|

نگاهی به اقتصاد باشگاه‌داری

سودآور در جهان، زیان‌ده در ایران

صادق درودگر

در کشورهای در حال توسعه وقتی به برنامه‌ریزی برای راه رشد و توسعه‌یافتگی مبادرت می‌ورزند، مدل‌های توسعه را توسعه فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ترسیم می‌کنند و مدل فرهنگی از نگاه کارشناسان توسعه در اولویت قرار دارد زیرا در جهان امروز مراحل توسعه دستخوش تحولات بسیاری شده است. از جمله این تحولات، تحولات فرهنگی است که خود عاملی درون‌زا در ایجاد زمینه‌های توسعه بوده است؛ به عبارت دیگر اقتصاددانان نهادگرا و ساختارگرا ارزش‌های فرهنگی و نهادینه‌کردن آنها را زمینه‌ساز توسعه اقتصادی می‌دانند. به طور کلی می‌توان توسعه را فرآیندی زمان‌بر از تجربه و نوآوری دانست که همه ابعاد و زندگی انسانی را دربر می‌گیرد و باعث ایجاد تحول در بینش، دانش، مهارت‌ها، اخلاق و روابط انسانی و سطح زندگی می‌شود. توسعه ابعادی دارد که شاخص‌ترین بعد آن، در «کیفیت زندگی» و در نهایت توسعه اقتصادی تجلی می‌یابد. برای اطلاع از توسعه فوتبال ایران و روند خصوصی‌سازی و موفقیت‌های آن نیز باید بررسی کنیم که «کیفیت فوتبال» در این سال‌های فوتبال حرفه‌ای دچار تغییر شده است؟ آیا می‌توانیم در بین سیاست‌های تاثیرگذاران فوتبال و ورزش کشور به نقطه امیدی دل ببندیم که سبب‌ساز راه رشدی منطقی به‌سوی توسعه باشد؟ با چنین پیش‌زمینه‌ای برای اینکه انتظار داشته باشیم که در رشد و توسعه فوتبال ایران‌زمین طی سال‌های پیشین و پسین اتفاق خاصی رخ دهد و موجبات برون‌رفت از این حالت یخ‌زدگی تاریخی را فراهم کند، باید دید که در نگاه تصمیم‌سازان و تصمیم‌گیران فوتبال کشور و همچنین مسوولان بالادستی اصولا اهمیت ورزش و فوتبال در حیات اجتماعی، سیاسی، توسعه فرهنگی اقتصادی موردتوجه قرار دارد؟ و آیا توانسته‌اند بر بستر یک نوع تفکر امروزین شرایط لازم برای توسعه فرهنگی فوتبال را فراهم کنند تا به مدل‌های توسعه دیگر نایل آییم؟ آیا به فوتبال و ورزش به‌مثابه یک ابزار توسعه‌ای می‌نگرند؟ و آیا اصولا این موضوع برایشان اهمیتی دارد یا خیر. در شرایطی که سال‌ها از برگزاری لیگ حرفه‌ای فوتبال می‌گذرد، باشگاه‌های حرفه‌ای فوتبال ایران فقط به انجام دیدارهای نامنظم و بی‌هدف فوتبال می‌پردازند و با توجه به فاصله بسیار زیادی که از نقطه‌نظر زیرساخت‌ها، نیروی انسانی، سطح توانایی مهارتی و جذب و کسب درآمد با دنیای حرفه‌ای فوتبال داریم، از رقابت تجاری که دارای ابعاد، دانایی، برنامه‌ریزی طولانی‌مدت و منافع بلندمدت و پایدار بیشتری است، غافل هستیم و این در شرایطی است که در کشورهای صاحبنام فوتبال از جمله انگلستان به علت نوع مالکیت باشگاه‌های فوتبال که اغلب به شکل شرکت‌های تجاری و سهامداران مشترک‌المنافع هستند، علاوه بر رقابت ورزشی در درون زمین، رقابت بسیار زیادی برای کسب درآمد بیشتر در اطراف و خارج از میدان مسابقه وجود دارد و این امر باعث شده تا این باشگاه‌ها با برخورداری از شرایطی بسیار ویژه موفقیت‌ها و درآمد‌های بسیار زیادی را کسب کنند. دلیل مشخصی برای اینکه در فوتبال ما بی‌نظمی به نظم و بی‌قاعدگی به قاعده تبدیل شده است را می‌توان از بررسی موارد ذیل دریافت. - چگونگی عقد قرارداد با بازیکنان و مربیان که درست در آغاز فصل نقل و انتقالات صورت می‌پذیرد. - نحوه کسب درآمد باشگاه‌ها، نحوه همکاری باشگاه‌ها برای برنامه‌ریزی‌ها و درآمد‌های ناشی از تبلیغات محیطی و پخش تلویزیونی. - نبود یک برنامه حتی کوتاه‌مدت برای توسعه باشگاه‌ها - شرایط تحصیلی و سوابق و تجارب مدیریت ورزشی مدیران اغلب باشگاه‌های ورزشی. - نبود ساختار نوین در اغلب قریب‌به‌اتفاق باشگاه‌های کشور. - نبود آکادمی‌های علمی با استفاده از تجارب نیروهای فنی با مهارت بالای کارآمد. - نبود ارتباطات و اطلاعات موثر و علمی برای ارتقای سطح توانایی و دانایی باشگاه‌ها. و بسیاری از موارد که ذکر آن در این مقاله نمی‌گنجد. اگر وزارت ورزش و جوانان و هیات مدیره باشگاه پرسپولیس در برابر فشار‌ها مجبور به استفاده از علی پروین برای مدیریت باشگاه پرطرفدار پرسپولیس می‌شوند، بیانگر این نکته است که ما هیچ دکترین مشخصی برای اداره و توسعه فوتبال خود نداریم تصمیمات بر اساس اتفاقات و ارتباطات رقم می‌خورند. بهمن نمونه باشگاهداری اصولی اگر بخواهیم در بین باشگاه‌هایی که پس از انقلاب اسلامی نسبتا موفق عمل کرد و در امر زیرساخت‌ها و آکادمی فوتبال دستاوردهایی را به‌دست آورد، باید به باشگاه بهمن اشاره کنیم که همراه با موفقیت‌ها در کسب نتیجه 1374-1373، نایب‌قهرمان لیگ آزادگان، 1375-1374، قهرمان لیگ آزادگان، 1376 قهرمان دسته‌اول و صعود به لیگ برتر، ۱۳۷۴، قهرمان جام حذفی، ۱۳۷۶، نایب‌قهرمان جام‌حذفی، ۱۳۷۹، نایب‌قهرمان جام‌حذفی و قهرمانی‌های متعدد تیم‌های پایه همچنین اجاره 25ساله استادیوم مرغوبکار و احداث دو زمین تمرین و رختکن و... تکمیل استادیوم شریعتی کرج و ساخت زمین چمن و رختکن و اتاق‌های موردنیاز برگزار‌کنندگان وقت مسابقات، پرورش استعدادهای بسیار خوب کشور و... موفقیت‌های این باشگاه است، لیکن به دلیل شرایط بد حمایتی از بخش خصوصی این باشگاه نیز عطای ادامه فعالیت را به لقایش بخشید، بنابراین برای توسعه و شکوفایی ارتباط بخش خصوصی و فوتبال باید به قوانین و دستورالعمل‌های جدی حمایتی دولت چشم دوخت که متاسفانه طی این سال‌ها از آن بی‌بهره‌ایم. طی سال‌های 1390 لغایت 1392 چه تحولاتی در زمینه حضور بخش خصوصی در فوتبال رخ داده است؟ به وضعیت تاسفبار باشگاه‌های خصوصی همچون استیل‌آذین، راه‌آهن سورینت، ملوان، استقلال‌صنعتی، داماش، گهردرود نظاره کنید. می‌بینیم همه آنها به وضعیت بسیار نامناسبی دچار شده‌اند و به غیر از استیل‌آذین که تعطیل شده است. سایر باشگاه‌ها در تنگنا و وضعیت بدی از نظر برنامه‌ای توسعه آتی و پرداخت‌های آنی دچار شده‌اند، در دنیای توسعه‌یافته امروز توسعه ورزش یکی از شاخصه‌های پیشرفت و نوآوری محسوب می‌شود. یکی از مهم‌ترین دلایل آنها برای این امر اهمیت اقتصادی ورزش و نیاز جامعه به ورزش به‌عنوان عنصر منشأ سلامت است زیرا ورزش دارای اثرات اقتصادی، توسعه، آرامش و نشاط اجتماعی و حامی رویکرد سلامت روحی و جسمی جامعه به صورت مستقیم و غیرمستقیم بوده و اثرات مستقیم آن در رشد تولید کالا، تولید خدمات، صادرات ورزشی، اشتغال‌زایی ورزش و گردشگری ورزشی و اثرات غیرمستقیم آن شامل کاهش هزینه‌های درمان، ارتقای سطح سلامت جامعه، افزایش کارآیی نیروی کار و غنی‌سازی اوقات فراغت افراد است. بنابراین در این کشورها برای دستیابی به اهداف سیاسی، اجتماعی، بهداشتی و اقتصادی یادشده برنامه‌های علمی و منسجمی برای خصوصی‌سازی صنعت ورزش و به‌ویژه باشگاه‌های فوتبال پیش‌بینی شده است اگر به وضعیت باشگاه‌های فوتبال در سایر نقاط جهان بپردازیم، خواهیم دید در گذشته اغلب باشگاه‌های اروپایی توسط ثروتمندان یا سیاستمداران خاص اداره می‌شد؛ اما، طی چند دهه اخیر ساختار باشگاهداری در بسیاری از کشورهای اروپایی به‌شدت تغییر کرده و اداره باشگاه‌ها به شرکت‌ها و موسسات با مسوولیت محدود سپرده شده است. از اوایل دهه۹۰ میلادی باشگاه‌ها به دلیل افزایش هزینه‌های مختلف که بخش عمده آن شامل دستمزد بازیکنان بود، نیاز شدیدی به منابع مالی جدید پیدا کردند که کارشناسان خبره اقتصادی بهترین راه‌حل را پیوستن آنها به بازار بورس معرفی کردند که رفته‌رفته افراد دارای دانش اقتصاد ورزش در این زمینه نقش‌آفرینی کردند. در کشور انگلستان باشگاه تاتنهام نخستین باشگاهی بود که با عرضه سهام خود در سال ‌۱۹۸۳بیش از ‌۳/۳میلیون‌پوند درآمد به‌دست آورد، منچستریونایتد نیز در سال ‌۱۹۹۱ وارد بورس لندن شد و بین سال‌های ‌۱۹۹۵تا ‌۱۹۹۷، 16باشگاه دیگر نیز به بورس راه یافتند. در حال حاضر بیش از ‌۲۰باشگاه مطرح انگلستان در بورس لندن قرار داشته و هزاران‌نفر طرفدار فوتبال سهامدار این باشگاه‌ها بوده و از طریق دادوستد سهام خود علاوه بر کسب سود به باشگاه‌های خود نیز کمک مالی فراوانی می‌کنند. در روسیه پس از فروپاشی نظام اقتصادی سوسیالیستی دولت و روی‌آوردن به نظام اقتصاد آزاد باشگاه‌های ورزشی که دولتی اداره می‌شدند، به سرمایه‌دارانی واگذار شدند که اینک وضعیت در حال پیشرفت دارند. در ایتالیا نیز تمامی باشگاه‌ها خصوصی هستند که دوعلت عمده دارد؛ یا به دلیل عشق و تمایل بخش خصوصی به حمایت از یک تیم یا به دلیل مسایل اقتصادی و تبلیغاتی. اگر به گذشته دور نگاه کنیم، درمی‌یابیم باشگاه آرسنال را کارگران مهمات‌سازی انگلیس ساخته‌اند؛ لیورپول توسط کارگران اسکله، میلان توسط مهاجران انگلیسی، بوکاجونیورز توسط کارگران راه‌آهن و بسیاری مثال‌های دیگر. حتی در کشورهای عربی هم ارگان‌ها باشگاه‌سازی نکردند و خلق باشگاه یک پدیده صددرصد خودجوش بوده است. هر تیم در ابتدای تاسیس تماشاگران خودش را داشت و در گذر زمان بر آنها افزوده شده است. امروزه بازی با کمتر از هزارتماشاگر حتی در دسته‌پنجم لیگ انگلستان هم ممکن نیست، برای مثال در دسته‌های نهم و دهم باشگاه‌های انگلستان، باشگاه‌هایی با بیش از 120سال قدمت دیده می‌شود و میانگین تماشاگران هم حدود 900‌نفر برای هر بازی است. پس اولین گام خصوصی‌سازی در فوتبال اروپا اتوماتیک‌وار برداشته شده و باشگاه‌ها حداقل بابت داشتن تماشاگر و اینکه آیا کسی سهام باشگاه را بخرد، آیا کسی از فروشگاه باشگاه استفاده کند و آیا باشگاه بتواند از طرق مختلف درآمدزایی کند، خیالی آسوده دارند. فوتبال، تجارت پرسود فوتبال یک ورزش و در عین حال یک تجارت پرسود است و از آن جهت به تجارت پرسود مبدل شده که جهان به آن نیاز دارد. البته صاحبان باشگاه‌های بزرگ فوتبال سود فراوان از تجارت ورزش می‌برند، اما تجارت فوتبال برای آنها چیز دیگری است. به عبارت دیگر محاسن و معایب این تجارت با همه تجارت‌های دیگر متفاوت است ولی در نهایت اصل حساب سود و زیان بر آن حکومت می‌کند. بازرگانان بازار فوتبال از خرید ورزشکاران و حتی از نام آنان سودهای کلان می‌برند. در اروپا همه ریخت‌وپاش‌ها و ولخرجی‌هایی که در فوتبال می‌شود، با قواعد بازرگانی مدرن همسو است. درآمد سالانه بکام ستاره سابق خط میانی تیم ملی انگلیس و باشگاه لس‌آنجلس‌گلکسی آمریکا 31میلیون‌یورو بوده است اگر در اینگونه کشورها به یک مربی یا فوتبالیست سالی ده‌هامیلیاردتومان مزد می‌دهند، درست است که از نظم و قاعده بازار عدول کرده‌اند، اما آنها نیز بیش از پیش از این بی‌قاعدگی و بی‌ضابطگی هم سود می‌برند. این عدول در همه‌جا ممکن نیست و لزوما اگر صورت گیرد، نتایج یکسان نخواهد داد. چنان‌که وقتی در کشورهای آسیا و آفریقایی اینگونه بی‌قاعدگی وجود دارد، مشکل‌زا می‌شود. باید در این‌باره فکر کرد. در همه کشور‌های توسعه‌یافته ورودی و خروجی درآمد‌های فوتبال بر مبنای یک سیستم تعریف‌شده است. بر همین اساس و بر مبنای تئوری‌های اقتصادی هر پدیده‌ای که فرآیند تبدیل اقتصادی و مالی را دربر داشته باشد، نام صنعت به آن اطلاق می‌شود. داده یا ورودی فوتبال، بازیکن و ستاده یا خروجی آن پول و اسپانسر نام دارد و ارزش افزوده یعنی به‌طور مثال تبدیل یک بازیکن مستعد آماتور به یک سوپراستار حرفه‌ای در باشگاه ثروتمند اروپایی. به دلیل درآمد‌های بسیار زیاد و توجه جهانی بالای فوتبال، صنعتی عظیم و اقتصادی پیرامون آن را گرفته است. درآمد ناشی از نقل و انتقالات، حق پخش تلویزیونی و به دنبال آن، تبلیغات و آگهی‌هایی که رسانه‌ها می‌گیرند، همه اینها اجزای صنعتی است که بر گرد فوتبال و حساسیت‌هایش پدید آمده. حرف اول و آخر را در فوتبال، پول می‌زند. اگر نام صنعت بر آن گذاشته‌اند، به این دلیل است که نگرش اقتصادی به آن می‌شود. امروزه باشگاه‌های ورزشی در جهان واحدهایی هستند که برای اهداف اقتصادی تشکیل و اداره می‌شوند. باشگاه‌ها برای کسب منافع اقتصادی، ورزش یا ورزش‌های خاصی را انتخاب و در آنها فعال می‌شوند، در تاسیس ورزشگاه‌ها سرمایه‌گذاری و سعی می‌کنند در حوزه‌های ورزشی انتخابی خود به رده‌های بالا برسند تا بتوانند بر آن اساس درآمد بیشتری کسب کنند. آنان اگر باشگاهی مطرح باشند، هواداران خود را خواهند داشت و از محل فروش بلیت برای ورود به ورزشگاه، اجازه فیلمبرداری و عکاسی، تبلیغات تجاری در زمین ورزشی یا روی لباس ورزشکاران و دریافت بابت انتقال بازیکنان به باشگاه‌های دیگر و نظایر آن درآمد کسب می‌کنند. در چنین شرایطی باشگاه معمولا سودآور است و بنابراین با توجه به توانایی کسب سود سرقفلی ارزشمندی نیز خواهد داشت. این صنعت با تغییر ساختار سنتی باشگاه‌های فوتبال و تجاری‌شدن آنها، رونق قابل‌توجهی به خود گرفته است. این صنعت پرسود، باعث شده بسیاری از مدیران دستگاه‌های اقتصادی ملل مختلف جهان برای تامین، کسری درآمدهای اقتصادی و ملی و با کسب درآمدهای بیشتر تفکر آموزش و پرورش و در نهایت صادرات بازیکنان فوتبال را در سر بپرورانند و آن را عملی کنند. صنعت فوتبال در بسیاری از کشورها توانسته است درآمدهای کلانی را از حمایت مالی جذب کند. در کشور ما ایران هنوز هیچ تئوری مدونی از سوی تصمیم‌سازان و تصمیم‌گیران کشور برای ارایه راه رشد صنعتی آن پیش‌بینی نشده است، در یک نگاه به فوتبال پیش از انقلاب درمی‌یابیم سیر صعودی و هدفمند در اقتصاد سرمایه‌داری برای فوتبال نیز راه ویژه‌ای مبتنی بر جریان بازار و با بهره‌گیری از کلیه امکانات دولتی وقت پیش‌بینی شده بوده است ولی پس از انقلاب اسلامی آنچه بیشتر نمایان است، سایه سلایق فردی و بی‌هدفی در برخورد با این صنعت اثر‌گذار و پرسود است. بدیهی است ما برای پیشرفت همگام با دنیای فوتبال جهان، توسعه اقبال عمومی به فوتبال و سازماندهی فعالیت‌ها و توانمندی‌های علاقه‌مندان، توسعه نهادهای اجتماعی پشتیبان فوتبال، توسعه نهادهای اقتصادی متولی فوتبال در ابعاد عمومی و حرفه‌ای آن به‌عنوان یکی از موتورهای محرک و انگیزاننده در جامعه، پایدار‌سازی روندها و نهادهای مرتبط با فوتبال حرفه‌ای آن با هدف ارتقای بهداشت روحی، جسمانی و اجتماعی جامعه به‌عنوان یکی از ابزارهای عمومی توسعه نیاز به برنامه‌ریزی مناسب و هدفمند و داشتن نقشه‌راه متناسب با آن داریم و چنانچه در این زمینه اهتمام نورزیم، با اطمینان از فروپاشی اقتصاد فوتبال ایران، زمینه آسیب‌های زیادی را بر فوتبال و علاقه‌مندان آن تحمیل خواهیم کرد. با توجه به موارد یادشده بالا واضح است که ادامه روند کنونی باشگاهداری در کشورمان به سود پیشرفت صنعت فوتبال نخواهد بود. از جمله مهم‌ترین مشکلات باشگاه‌های فوتبال کشور کمبود منابع مالی و وابستگی شدید آنها به دولت، نبود دانش مدیریت به روز و آشنایی با مقررات اقتصادی فوتبال بین‌الملل است، این امر باعث شده تا باشگاه‌های فوتبال ما بسیار هزینه‌بر و زیان‌ده شوند تا جایی که علاوه بر کمک‌های مالی مستقیم و غیرمستقیم دولت و درآمدهای متفرقه دیگری که شامل باشگاه‌ها می‌شود، هیچ‌یک از باشگاه‌های فوتبال کشور در این چندین‌ساله تراز مالی مثبت ندارند و اگر دارند نیز تراز‌سازی کرده‌اند و این در حالی است که باشگاه‌های فوتبال در جهان علاوه بر تامین هزینه‌های خود سود بسیار زیادی را به‌دست می‌آورند و مبلغ قابل‌توجهی را به‌عنوان مالیات به دولت می‌پردازند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.