن: جواهراتی که زنان از دیرباز در جوامع مختلف و با فرهنگ‌های مختلف در هنگام ازدواج از خانواده شوهر خود می‌گرفتند نمونه‌هایی از این ایجاد مالکیت است. مرد به عنوان مالک زن سند این مالکیت را تن‌آویز زن می‌کند و زن هم که درگیر نقشی دیرین است دم نمی‌زند و خوشحال است. این زینت‌ها گاه ممکن بود ابزار ناتوانی زن را موجب شوند، همچون گردنبندهای پهنی که در برخی قبایل آفریقایی برای بلندترکردن گردن زنان به‌عنوان زینت به کار می‌رفت (می‌رود) و حرکت و فعالیت را برای آنان دشوار می‌کرد. اما این ناتوانی طبیعی قلمداد می‌شد چراکه بخشی از فرهنگ شده ‌بود. امروز نیز تحلیل‌های اجتماعی از این دست جای بسیار دارند اما نه در این یادداشت. چیزی که جالب توجه است رسالتی است که هنرمند در اینجا بردوش گرفته تا آثار خود را همچنان‌که از ویژگی‌های زیباشناختی برخوردارند، نقادانه بیافریند. چهره هنرمند روی اثر هم تداوم حضور هنرمند بر هر تن‌آویز در زمان‌ها و مکان‌های گوناگون است و هم بیانگر چهره زن به عنوان صاحب تن‌آویز که صحبت از اختیار می‌کند. این تن‌آویز دیگر هدیه‌ای نیست که بر او آویخته باشند. 2- نشان‌دهنده وضعیت اجتماعی و افتخار جنسیتی: علاقه به تزیین بدن همواره در انسان وجود داشته ‌است و هرچه این زینت‌ها زیباتر و شکوهمندتر بود، فرد بیشتر به خودش افتخار می‌کرد و ارزشش بیشتر می‌شد. البته جواهر در مقام اثر هنری، همچون هر اثر هنری دیگر تا زمانی که در گالری‌ها در معرض دید است، عموم مخاطبان را می‌تواند داشته ‌باشد، اما باز چونان هر اثر هنری ارزشمندی هنگامی که فردی قصد خرید آن را پیدا می‌کند، می‌تواند به ملاک وضعیت اجتماعی بدل شود و در آن زمان که به عنوان جواهری زینتی تن‌آویز زنی شود می‌تواند این کارکرد دوم را به تمام و کمال برآورده کند. 3- وسیله و نماد قدرت: از نظر من این کارکرد سوم را می‌توان به دو صورت بررسی کرد؛ نخست این قدرت می‌تواند قدرت حاصل از دریافت جواهرات باشد که در زن ایجاد می‌شود و تا حدی برای او استقلال مادی به همراه می‌آورد که در مقابل کارکرد اول امر مثبتی است. دوم، جواهراتی است که از قدرت زن ناشی می‌شود. جواهرات بنفشه همتی نماد این قدرت دوم هستند. حق انتخاب در فرم اثر، فرمی که به کلی با فرم‌های سنتی جواهرات زنانه مغایر است، نشانه قدرت زن امروز است. اگر زمانی این تن‌آویز‌ها نگاه مرد یا زن را بر خود خیره می‌کرد، امروز تصویر چهره زن در هر تن‌آویز، به جای آنکه نقش اغواگر را ایفا کند، هویتی مستقل، جاودانه و سرکش را یادآوری می‌کند؛ زینتی که قرار است نگاه‌ها را به خود جذب کند تا شاید به عنوان ابزار قدرت مورد استفاده قرار گیرد، حال ممکن است حتی نگاهی را پس براند، چراکه حاوی پیامی جدی است. به مبارزه می‌طلبد به جای اینکه فریب دهد. در اینجاست که می‌گویم نقش تن‌آویز به‌عنوان زینت در این آثار فرومی‌ریزد و وجهی انتقادی می‌یابد، چیزی که تمایزدهنده این آثار به عنوان آثار هنری با جواهر و تن‌آویز زنانه متداول است.)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.