|

گزارش زنده تلفنی از مراودات ماشاءالله شمس‌الواعظین و خوشنویس قانون اول مطبوعات

سرنوشت نویسنده با کرام‌الکاتبین است جناب عمادالکتاب!

ماشاءالله شمس‌الواعظین

هرچه در خانه ماشاءالله شمس‌الواعظین را زدم در را باز نکرد. از پشت در خانه‌اش در طبقه دوم صدای مباحثه و مجادله و معانقه به گوش می‌رسید. همچون دیدار ابوسعید ابوالخیر و ابوعلی‌سینا بحث‌شان به درازا کشیده بود. وقتی عمادالکتاب از دیدار شمس فارغ شد جلو در ساختمان مرا دید و گفت: «هرچه ما وعظ کردیم، او می‌داند.» شمس را هم توی راه‌پله‌ها دیدم گفت: «هر چه ما می‌بینیم او وعظ کرده است.» اما پیش از این حرف‌ها دلم شور افتاده بود، برای همین دم‌دمای سال تحویل زنگ زدم به موبایل آقای شمس‌الواعظین تا ببینم جریان چیست. جریان این بود: ما: سلام، عیدمبارکی عرض می‌کنم آقای شمس‌الواعظین. تماس گرفتم که سال نو را تحویلتان بدهم. شمس‌الواعظین: سلامت باشید. ممنون. امیدوارم سال خوبی پیش‌رو داشته باشیم. جای شما خالی نباشد، ما هم الان سر سفره هفت‌سین نشستیم. ما: با کی نشستید؟ شمس‌الواعظین : شاید برایتان قابل‌توجه باشد که آقای عمادالکُتاب برای عیددیدنی آمده منزل ما. ما: کدام عمادالکُتاب؟ شخصیت حقیقی است؟ اسمش بیشتر شبیه این بانک‌های تازه تاسیس است. شمس‌الواعظین: نه‌خیر. جناب عمادالکُتاب، کاتب و مقرر قانون اول مطبوعات است در دوران مشروطه، در بهمن‌ماه 1285 هجری خورشیدی. ما: شما دعوت کردید یا میهمان سرزده هستند؟ شمس‌الواعظین: سرزده آمدند. در میانی اسامی، عمادالکتاب و شمس‌الواعظین از لحاظ ریخت‌شناسی به هم نزدیک هستند، شاید با توجه به این شباهت ایشان از دوران مشروطه این همه راه را بلند شده و آمده به دیدن من که البته من خوشحالم. ما: خب، سلام ما را هم برسانید. صحبتتان گل انداخته و گل می‌گویید و گل می‌شنوید؟ شمس‌الواعظین: بله. صحبت‌های گوناگونی شده است. من همیشه یک دغدغه و پرسش مهم داشتم و مطرح کردم که؛ چه می‌شد اگر ما به قانون مطبوعات مصوب 18بهمن 1285 هجری خورشیدی مقارن با پنجم محرم 1326 هجری قمری برگردیم؟ یعنی همان قانون را در شرایط فعلی به مورد اجرا بگذاریم. آن قانون بسیار پخته‌تر و جامع‌تر است. من این بحث را با عمادالکُتاب کردم که هنگام تقریر و کتابت و مشاهده مراودات و مجادلات و بحث‌های نمایندگان مجلس اول، چه چیزی نظرش را جلب می‌کرده است. جالب است بدانید که عمادالکتاب همین سوال را از من کرد و گفت «من که مقرر هستم، اما شما که از این قانون استفاده کردید و جزو ابواب‌جمعی این قانون هستید، چطور به آن نگاه می‌کنید؟» من بهش گفتم که چیزی که در قانون اول موردتوجه من بود همین مقدمه قانون مطبوعات است که می‌گوید: «عامه مطبوعات غیر از کتب ضلال و مواد مضره به دین مبین، آزاد و ممیزی در آنها ممنوع است.» به این محکمی وقتی حرف می‌زند و هرگز مشروط نمی‌کند و این فوق‌العاده است. به عمادالکتاب گفتم آیا تصویب این قانون با مقاومت روبه‌رو نشد؟ گفت چرا. بحث‌ها صورت می‌گرفت ولی همه متفق‌القول بودند پایه‌های مشروطیت از اساس روی قانونگرایی قرار گیرد و قانون باید جایگزین رفتار سلیقه‌ای باشد. این نکته بسیار جالب بود که از عمادالکتاب بپرسم هنگام تقریر مداولات (و مذاکرات) مجلس در مورد این قانون خیلی زیاد نبود؟ عمادالکتاب می‌گفت نه. چرا این برای نسل شما این‌قدر مهم است؟ پاسخ دادم برای اینکه ما بعد از یک قرن جزو آرزوهایمان است که به این قانون برگردیم. قانونی که در آن نظام امتیاز حذف و نظام ثبت و ابلاغ آن به دولت در مورد انتشار مطبوعات جایگزین آن می‌شود. ما: آقای شمس‌الواعظین، شما جلو میهمان یک‌طوری از مطبوعات حرف زدی که ما معذب شدیم و کلی خجالت کشیدیم. الان مسوولان ارشاد بودند یک‌طوری حرف می‌زدند که عمادالکتاب حسرت بخورد چرا صدسال زود به دنیا آمده و شانس نداشته که جای خوشنویسی‌کردن قانون مطبوعات مشروطه، قانون مطبوعات فعلی را تایپ کند. شمس‌الواعظین: چه عرض کنم. ما: خب، عمادالکتاب دلش نمی‌خواست جای اینکه ما برویم آنجا، او بیاید اینجا؟ شمس‌الواعظین : اتفاقا عماد می‌گفت این نکته برایش مهم است که این همه اشتیاق و حس نوستالژی‌ای که ما به دوران مشروطه داریم، از چیست؟ عمادالکتاب گفت با وجود به اصطلاح نابسامانی‌های ناشی از انقلاب مشروطه امنیت و آزادی مطبوعات و قانون مصوب 1285 به‌شدت امنیت‌ملی و آزادی عمل شهروندی را بالا برد. حالا هم -توصیه این احقرالحقرا، کاتب کمترین این است که - شما باید مراقب باشید. به نظر من هم این آموزه عجیب عمادالکتاب یادمان باشد که این بحث مال یک قرن پیش است، یعنی از نظر عمری، انقلاب مشروطه دارد به انقلاب کبیر فرانسه نزدیک می‌شود. انقلاب مشروطه پاک‌ترین انقلاب و خیلی مسالمت‌آمیز صورت گرفت به‌گونه‌ای که پادشاه نیز تن به توشیح انقلاب مشروطه می‌دهد. نکته جالب انقلاب مشروطیت این بود که روحانیت روشن‌ضمیر آن دوران هم بسیار هوشمندانه و فهمیده و جهان‌دیده رفتار کردند. ما: توی این گل گفتن و گل شنفتن که با عمادالکتاب داشتید، آخر سر نتیجه چه شد؟ یعنی به‌هرحال طفل قانون مطبوعات را عماد اینا به دنیا آوردند و دیگران بزرگ کردند و حالا سپردند دست ما. آیا این بچه عاقبت به‌خیر شده؟ شمس‌الواعظین: عرض کنم که در دوران رضاخان به این طفل تعرض صورت گرفت و تعرض همه‌جانبه در اوج قدرت محمدرضا پهلوی شد. اما از شهریور 20 تا کودتای 28 مرداد 1332 یعنی حدود 12سال آزادی مطبوعات به شکل بسیار قوی و نیرومند در کشور حاکم شد و پس از آن دوران متفاوتی را گذراند. بعد من نمونه‌های زیادی برای عمادالکتاب آوردم که مثلا در قانون مطبوعات مشروطه، برای انتشار یک روزنامه صرفا سه‌تا شرط وضع شده بود. 1- صاحب روزنامه ایرانی باشد. 2- سنش به 30 سال بالغ شده باشد. 3- زوال شرف از او نشده باشد. یعنی مرتکب جُنحه (به نقل از فرهنگ عمید به معنای جرمی که مجازاتش بیشتر از مجازات عمل خلاف و کمتر از مجازات جنایت باشد.) و جنایات و مشهور به فسق و فساد عقیده نباشد. گرچه حالا این سه شرط به 30 شرط افزایش پیدا کرده و شرایط پنهان آن بیش از شرایط آشکارش است. در قانون مطبوعات مشروطه، ناشر یک روزنامه، موزع یک روزنامه، همچنین طابع و چاپخانه یک روزنامه از تعرض مصون بودند و فقط نویسنده، آن هم در صورتی که مطالبش حاوی افترا و توهین به اشخاص حقیقی و حقوقی می‌بود، در برابر قانون پاسخگو بود. پوریا جان، جانم برایت بگوید که میهمان دوران مشروطه بنده، جناب عمادالکتاب از این حرف‌های من روده‌بر شده و همه گمانش این بود که این شمس‌الواعظین بدبین است. بله. من برای عمادالکتاب نمونه‌هایی از مشکلات مطبوعات را برشمردم. ما: اوه اوه... بهتر است بپرم توی حرفتان! الان است که دیگر توپ در کنند... نزدیک سال تحویل است. شمس‌الواعظین : بله. عرض می‌کردم... به عماد داشتم می‌گفتم لب مطلب این است که سرنوشت نویسنده با کرام‌الکاتبین است جناب عمادالکتاب! ما: آقای شمس‌الواعظین تا سرنوشت ما را تغییر ندادید و بعدش نگفتید تغییر سرنوشت عالمی نظر کرام‌الکاتبین بود، بنده تلفن را قطع کنم و بروم توپ خودم را در کنم. به عمادالکتاب هم سلام برسانید بگویید زود برگردد مشروطه. شمس‌الواعظین: آقا پوریا، توپ را در کردند. عیدت مبارک.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.