«فتحالله امی» در گفتوگو با «شرق»:
فناوری فضایی ایران به تامین نیاز ملی اولویت دهد
محمدامین آهنگری
«فتحالله امی» دانشیار دانشگاه تربیت مدرس، مدیرگروه هوافضای این دانشگاه و مشاور وزیر علوم است. وی فعالیتهایش در تکنولوژی فضایی کشور را تقریبا از سال 65 شروع کرد و در این مدت با صنعت نیز همکاری نزدیکی داشت. او دوره دکترایش را در دانشگاه صنعتی مسکو در روسیه گذرانده است. زمانی که او به روسیه رفت، تازه چهارماه از فروپاشی شوروی سابق گذشته بود، به همین دلیل در جریان ماجرای فروپاشی و رویدادهای پس از آن نیز قرار گرفت. بعد از اخذ دکترا و بازگشت به ایران، ضمن فعالیت در دانشگاه با صنایع نیز ارتباط داشت هم با صنایع نظامی «هوافضا» کار کرده و هم با سازمان فضایی همکاری نزدیکی داشت. به همین دلیل در جریان وضعیت کنونی صنایع هوافضای ایران و هم در جریان برنامههای آینده فضایی ایران است. با وی همکلام شدیم تا از گذشته، حال و آینده این صنعت استراتژیک برایمان بگوید: آقای دکتر! برای شروع بحث خوب است به این موضوع بپردازیم که استراتژی کشورهای دیگر برای فعالیت در حوزه فضا به چه صورتی است؟ من چهار دوره مشاور رییس سازمان بودم؛ یعنی مشاور چهار رییس سازمان بودم و اکنون نیز با این سازمان ارتباط دارم، بنابراین بهدلیل
اینکه در آنجا به شکل تخصصی فعالیت میکنم در جریان کارها هم هستم. تخصص ما هوافضاست و به همین دلیل دوست داریم هوافضا در کشور توسعه پیدا کند منتها این توسعه باید هدفدار باشد. فناوری فضایی به سرمایهگذاری بسیار زیادی نیاز دارد و حتی کشورهای توسعهیافته نیز (البته غیر از آمریکا) سعی میکنند در فناوری فضایی با یکدیگر همکاری کنند و با همدیگر جلو بروند، به همین دلیل، اروپا به سرپرستی فرانسه به دیگر کشورها کمک میکند که مساله دستیابی به فضا را انجام دهند. همه کشورهای اروپایی با هم تلاش میکنند. در اروپایشرقی نیز بیشترین فعالیت را در روسیه میبینیم. بهعبارتی در شوروی سابق (که شامل 15 جمهوری بود) همراه با اروپای شرقی فعالیت میکردند. یعنی کل اروپای شرقی و آسیای میانه، همه با هم فعالیت میکردند. در آسیای دور نیز چین، ژاپن و هند را میبینیم که فعالیت میکنند، منتها هند خیلی با احتیاط جلو میرود، سرعت چین بالاتر است و ژاپن هم البته فعالیتهایی در فضا انجام میدهد. همه اینها نشان میدهد که فعالیت در زمینه فناوری فضایی سرمایه کلانی میخواهد، ضمن اینکه فناوری پیشرفته هم محسوب میشود و جزو قلههای فناوری است و نتایج
خوبی نیز برای سایر صنایع خواهد داشت، ولی همه این کشورها، یک تجربه خوبی را دارند و افراد باتجربهای، فعالیتهای هوافضاییشان را در اتاق فکری مانند آژانس فضایی، تصویرسازی میکنند. البته این سازمان یا آژانس بهصورت یک ستاد است و آنها برای دولتشان تصویرسازی میکنند و دولت نیز با توجه به مطالعات آنها تصمیمگیری میکند. این موضوع بیانگر آن است که اگر بخواهیم در کشورمان فعالیت فضایی یا هوایی داشته باشیم و صنایع هوایی را نیز توسعه دهیم، حتما به یک آژانس نیاز داریم که در زمینه هوافضا تصویرسازی کند. ما نباید بهصورت کور حرکت کنیم که نتایج بدی خواهد داشت. من حدود 10سال در روسیه اقامت داشتم و از نزدیک با بسیاری از مسایل آشنا هستم. در زمانی که روسیه یا شوروی سابق بهصورت خیلی مجدانه در این زمینه فعالیت میکرد، اهدافش در حقیقت نشاندهنده قدرت تکنولوژی بود. یعنی یکی از هدفهایشان این بود که از لحاظ تکنولوژی بهجایی برسند که در دنیا قدرتنمایی کنند به همین علت توسعه سایر صنایع خودشان را تقریبا تعطیل کردند و به فعالیت هوافضا پرداختند و همین موضوع هم باعث شد که بودجههای زیادی را صرف هزینه توسعه فناوری هوافضایی کنند و از
سایر تکنولوژیها عقب بمانند. برای مثال در صنایع تولید لوازم خانگی بسیار ضعیف بودند و توانایی تولید نداشتند و به همین علت نیز نتوانستند در بازار جهانی با صنایع موردنیاز مردم که بازار دارد، رقابت کنند بنابراین ضربه اقتصادی شدیدی را متحمل شدند که موجب فروپاشی شد. در آن زمان نیز افراد صاحبنظرشان بهشدت انتقاد میکردند که چرا روی فناوری فضایی متمرکز شدیم؟ فناوری فضایی از لحاظ احیا و ارتقای غرور ملی ضروری است، ولی درآمد اقتصادی ندارد و پیشبرد آن، نیاز به تخصیص بودجههایی دارد که تامین آن، به معنای کاستن از بودجه سایر بخشهاست. وقتی انسانی را به فضا پرتاب میکنید، هیچوقت نمیتوانید درآمدی داشته باشید که حداقل سرمایهگذاری آن را جبران کند. منتها از نظر غرور ملی خوب است. در فناوری فضایی باید دقت داشته باشیم. هماکنون کشورهایی که صاحب تکنولوژی پرتاب ماهواره و کاربری از ماهواره هستند، توانستهاند بازارهایی را برای خودشان در دنیا ایجاد کنند. هماکنون صداوسیما برای آنکه بتواند برنامههایش را هم در ایران و هم در جهان پخش کند، بالغ بر 250میلیوندلار در سال اجاره پرداخت میکند. برای پوشش موبایلها و وسایل مخابراتی،
اجارههای کلانی پرداخت میکنیم. تعداد سیمکارتهای توزیعشده و موبایلهایی که در ایران در اختیار مردم است، بیش از جمعیت ایران است. اگر کشورهایی که به ما سرویس ماهوارهای میدهند از این کار خودداری کنند، تمام موبایلها تعطیل خواهد شد بنابراین باید به سمت پرتاب ماهواره برویم، البته تاکنون موفقیتهایی بهدست آوردهایم. گفتید به آژانس فضاییای نیاز داریم که نقش اتاق فکر را داشته باشد و بتواند تصمیم بگیرد. به نظر شما آژانس فضایی باید برنامهریزی کند، کار اجرایی انجام دهد، نظارت کند یا همه کارها را با هم انجام دهد؟ ساختار آژانس فضایی کشورهای توسعهیافته یا پیشگام، چگونه شکل گرفته است؟ آژانسهای فضایی در دنیا ترکیبی است از افراد باتجربهای که در دانشگاه یا در صنعت بودند و تجربههای بسیار خوبی دارند که تعدادشان نیز زیاد نیست. این افراد هیچ کار اجراییای انجام نمیدهند و در حقیقت مسایل فناوری فضایی دنیا را رصد میکنند و با توجه به توان کشور خودشان، بخشها و حوزههایی را که فکر میکنند به نفعشان است، در دستور کار دولت قرار میدهند. دولت هم با توجه به پیشنهادهای آژانسهای فضایی، برای توسعه
تکنولوژی فضاییشان تصمیم میگیرد. دولت بررسی میکند و میبیند آیا به قدر کافی اعتبارات دارد که بتواند به این پیشنهادها عمل کند یا نه؟ مثلا در چین که یکمیلیاردو270میلیوننفر جمعیت دارد، تعداد افراد آژانس فضاییاش 200نفر است، ولی این دانشمندان فضایی در صنعت بسیار کارکشته هستند، یا ژنرالهای نظامیای هستند که دور هم مینشینند و تصمیمگیری و تصمیمسازی میکنند. اما متاسفانه ما مشابه چنین چیزی را در کشورمان نداریم. ما افراد بافکر، باتجربه و متخصص علوم فضایی و هوایی داریم، ولی پراکنده هستند. بنابراین تصمیمگیریهایی میکنیم که ناپخته است و نتایج خوبی برای تکنولوژی هوافضا ندارد. تخصص من هوافضاست و به سایر تکنولوژیها کاری ندارم. فعالیتهای یک تکنولوژی خیلی گسترده است و باید سهم خودتان را مشخص کنید. ببینید با این دهکده جهانی چهکاری میخواهید انجام دهید؟ ما بهسراغ پرتاب موجود زنده رفتهایم. تکنولوژی این کار مربوط به دهه1960 است؛ یعنی حدود 60سال قبل. اولا باید بدانیم که حتی اگر به جایی برسیم که بتوانیم انسان در مدار قرار دهیم، باید هزینه بسیار زیادی را پرداخت کنیم، ولی در انتها یکدلار نیز درآمد ندارد و تنها
موجب غرور ملی میشود. ولی اگر بتوانیم ماهواره بسازیم و پرتاب کنیم، میتوانیم منطقه را پوشش دهیم و ماهوارهمان را اجاره دهیم. با این کار خودمان اجارهای نمیپردازیم، مثلا صداوسیمای ما 250میلیوندلار اجاره نمیدهد و از طرف دیگر برای ارایه خدمات، اجاره هم میگیرد. این کارها درآمد دارد، ولی اگر انسان پرتاب کنیم، هیچوقت کسی نمیآید به وسیله ما توریست فضایی اعزام کند، چراکه تازه به این مرحله رسیدهایم. البته تاکید میکنم که نباید پژوهشهای فضایی را تعطیل کنیم، مثلا زیستفناوری فضایی را نباید تعطیل کنیم، ولی در حد تحقیقات باید روی آن کار کنیم، ولی نباید تمام سرمایهمان را روی این کار بگذاریم. اساسا این تجربه را داشته باشیم که در چه مرحلهای باید بیاییم سرمایهگذاری کنیم؟ آیا به قیمت اینکه رفاه مردم کاهش یابد؟ وزیر دفاع در مراسم رونمایی از ماهوارههای تدبیر و خلیجفارس (در روز فناوری فضایی) حرفهای زیبایی زد. گفت: آیا ما به قیمت از بینبردن رفاه مردم میخواهیم به آسمانهفتم برویم؟ این کار درست نیست چراکه در ابتدا باید حداقل رفاه مردممان فراهم باشد زیرا بعدا مردم یک سوال بزرگ و مهم از ما میپرسند و مثلا میگویند
میمونهایی که پرتاب میکنید، چه نتیجهای برای ما دارد و چه تاثیری در زندگی ما دارد؟ ولی اگر ماهواره پرتاب کنیم، میتوانیم توجیه کنیم که دستاورد پرتاب این ماهواره، درواقع همان موبایلی است که از آن استفاده میکنید و ارتباطات شما را برقرار میکند. بنابراین فناوری زیادی در دنیا وجود دارد و ما باید تکلیف خود را مشخص کنیم که چه فناوریای میخواهیم. مشخصکردن این هدف بسیار مهم است زیرا ممکن است سراغ یک فناوری بروید و زمان طولانیای صرف کنید، افراد زیادی را مستقر کنید، سرمایه زیادی را هزینه کنید و در انتها میبینید به نقطهای رسیدید که ارزش جهانی چندانی ندارد. اقتصاد جهانی برای شما جایگاه تعیین میکند، مثلا اکنون در بازار جهانی میبینیم فرش ایرانی یا خشکبار ایرانی خیلی ارزش دارد، ولی کسی نمیآید کامپیوتر یا موبایل ایرانی بخرد، حتی بیشتر ایرانیها هم موبایل یا کامپیوتر ایرانی نمیخرند چون به آن اطمینان لازم و کافی ندارند. ولی ایرانی با افتخار فرش ایرانی را میخرد و در خانه خود از آن استفاده میکند. بازار جهانی هم برای ما تعیینتکلیف میکند. شاید معدود کسانی حاضر شوند با فضاپیمای ایرانی به فضا بروند. بنابراین
روی این موضوع هرچقدر هزینه کنید، بازده قابل توجیه و کافی نخواهد داشت مگر در موارد تحقیقاتی، یعنی اعتبارات بودجه تحقیقاتی تا بودجه صنعتی خیلی فرق میکند. پس از پرتاب نمونه دوم، گفتند هفتمیلیاردتومان بیشتر هزینه نداشته و سرریز فناوریاش در جاهای دیگر استفاده میشود و کار خیلی مهمی است. اکنون دو پرسش مطرح میشود؛ از آنجا که هزینه اعزام انسان به فضا بسیار زیاد است و از طرفی هم در تحریم هستیم و نمیتوانیم همکاریهای بینالمللی داشته باشیم، چطور ممکن است هزینههای ما برای انجام این کار، کمتر از دیگر کشورها باشد؟ ثانیا چرا در قسمتهایی که منافع مادی دارد، سرمایهگذاری نکردیم؟ در حقیقت من هم نمیتوانم برای سرمایهگذاری این کاوشهای فضایی کنونی، کاملا توضیح دهم که با چه اهدافی این کار را انجام میدهند و میخواهند به کجا برسند؟ اینکه چقدر هزینه کردهاند، مساله بسیار مهمی است. بالاخره ما در تخصصهای مختلف، کارشناس، کارشناسارشد و دکترا تربیت کردهایم. روندی که دانشگاههای ما در سالهای اخیر داشتهاند، بیشتر روند کمّی بوده و تعداد فارغالتحصیلان افزایش پیدا کرده است. نیروهای جوانی که اکنون کارشناس
یا کارشناسارشد یا دکترا شدهاند، کار میخواهند و خوب است که کاری مطابق تخصص خودشان داشته باشند. در فناوری فضایی باید اینها را بهکار بگیریم. اکنون با بحران بیکاری فارغالتحصیلان هوافضا مواجه هستیم. باید پروژههایی تعریف کنیم که بتوانیم این افراد را بهکار بگیریم، منتها باید در پروژههایی باشد که آیندهاش موجب درآمدهای ملی برای کشور شود و بتواند جای درآمدهایی که از معادن و نفت داریم را بگیرد. توضیحی در این مورد میدهم؛ فناوری هوافضا را چرا فناوری پیشرفته میگویند؟ چون موجب میشود سایر فناوریهای دیگر از کنارش بهوجود آید، مثلا پلیمر را در نظر بگیرید. پلیمر یا کامبوزیت، مادهای مقاوم، ولی سبک است. این ماده ابتدا در فضا کاربرد داشت. در راهبردهای فناوری فضایی سه هدف، بسیار اساسی است؛ سبکسازی، مقاومسازی و کوچکسازی. چرا؟ چون هر کیلوگرم بار مفیدی که بخواهید در مدار پایین قرار دهید، حداقل به یک تن تراست نیاز دارید پس هرچقدر که بتوانید موادتان را مقاوم و سبک کنید، تراست اولیهتان کمتر خواهد شد و همین موضوع باعث شد که بشر به فکر تولید و استفاده از پلیمر بیفتد؛ همینطور فستفودها که در ابتدا برای فضانوران
تولید شد، ولی امروزه همه مردم از آن استفاده میکنند. بنابراین تکنولوژی فضایی، قله تکنولوژی محسوب میشود و از کنارش سایر تکنولوژیها بهوجود میآید، پس خوب است که ما هم به دلیل اینکه نیروهای جوانی تربیت کردهایم همین قاعده را به کار گیریم تا هم بتوانیم این قله را برای کشور حفظ کنیم و هم فعالیتهای فضایی انجام دهیم. فعالیتهای فضایی هم درآمدزاست و هم بازار دارد، منتها در این زمینه باید خیلی حسابشده جلو رفت، مثلا اگر بخواهیم هواپیما بسازیم، نمیتوانیم هواپیمای پهنپیکر بسازیم و با بویینگ و ایرباس رقابت کنیم چون کسی از ما نمیخرد، اما میتوانیم هواپیماهای سبک دونفره، چهارنفره، ششنفره و 12نفره را درست کنیم که شرکتهای بزرگ به اینها نمیپردازند و برایشان بهصرفه نیست. اما برای ما بهصرفه است چون اول برای ایران تولید میکنیم و بازار خیلیخوبی هم دارد. وضعیت و موقعیت جغرافیایی ایران بهگونهای است که توسعه جادهای و حملونقل زمینی آن محدودیت دارد و باید به فکر حملونقل هوایی بود یعنی بخش خصوصی حملونقل هوایی اجازه دهد که مردم از هوانوردی عمومی استفاده کنند و بهجای خودرو از هواپیما استفاده کنند. در کشور ما که
کوهستانی است، خیلی خوب است که برای مسافرت از هواپیما استفاده شود زیرا هدایت هواپیما از خودرو راحتتر است و حوادث خیلی کمتری دارد. باید به این دورنمای اقتصادی توجه داشت و دولت هم باید روی آن سرمایهگذاری کند. باید بهشدت روی هواپیماهای سبک سرمایهگذاری کنیم که برای ما ارزشمند است. گفتید اگر فضا نداشته باشیم، موبایل هم نخواهیم داشت. با این توصیفها واقعا چه نیازی به فضا داریم و آیا فناوری فضایی برای ما لازم و ضروری است و باید در آینده به آن برسیم؟ پاسخ سوال شما را بین صحبتهایم گفتم. بشر به ناچار به فضای مجازی نیاز مبرم دارد و خواهد داشت. فناوری فضای مجازی امروز بازار بسیار خوبی دارد و فناوری IT و ICT در حقیقت زیرساخت فضای مجازی است. هرچه بشر جلو میرود به تکنولوژی پیشرفتهتر نیاز دارد. شما میبینید که سال به سال، کامپیوتر جدید به بازار میآید و نوع قدیمی کامپیوتر یا نمایشگرهای کامپیوتر و تلویزیون را باید کنار بگذارید تا بهعنوان زباله ببرند. وقتی به این بازار وارد شوید، در آینده به نفعتان خواهد بود. بنابراین ما در بخشی از فناوری فضایی باید وارد شویم که زیرساخت IT و ICT و فضای مجازی است.
کاوش در فضا خیلی جالب و خیلی هم گسترده است. عالم هستی نامحدود است. شما میتوانید کرات منظومه شمسی را ببینید، اما به چه قیمتی؟ آیا ما باید مستقل حرکت کنیم یا اینکه بهتر است همینطور که در اروپا جمع شدند و با هم این فعالیت را انجام میدهند، کشورهای منطقه آسیایی نیز با هم فعالیت کنند. اکنون کشورهای شرق آسیا «ابسکو» را دارند که ویژه فعالیتهای فضایی شرق آسیاست. خوب است ما هم به آنجا وارد شویم و سهمی را پرداخت کنیم نه اینکه خودمان به تنهایی عمل کنیم، مثلا خودمان ماهوارهای به خورشید بفرستیم که تحقیقات فضایی انجام دهد! یا ماهوارهای به زهره یا مریخ بفرستیم! اینها خیلی هزینهبر است و برای کشورهای ثروتمند خوب است که پولدارند و میتوانند سرمایهگذاری کنند. یعنی نفت و گاز ما محور درآمدهای ما هستند. خیلی از اوایل انقلاب تلاش کردیم که از نفت و گاز مستقل شویم، اما عملا با اعمال تحریمها نشد که نشان میدهد هنوز به نفت و گاز وابسته هستیم. آیا اگر درآمد سرانهای هم داریم، باید در فناوریای هزینه کنیم که هیچ درآمدی در آینده برای ما نخواهد داشت؟ ما باید پسانداز ملی خودمان را بیاوریم و صرف سرمایهگذاری کنیم که در بازار
جهانی در آینده برای ما درآمدزایی کند. ما هماکنون از ماهوارههای مخابراتی استفاده میکنیم که متعلق به غربیهاست. ماهوارههای هدایت و ناوبری و جیپیاس نیز متعلق به غربیهاست. پیشبینی میکنید که در آینده، گسترش فناوری فضایی در ابعاد مختلف زندگی، چقدر ما را به کشورهای دیگر که این فناوری را دارند، وابسته کند؟ وضعیت حال ما، آینده ما را نشان میدهد. اکنون چه از نظر تجهیزات سختافزاری و چه از نظر تجهیزات نرمافزاری، وابسته هستیم؛ یعنی نتواستهایم به قدر کافی پیشرفت کنیم و با این سرعتی که آنها جلو میروند، ما عقب خواهیم بود. بنابراین باید روی این فناوری سرمایهگذاری کنیم که اکنون نهتنها درون خانههایمان نفوذ کرده، بلکه درون فردفرد ایرانیان نفوذ کرده است. اول باید به سرعت نیاز ملیمان را برطرف کنیم و بعد نیاز جهانیمان را. اساسا همان اتاق فکر و آژانسی را که گفتم، باید به این موضوع فکر کند آیا این مسیری که میرویم، درست است؟ در آینده به توانمندیهایی میرسیم که از آن طریق، بازار ایجاد کنیم یا نه؟ چرا روسیه را مثال زدم؟ روسیه اکنون روی صنایعی که نیاز اولیه مردمش است، سرمایهگذاری میکند. البته
تحقیقات فضایی را تا حدودی انجام میدهد، ولی نه اینکه مانند شوروی سابق، همه درآمدش را آنجا هزینه کند. این را میگوییم که درآمدهای مردم نباید برای تحقیقات فضایی برود که ممکن است غرور ملی ایجاد کند، اما هیچ حاصلی در آینده برای کشور ندارد. گفتید در حوزه فضایی، کاربردهای مختلفی هست که برخی نیز درحالحاضر خیلی رو به توسعه است و ما هم به آنها وابستهایم مانند مخابرات فضایی. فناوریهای فعلی چقدر به فناوری فضایی آینده وابسته میشوند؟ همانطور که قبلا هم گفتم آن فناوریهایی که با دنیای مجازی ارتباط داشته باشند، به فناوریهای فضایی ارتباط پیدا میکنند چراکه دنیای مجازی روزبهروز در حال گسترش است، بخشی از فناوری فضایی که بتواند دنیای مجازی را تقویت کند، نیاز بشریت خواهد بود. فعالیتهای ما در حوزه فضا از چه زمانی شروع شد و تاکنون چه دستاوردهایی برایمان داشته است؟ در بخش فضا، تا قبل از انقلاب تقریبا هیچ فعالیتی نداشتیم. البته در آن زمان، سه نقطه در مدار 36هزارکیلومتر که در آن مدار حرکت ماهواره با زمین، همسنگ است و در اصطلاح به آن مدار سنکرون میگویند، به کشور ما اختصاص یافت. این کار
با نظارت سازمانملل انجام میشود و سازمانملل این نقاط را بین کشورها تقسیم کرده و از جمله به ایران نیز سهنقطه داده است. البته به ما و به کشورهای منطقهای چون همه میتوانیم با هم از این نقاط استفاده کنیم. البته ما نیز تاکنون نتوانستهایم از آن سهنقطه استفاده کنیم. بعد از انقلاب به فناوری فضایی توجه کردیم. بعد از اینکه در جنگ، ایران هدف موشک قرار گرفت و از آنجا که موشکها دوربرد بودند، موشکهای فضایی محسوب میشوند. طبق مصوبههای سازمان ملل، هر پرتابشونده یا پروازکنندهای بالای صدکیلومتر برود، فضایی محسوب میشود، بهلحاظ اینکه جو رقیق است و حتما باید موتورهایشان از محیط اطرافشان مستقل باشد. بنابراین آن زمان تازه فهمیدیم که موشکهایی که به ایران برخورد میکند، موشکهای فضایی است. پس از آن زمان تحقیقات فضایی در کشور شروع شد. تقریبا از سال 65 و سال 70 نیز اولین حامل یا حملکننده فضایی را توانستیم آزمایش کنیم. موفقیت بزرگی بود چراکه همین کار را آلمان طی 28سال انجام داد و ما طی پنجسال آن را انجام دادیم، البته کشورهای دوست نیز در این زمینه به ما کمک کردند. بعد سرعت این را هم ارتقا دادیم و بهسمت تحقیقات و
فناوری صلحآمیز فضایی گرایش پیدا کردیم. تا سرانجام در چندسال اخیر توانستیم ماهواره امید را پرتاب کنیم که درحقیقت یک شبهماهواره است و ماهوارهای نبود که خدمات دهد؛ رصد و نوید هم همینطور. درحالحاضر میتوانیم ماهوارهها را در مدار پایین قرار دهیم، ولی باید بهسمت ماهوارههایی برویم که بتواند خدمات کاربری در دنیای مجازی داشته باشد. کمی هم در مورد مهمترین چالشهای آینده پیشروی ما در مسیر فضاییشدن توضیح دهید. ما تصمیم گرفتهایم که فناوری فضاییمان را بهسمت کاربریهای موردنیاز ملی و بینالمللی توسعه دهیم، پس سرمایهگذاری متناسب با این تصمیم، ساختارهای لازم و نیروی کارشناس مرتبط نیاز داریم که ما در هر سه اینها چالش داریم، هم سرمایه کافی نداریم، هم ساختار درستی نداریم و هم نیروی کافی نداریم. یعنی درست نمیتوانیم از نیروهای خودمان استفاده کنیم. این چالشها باید برطرف شود. ما میخواهیم همکاریهای بینالمللی داشته باشیم، ولی نمیتوانیم. ما میخواهیم از نقاط مداریمان استفاده کنیم که از بین نرود، عدهای میگویند میخواهند با ما همکاری کنند، ولی نشده است همانطور که شما هم گفتید همکاری
اجتنابناپذیر است. بهنظر شما این مشکلات را چگونه میتوان حل کرد؟ بله، اگر بتوانیم به دنیا اثبات کنیم که میخواهیم از فناوری فضایی صلحآمیز استفاده کنیم، کشورهای دیگر با ما همکاری میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.