پرواز با «بال» خارجنشینها
مینا ساجدینیا
اگرچه در گذشته اینطور بهنظر میرسید که تیمملی هر کشور نمایندهای از بازیکنان داخل همان کشور است ولی حالا انگار این تفکرات دیگر جایی در فوتبال حرفهای ندارد و بسیاری از بازیکنان دو یا چند تابعیتی در فهرست تیمهایملی مختلف دیده میشود. برخی از بازیکنان نیز بهعلت مهاجرت به سایر کشورها مدتها از وطن خود دور بودهاند و با ورود دوبارهشان به کشورشان به تیمملی دعوت میشدند. ترکها و لهستانیهای تیمملی آلمان و کرواتها و صربهای دوتابعیتی تیمهای اروپایی و حتی آمریکایی سالهاست که خط بطلانی بر این اعتقاد کشیدهاند. ژرمنها برای تقویت فوتبال ملیشان و جایگزینی نسل طلایی فوتبال آلمان که پس از قهرمانی در جامجهانی1990 بهتدریج رو به افول گذاشت سعی بر استفاده از تمامی استعدادهای آلمانی یا نیمهآلمانی در سراسر دنیا و حتی پناهندگان و مهاجران خارجی داشتهاند. هرچند این امر نمیتواند برنامهریزیهای دقیق و عملکرد بهشدت منظم فدراسیون فوتبال آلمان در سایر زمینههای آموزشی، توسعه فوتبال و تربیت بازیکنان را زیر سوال ببرد. اما در ایران، داستان با دعوت «برانکو» از «فریدون زندی» به تیمملی فوتبال ایران شروع شد. تابستان
سال۸۰ «علیدایی« در مصاحبهای مدعی شد فوتبال ایران استعدادهای بالقوه و ناشناختهای دارد که حتی در فوتبال اروپا هم میدرخشند. دایی در آن مصاحبه گفته بود: «در یک مسابقه جامحذفی که در ترکیب بایرنمونیخ مقابل یکتیم دسته دومی بازی میکردم، پسری از تیم حریف جلو آمد و به زبان فارسی دستوپا شکسته با من صحبت کرد. بین دونیمه خودش را به من معرفی کرد و گفت یک ایرانیالاصل است که در آلمان متولد شده. خیلی خوب بازی میکرد... پخته نبود، اما چیزهایی در بازیاش دیدم که قابل چشمپوشی نیست.» فریدون زندی از آن پس مطرح شد و مدتی بعد برای حضور در تیمملی آلمان اعلام آمادگی کرد. تلاش برانکو ایوانکوویچ برای حضور فریدون زندی در تیمملی ایران سرانجام در مرحله مقدماتی جامجهانی 2006 نتیجه داد و بازیکنی که آن روزها به سوژه اصلی رسانههای ورزشی ایران تبدیل شده بود برای اولینبار در منامه و در بازی مقابل بحرین در ترکیب ثابت تیمملی به میدان رفت. تجربه موفق زندی که در آن مقطع یکی از بازیکنان تاثیرگذار کایزرسلاترن بود نگاهها را به آن سوی مرزها برای یافتن بازیکنان دورگهای که
بتوانند تجربه بینالمللی تیمملی ایران را بالا ببرند جدیتر کرد. پس از زندی نوبت به امیر شاپورزاده رسید؛ بازیکنی که در هانزاروستوک اغلب روی نیمکت مینشست. او به ایران آمد و در بازیهای غرب آسیا برای تیمملی (ب) بازی کرد اما چیزی بیشتر از بازیکنان متوسط ایرانی نداشت، شاید به همین خاطر خیلی زود نامش به خاطرهها پیوست. اما حالا دیگر کمتر کسی است که نداند که در سال گذشته بازیکنان دوتابعیتی ایرانی بسیار مورد توجه «کارلوس کیروش» سرمربی تیمملی فوتبال ایران قرار گرفته بودند و کیروش با این توجیه که چنین فوتبالیستهایی در سطح حرفهای قرار دارند بسیاری از وقت خود را صرف تماشای بازیهای این بازیکنان کرد. او که در لیگ برتر ایران بیشتر به تماشای بازیهای دو تیم پرطرفدار پایتخت در ورزشگاه آزادی کفایت میکند، تقریبا اکثر روزهای سال91 را برای دیدن بازیهای چنین بازیکنانی رنج سفر به کشورهای مختلف اروپایی، آمریکایی و آسیایی را به جان خرید. البته کیروش معمولا به وصال یار هم نمیرسید چراکه این بازیکنان در آن زمان مشخص یا به زمین نمیآمدند یا اینکه در بازی مذکور چندان هم به چشم نمیآمدند و بازیشان چنگی به دل نمیزد. برای
مثال گفته میشود بازیکنی مثل «امید نظری» بدون اینکه حتی یکدقیقه مقابل چشمان سرمربی تیمملی بازی کند به تیمملی ایران دعوت شد. برخی این حرکت کیروش را به منزله مرگ لیگ داخلی ایران میدانستند و عدهای هم میخواستند که اولویت دعوت به تیمملی با بازیکنان شاغل در لیگ ایران باشد. این درحالی است که شخص کارلوس کیروش معتقد بود حضور بازیکنان اینچنینی که تجربه بازی در سطوح بینالمللی و شرکت در تمرینات سخت تیمهای حاضر در لیگهای بزرگ را داشتهاند میتواند وزن تیمملی ایران را در آستانه رویداد بزرگی مثل جامجهانی بالا ببرد و کیفیت عملکرد تیمی را بهبود بخشد. در سال 92 این نظریه سرمربی تیمملی ایران اثبات شد. شکی نیست که نمیتوان از درخشش این بازیکنان در راه صعود تیمملی کشورمان به جامجهانی چشم پوشید و بهاینترتیب شاید حتی سرسختترین منتقدان این حرکت، بعد از این صعود شیرین دست از انتقاد برداشتند و حق را به کارلوس کیروش دادند. شاید اگر دو گل «رضا قوچاننژاد» به قطر و کرهجنوبی نبود ما باز هم باید از پای تلویزیون برای بردن و باختن تیمهای دیگر در جامجهانی 2014 فریاد میکشیدیم و باز هم امید میبستیم به؛ شاید وقتی
دیگر. درواقع سال 92 را باید سال شکوفایی بازیکنان خارجنشین تیمملی ایران دانست؛ بازیکنانی که در اکثر سال 91 به تیمملی اضافه شدند و سال 92 ارزش آنها برای تیمملی نمایان شد. در این نوشتار نگاهی میاندازیم به عملکرد بازیکنان دورگه یا بهتر بگوییم دوتابعیتی تیمملی فوتبال ایران، چه آنهایی که با بازیهای درخشان و تاثیرگذار پایهگذار صعود ایران به برزیل 2014 شدند و چه آنهایی که چندان فرصت بازی پیدا نکردند و خارج از گود نشستند. رضا قوچاننژاد اگر در بین همه دورگهها یا دوتابعیتی که طی یکی، دو سال گذشته برای ایرانیها چهره شدند، بتوانیم یک نفر را متمایز کنیم به نام رضا قوچاننژاد بر میخوریم. قوچاننژاد اولین بازی ملیاش را در تاریخ 1391/7/25 و اتفاقا مقابل تیمملی کرهجنوبی انجام داد و از همان بازی اول تمام نگاهها را به خود جلب کرد. بازی قوچاننژاد آنقدر در این بازی موثر ظاهر شد که خبرنگاران کرهای هم که در جایگاه بودند از ایرانیها درمورد قوچاننژاد سوال میپرسیدند و میخواستند بدانند که این بازیکن چه کسی است و در کدام تیم بازی میکند. بازی خوب او در مقابل کرهجنوبی امیدهای ما را نسبت به
داشتن یک مهاجم حرفهای زنده کرد. رضا 26ساله که اصالتا اهل شهر قوچان استان خراسانرضوی است در سال 2005 اولین بازی حرفهای خودش را با تیم هیرنوین هلند مقابل آلکمار انجام داد. در فصل بعدی او به تیم اهد الگس در دسته اول رفت و در 13 بازی چهارگل به ثمر رساند. در بین سالهای 2008 تا 2010 او دوباره به هیرنوین برگشت و تنها یک بازی مقابل ویلم بازی کرد. او بهصورت قرضی به تیم گو اهد اگلس در سال 2009 رفت و در 10 بازی پنجگل بهثمر رساند. در دوفصل بعد قوچاننژاد در کابور تیم دستهاولی هلند توانست 16گل بهثمر برساند. سنت ترویدن مقصد بعدی رضا در سال 2011 بود که طی 23بازی 11گل برای این تیم به ثمر رساند، اما با درخشش در تیمملی فوتبال ایران و تیم باشگاهیاش در نقلوانتقالات نیمفصل تیم اول بلژیک یعنی استاندارد لیژ را خواهان خود دید و راهی این تیم شد. هرچند او نتوانست در استاندارد لیژ چندان خوش بدرخشد و در نیمفصل روانه چارلتون انگلیس شد اما او را باید ستاره فوتبال ایران در سال 1392 دانست؛ بازیکنی که با گلهای خود ایران را به برزیل فرستاد. اشکان دژاگه در سال 2000 که علی دایی در تیم هرتابرلین حضور داشت،
در روزنامهها از یک بازیکن در تیم دوم این باشگاه خبر میدادند که گویا علاقهمند به حضور در تیمملی ایران است. این اتفاق در سالهای بعد افتاد. از سال2005 و از زمان توافق فریدون زندی با فوتبال ایران، حضور اشکان دژاگه در فوتبال کشور مطرح شد. درواقع اشکان دژاگه اولین بازیکن مهاجری بود که کیروش او را به تیمملی ایران دعوت کرد، و البته هم او بود که نقش موثری در موفقیتهای ایران در بازیهای حساس مقدماتی جامجهانی داشت. البته داستان دعوت از او به پیش از این سالها برمیگردد. در سال 2007 میلادی دژاگه از حضور در تیم امید آلمان در بازی برابر تیمملی رژیم صهیونیستی در مرحله مقدمات مسابقات قهرمانی زیر 21سال اروپا سر باز زد. او در توجیه این کارش گفت که بهخاطر ملیت ایرانیاش اجازه سفر به آن کشور را ندارد. در سال 2009 میلادی دژاگه موفق شد با تیم زیر 21سالههای اروپا به مقام قهرمانی جامجهانی دست پیدا کند و بهنظر نمیرسید او هم مسیر زندی را طی کند تا اینکه در سال 2010 میلادی، نام دژاگه در فهرست 50نفره قطبی برای تیمملی آمده بود و قطبی شخصا برای مذاکره با وی به آلمان رفت ولی دژاگه در آن زمان تشخیص داد که کارش در تیم
باشگاهیاش را دنبال کند تا در وولفسبورگ عملکرد خوبی داشته باشد. اشکان دژآگه در سال 2012 با نظر مارتین یول (مربی هلندی) از وولفسبورگ به فولام پیوست. او در بوندسلیگا پنجفصل را سپری کرد و بیش از 150بار به میدان رفت. او که در وولفسبورگ موفق شده بود به قهرمانی بوندسلیگا دست یابد و در موفقیت آن تیم نقش مهمی را ایفا کند در اولین فصل حضورش در فولام او بازی به بازی برای فولام بهتر شد. دژاگه مثل قوچاننژاد خیلی زود در تیمملی ایران جا افتاد. اشکان با دو گلی که به تیم قطر در اولین بازی ملیاش زد، نزد مردم بسیار محبوب شد و خیلیها او را بهترین بازیکن ایران مقابل کرهجنوبی (بازی رفت) میدانستند. هرچند آسیبدیدگی اشکان مانع حضور او در سه بازی آخر تیمملی شد اما او هم از ارکان صعود تیمملی محسوب میشود و خیلیها منتظر درخشش این بازیکن باکیفیت در جامجهانی برزیل هستند. دانیال داوری احمدرضا عابدزاده که از تیمملی فوتبال ایران خداحافظی کرد، ایرانیها همیشه خلأ یک دروازهبان ششدانگ را حس میکردند. این خلأ تا آنجا به چشم آمد که بحثی جدی درخصوص تغییر ملیت آرمناک پطروسیان دروازهبان سپاهان مطرح شد.
آرمناک که با یک بازی ملی برای ارمنستان مجوز تغییر ملیت نداشت به دنبال راهکاری بود تا بتواند پیراهن تیمملی ایران را بر تن کند. اوج فوتبال آرمناک در ایران با هیاهوی رسانهای گره خورد. این شرایط در حالی بهوجود آمد که رابطه سیاسی دو کشور ایران و ارمنستان به تیرگی گراییده بود و همان زمان بنا به گفته علیرضا کرد مدیر روابطعمومی فدراسیون وقت دستوری آمد که دیگر بحث تغییر ملیت آرمناک مطرح نشود؛ اما پایان ماجرای ایرانیشدن بهترین خارجی آن زمان فوتبال ایران به آنجا رسید که حتی گفته میشد آرمناک به همراه لئون استپانیان قصد دارند بعد از دوران بازیگری در ایران بمانند. خبری که بعدها از سوی آنها تکذیب شد. آن زمان گفته میشد حتی یکی از مسوولان باشگاه سپاهان برای اینکه آرمناک را ملیپوش ایران کند به او وعده تجاری هم داده بود. گویا میخواستند به آرمناک اجازه خرید ضایعات کارخانه فولاد مبارکه سپاهان و فروش آن در ارمنستان را بدهند. اتفاقی که با اخراج آرمناک از سوی فرهاد کاظمی سرمربی وقت سپاهان منتفی شد تا او هم به ذوبآهن برود. سالها بعد با آمدن دروازهبانانی مثل سیدمهدی رحمتی و رحمان احمدی این نگرانی تا حدودی برطرف شد
هرچند به اعتقاد بسیاری این دو هم آنطور که باید و شاید برای دروازه تیمملی ششدانگ نبودند و هرکدام پاشنهآشیلی داشتند. روزی هم که زمزمه اختلافات سیدمهدی رحمتی و کارلوس کیروش به رسانهها کشیده شد، دیگر صلاح نبود ایران به یک دروازهبان هرچند مطمئن برای بازیهای مهمی مثل جامجهانی اتکا کند، ولی بهنظر میرسید که کیروش فکر همهجا را کرده است. او که این اواخر از نشریه کیکر معمولا نمره سه را گرفته است (کیکر معمولا عادت ندارد به ایرانیها نمره خوب بدهد و سه هم متوسط رو به خوب است وقتی که قرار باشد از ششحساب کنید آن هم برای یک دروازهبان ایرانی کمسنوسال) یک ایرانی-آلمانی -لهستانی است که البته اصلا چیزی از زبان فارسی سر در نمیآورد و به آلمانی و انگلیسی مسلط است. دانیال که در جامجهانی سال 2006 بازیهای ایران را از نزدیک تماشا کرده بود شاید هیچگاه فکرش را نمیکرد که یکروز در بازیهای جامجهانی درون دروازه تیمی بایستد که هیچ سهمی در صعودش نداشته است. داوری در فروردین 92 برای اولینبار در دیدار ایران برابر کویت روی نیمکت ذخیرهها نشست و بیستوچهارم آبان در بازی با تایلند برای نخستینبار در ترکیب تیم ایران
قرار گرفت و بازی با لبنان هم دومین بازی برای دروازهبانی بود که به عقیده عدهای ندانستن زبان فارسی در آینده شاید برایش دردسرساز شود. برای یک دروازهبان مهم است که با مدافعان خود ارتباط کلامی داشته باشد و داوری درصورتیکه میخواهد در تیم ایران پیشرفت کند باید کمکم زبان فارسی یاد بگیرد. او در آینتراخت براونشوایگ؛ تیمی که این فصل به بوندسلیگا صعود کرده و برای بقا در سطح اول فوتبال آلمان میجنگد نمایش مطلوبی در دور رفت بوندسلیگا داشت. چند نمایش مطلوب دیگر از او میتواند حضور او در ترکیب اصلی تیمملی ایران در جامجهانی را تضمین کند. استیون بیتآشور سال 1392 بهغیر از داوری، تیمملی پذیرای یک تازهوارد دیگر هم بود. مهرداد بیتآشور که در آمریکا به استیون بیتآشور معروف است، جدیدترین بازیکن دوتابعیتی دعوتشده کارلوس کیروش به تیمملی است. این مدافع 26ساله متولد سنخوزه کالیفرنیاست و در تیم همین شهر چهره شد. برخلاف داوری، بیتآشور پدر و مادری ایرانی دارد که پدر، مسیحی و مادر، مسلمان است. او که تابعیت ایرانی- آمریکایی دارد درست زمانی به تیمملی ایران دعوت شد که یخ روابط ایران و آمریکا در حال
آبشدن بود. استیون در گفتوگو با رسانههای آمریکایی اعلام کرده که آرزویش بازی در جامجهانی 2014 است. در ابتدا به نظر میرسید که اولویت استیوی، پوشیدن پیراهن تیمملی آمریکاست اما یورگن کلینزمن باوجود دعوت از بیتآشور به اردوی تیمملی آمریکا از او در ترکیب تیمش استفاده نکرد تا مدافع باشگاه سنخوزه هنوز شانس پوشیدن پیراهن تیمملی کشور پدریاش را داشته باشد. او نخستین دیدار ملی خود برای ایران را در پیروزی 2 بر یک این تیم مقابل تایلند در 23مهر انجام داد. او در دقیقه 75 وارد زمین شد و در پست دفاع راست به انجام وظیفه پرداخت. در سه بازی که استیوی برای تیمملی ایران به میدان رفت گرچه اندکی سردرگم بود که البته با توجه به تازهواردبودنش طبیعی بهنظر میرسید اما بهنظر میرسد بیتآشور بتواند مشکلات تیمملی در جناح راست را حل کند. کیروش و دستیارانش که سالها سابقه فعالیت در لیگ آمریکا را داشتند بهخوبی با بازی این بازیکن آشنایی دارند و حتی معتقدند این بازیکن توان بازی در پستهای دیگری از زمین را دارد. بیتآشور گفته از بازی در تیمملی ایران لذت میبرد. این احتمال وجود دارد سمت راست تیمملی در جامجهانی به این بازیکن
برسد البته او رقبای مهمی در این پست دارد. آریا جسور هاسهگاوا داستان ورود بازیکنان خارجنشین به تیمملی به چند بازیکن بالا محدود نمیشود و بهنظر میرسد کیروش هر چندماه یکبار یک برگ جدید رو میکند. وقتی که قرار شد دعوت از یک دوتابعیتی دیگر به تیمملی ایران را توجیه کنند اینبار از معرفی پدرش شروع کردند. محمد شمس یکی از ایرانیان مهاجر به ژاپن بود که به فوتبال علاقه زیادی داشت. او در ژاپن با کوروایش گاوا آشنا شد، با او ازدواج کرد و صاحب فرزندی شد که حالا آریا هاسهگاوا (با نام کامل آریا جسوروهاسهگاوا شمس) نامیده میشود. هاسهگاوا عضو تیمملی زیر 20سال ژاپن بوده اما به دلیل مصدومیت، جامجهانی جوانان 2007 کانادا را از دست داده است. شاید اگر آریا در جامجهانی برای ژاپن بازی میکرد و در ترکیب تیمملی جوانان این کشور میدرخشید، امروز دیگر شانسی برای بازی در تیمملی ایران نداشت و ژاپنیها او را برای حضور در تیمملی بزرگسالان خود کاندیدا میکردند. پست تخصصی این بازیکن، هافبک تهاجمی است اما توان بازی در هافبک وسط و هافبک راست را هم دارد. این بازیکن ایرانی- ژاپنی در حال حاضر برای تیم شناختهشده
یوکوهاما مارینوس ژاپن بازی میکند. با توجه به حضور هافبکهای تراز اول در تیمملی ژاپن منطقی است که او ایران را انتخاب کند. همچنین رزومه درخشان او میتوانست تمام منتقدانش را قانع کند که یک بازیکن غریبه دیگر که شاید زبان فارسی را هم بلد نباشد بهدرستی صحبت کند به تیمملی ایران دعوت شود. با اینهمه آریا اگر میخواهد به ایران بیاید تابعیت ژاپنیاش را از دست میدهد همین، مساله را برای او و خانوادهاش حسابی پیچیده کرده است. ویلیام آتشکده ویلیام فیلیپ سیروس آتشکده که با نظر کارلوس کیروش، سرمربی پرتغالی تیمملی ایران اولینبار برای بازی با کویت به تیمملی ایران دعوت شد، در مصاحبهای گفته بود: «من هیچوقت به حضور در تیمملی ایران نزدیک نبودم، اما هم تیمملی ایران و هم تیمملی سوئد مرا زیر نظر داشتند و من هم میخواستم همه گزینهها را باز نگهدارم. در شرایطی که هیچ دعوتی از تیم سوئد دریافت نکردم، کارلوس کیروش جهت همکاری، واقعا علاقه نشان داد و البته برای من هم حضور در تیم ایران افتخار بود. ویلیام آتشکده یکی دیگر از گزینههای جوان مدنظر کیروش برای حضور در تیمملی بود که در لیگ دسته دوم سوئد در
اروبرو بازی میکرد. ویلیام که به تیمملی زیر 21سالههای سوئد هم دعوت شده و در 9بازی یک گل برای این تیم بهثمر رسانده بود، یکی از گزینههای کیروش برای بازی در تیمملی ایران بود. اما بعد از حضورش در اردوی تیمملی به خاطر اینکه نتوانست رضایت کیروش را جلب کند موقتا از فهرست دوتابعیتیهای تیمملی ایران خط خورد. امید نظری امید نظری، هافبک 22ساله پدری ایرانی و مادری فیلیپینی دارد و در سوئد زندگی میکند. او بازی خود را از تیم مطرح مالمو در کنار برادرش امین آغاز کرد و سپس به تیم دسته دومی آنخلهولمز منتقل شد. امید نظری به دلیل داشتن سهپاسپورت، میتوانست برای یکی از سهتیمملی ایران، سوئد و فیلیپین به میدان برود. او برای اولینبار در روز سهشنبه ۱۶آبان ۱۳۹۱ برای تیمملی ایران در مقابل تاجیکستان به میدان رفت. او موفق شد اولین گل ملی خود را در بازی با یمن از سری مسابقات غرب آسیا به ثمر رساند. نظری نتوانست مانند قوچاننژاد و دژاگه درخشش چشمگیری در تیمملی داشته باشد. امید یک برادر به نام امین دارد. امین 20ساله بازیکن بهتری نسبت به امید است که در تیم مالمو توپ میزند. این بازیکن برای تیمملی جوانان
سوئد بازی کرده و بعید است ایران را برای تیمملی بزرگسالانش انتخاب کند. سایر بازیکنان بعد از کشف برادران نظری در فوتبال سوئد و البته یکی، دو چهره دیگر حالا نوبت معرفی ماهان بغدادی دیگر جوان فوتبالیست ایرانی شاغل در این کشور شمال اروپاست. ماهان متولد 1995 در تهران بود. ماهان فوتبال را از 10سالگی و با حضور در لیگ برتر نونهالان این کشور آغاز کرد و دوسال پیاپی بهترین گلزن مسابقات بود. بعد از طی کردن پلههای پیشرفت در کشور سوئد حالا او به تیمملی جوانان دعوت شده است و در تورنمنت روسیه هم یک گل برابر تیم بلاروس به ثمر رساند تا دوستیمهر لب به تمجید از او بگشاید. دوستی مهر که میگفت از کشورهای دیگر رزومههای بسیاری از بازیکنان جوان ایرانی برای او به فدراسیون فوتبال ارسال شده قضاوت در مورد بازیکنی مثل ماهان را زود دانست و گفت که قصد دارد این بازیکنان با نفراتی که در ایران استعدادیابی شدهاند تنه به تنه شوند تا از دل آنها یک تیم قدرتمند بسازیم. البته دوستی مهر این شرایط را به نفع فوتبال ایران میداند. اگر بخواهیم در مورد بازیکنان دوتابعیتی که شانس حضور در تیمملی فوتبال ایران داشتهاند، صحبت کنیم
این رشته سر دراز دارد. آرش بیات (سوئد)، آرام خلیلی (نروژ)، شروین رجبعلی فرد (آلمان، جوانترین بازیکنی که در یک بازی رسمی برای هرتابرلین به میدان رفته است و البته حسابی برای گزینه مدافع چپ تیمملی کشورشان روی او حساب باز کردهاند)، علی مانوئل منوچهری (شیلی) و بسیاری دیگر از جمله بازیکنان دوتابعیتی هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.