فرآیندهای مذاکره
حسین دهشیار . استاد دانشگاه
در صحنه روابط بینالملل، با تکیه بر تجارب تاریخی، با مروری بر روالهای دیپلماتیک، با استناد به مباحثات نظری و با رجوع به رفتارهای تصمیمگیرندگان، پرواضح میشود که نهتنها تغییرات حاشیهای، بلکه دگرگونیهای بنیادی نیز در سیاستهای کلان هر کشوری به سهولت امکانپذیر است. هر زمان که تصمیمگیرندگان سیاسی یا گروههای مرجع در رابطه با یک خطمشی خاص، با توجه به شرایط حاکم، ظرفیتهای در اختیار، گرایشهای رایج، معادلات داخلی و واقعیات جهانی، این نتیجه را در برابر بیابند که الزامات منفعتی، نیازهای هویتی یا توجیهات ارزشی، تغییر یا دگرگونی در رفتارهای بین بازیگری را گریزناپذیر کرده، در کوتاهترین زمان ممکن، توجیهات لازم را به خط میکنند. بنابراین طبیعی است که «سختشدن» روابط دو کشور بهیکباره حادث شود و به همان راحتی نیز «آبشدن» منازعات مزمن بینبازیگری، در افق پدیدار شود. حال اگر دو کشور بعد از دههها خصومت و مناقشه به این نتیجه برسند -بهدلایل متفاوت برای هر بازیگر و میزانهای غیریکسان برای آنها- که باید نگاه جدیتری به صحنه مذاکرات برای حلوفصل بحران بینبازیگری اعتبار اعطا کرد، دوفرآیند را در برابر مییابند که
گامگذاشتن در مسیر مذاکره دو فرآیند بهشدت متمایز از نظر مفهومی را درچشمانداز قرار میدهد. براساس شناخت (درک و فهم از محیط بهوسیله تصمیمگیرندگان)، کیفیت چینهبندی نیروها در گستره داخلی، نظر و ارزیابی گروههای متفاوت مرجع از ماهیت منازعه، میزان کارآمدی ساختارهای سیاسی، اقتصادی، نظامی و فرهنگی و واقعیات جهانی است که اراده بر این قرار میگیرد که کدامینیک از فرآیندهای دوگانه و متفاوت مذاکره پیگرفته شود. البته نباید نادیده بهنظر آید که ارزیابیهای غلط و سوءتعبیر، از الزامات حیاتبخش مذاکره ممکن است فرآیندی را مطلوب جلوه دهد که نهایتی جز ناکامی به عرصه نیاورد. قرارگرفتن پای میز گفتوگو و ورود به مسیر مذاکره، قاعدتا از طریق دو فرآیند کلی و اصلی امکانپذیر است: فرآیند چانهزنی و فرآیند ترغیب. فرآیند چانهزنی اساسا دارای ویژگیهای مهمی است: مذاکرات، بیشترین بهره را برای یکسوی مذاکره و فزونترین هزینه را برای سوی دیگر بهبار میآورد و دیگر اینکه کمترین اعتمادی بین طرفین مذاکره وجود دارد. به لحاظ همین باورها در بین طرفین مذاکره است که درک سنتی از قدرت، جایگاه و اعتبار نقش تعیینکننده در شکلدادن به رفتار
طرفین در طول مذاکرات بازی میکند. هرگاه دو کشور «مجبور» باشند، بهدلایل متفاوت، برای حلوفصل بحران به مذاکره تن در دهند، فرآیند چانهزنی را مطلوبترین گزینه و شیوه برای خود ترسیم میکنند و آن را مسیر موردنظر قرار میدهند. در فرآیند چانهزنی، طرفین میز مذاکره به یکدیگر اعتماد ندارند و با توجه به این ذهنیت و باور است که پیامدهای موردنظر و نتایج مناسب را برای خود مشخص میکنند. دو سوی میز مذاکره برای خود سناریوهایی را مطرح میکنند و در بطن آن سناریوها مشخص میکنند پیروزی و شکست چه شاخصههایی را داراست. بازیگران برای اینکه بالاترین ارزش را پیروزی، یعنی تحقق سناریوی موردنظر میدانند، بر توانمندیهای سختافزاری در اختیار تاکید بسیاری میکنند و آنها را در کسوت اهرمهای فشار به عنوان «گزینههای روی میز» پرجلوه میکنند و به شکل صریح و آشکار آنها را مطرح میکنند. مذاکراتی که برای حلوفصل مناقشه بینبازیگری بر فرآیند چانهزنی استوار است، محوریت را بر امتیازدادن و گرفتن قرار میدهد. سرعت روند مذاکرات یا بنبست مذاکرات، کاملا وابسته به سرعت، میزان و ماهیت امتیازات مبادلهشده بین طرفین است. بازیگران درگیر مذاکره،
بهصورت مداوم درگیر پردازش اطلاعات هستند تا قادر باشند گام بعدی را برای تیم مذاکرهکننده معین کنند. پردازش به آن معناست که آنان بدون وقفه، امتیازات گرفتهشده بهوسیله طرف مقابل را محرز میسازند و بعد ارزیابی میکنند که در قبال اقدام انجامشده چه دستاوردهایی تحقق یافته است. طرفین مذاکره براساس یک مجموعه از انتظارات وارد صحنه گفتوگو میشوند و در طول فرآیند، بهصورت مداوم مشغول ارزیابی میشوند و بر اساس این ارزیابی است که تطبیقدهی انتظارات اولیه با نتایج بهدستآمده صورت میگیرد. هرچه تفاوت و تمایز بین انتظارات اولیه و دستاوردهای حادثشده در بطن چانهزنی، ناچیزتر باشد نشان از پیروزی دارد و هرچه این تفاوت وسیعتر بهنظر آید حکایت از ناکامی دارد. مذاکراتی که تاکید بر ارزش امتیازدهی دارد، برای طرفین منازعه بهعنوان «بازی» مطرح میشود. در این چارچوب، پرواضح است که مجموعه توانمندیها ومهارتهای حین مذاکرات، نقش قاطع در تعیین نتایج بازی میکنند. بازیگری که میزان فزونتری از گزینهها را روی میز قرار دهد، از حاشیه امنیت بیشتری برخوردار است و دستاوردهای نزدیکتر به انتظارات اولیه را برای خود مسجل خواهد کرد. چون
بازیگران دو سوی میز مذاکره بهصورت مداوم مشغول ارزیابی امتیازات و مقایسه آن با انتظارات اولیه هستند هیچگاه فرصت ایجاد درک متقابل را نخواهند داشت و پیدرپی به استفاده غیرخلاق و اجبارکننده از توانمندیها روی خواهند آورد. فرآیند دیگری که برای حلوفصل مناقشه بینبازیگری وجود دارد، توسل به گفتوگو و مباحثه برای حل مشکل است. در بطن چنین فرآیندی، طرفین منازعه این نکته را متجلی میکنند که با طیب خاطر و اشتیاق فراوان به مذاکره روی آوردهاند و با اعتماد کامل به نیات طرف مقابل، پای به صحنه مذاکره گذاشتهاند. چون اساس مذاکره بر اعتماد است؛ پس هر حرکتی و هر بدهبستانی اساسا و همیشه از زمان لقاح، مثبت ارزیابی میشود. طرفین منازعه از اقدامات و رفتارهای یکدیگر فقط استنباط مثبت و متعالی میکنند و تمامی فعالیتها و تلاشها را در راستای حل مشکل تعریف میکنند. بازیگران از بین گزینههای مختلف شناخت، آن نوع شناختی را مبنا قرار میدهند که همکاری را ارجح مینهد و رقابت را دون از شأن قلمداد میکند. هدف از ورود به مذاکرات، ترغیب در بطن گفتوگو و رسیدن به راهحل مشترک برای مشکلات مشترک است. در این نوع فرآیند، چون شناخت بازیگران،
تنها اقدام مبتنی بر همکاری را ارج مینهد، توانمندیهای در اختیار طرفین مذاکره در کسوت راهگشا متجلی و جنبه اقناعکننده آنها جلوهگر میشوند. چون هدف از مذاکرات مبتنی بر فرآیند مباحثه و گفتوگو، کسب پیروزی و جلوگیری از شکست نیست، تمامی تلاشها بر این قرار میگیرد که دوسوی میز مذاکره، احساس مشترک توفیق و دستیابی به اهداف مورد انتظار را برای خود محققشده بیابند. بنابر ضرورت وجود اعتماد بین طرفین منازعه، صحبتی از این نمیشود که همه گزینهها روی میز قرار دارد و هریک از بازیگران تلاش میکنند در کنار نیازهای خود، نیازهای طرف دیگر میز را نیز برآورده کند، تا مشکل مشترک، راهحل مشترک بیابد. نتایج مذاکراتی ازایندست، دایمی و انسانی است و به همین روی دگرگونی بنیادی در ماهیت روابط خصمانه ایجاد میکند و نزدیکی مبتنی بر اشتراکات و بهحاشیهراندن تعارضها را به یک واقعیت غیرقابلچالش مبدل میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.