ایمنیدرمانی، امید تازه سرطانیها
مهدی شعبانی . دکترای تخصصی ایمنیشناسی پزشکی عضو هیات علمی پژوهشگاه فناوریهای نوین علومزیستی ابنسینا
جراحی، رادیوتراپی و شیمیدرمانی از ارکان اصلی درمان سرطانها محسوب میشوند. البته بهتازگی روش درمانی جدیدی به نام ایمنیدرمانی برای این بیماران مطرح شده که در این روش جذاب برای حذف و پاکسازی سلولهای سرطانی، از سیستم ایمنی فرد بیمار استفاده میشود. درواقع ایمنیدرمانی مثال موفقی از انتقال دانش بیولوژی به عرصه تولید داروهای کلیدی است. هرچه دانش ما در علم ایمونولوژی سرطان افزایش مییابد، راهکارهای جدیدی برای استفاده از آن در درمان مطرح میشود. در این خصوص کشف مولکولهایی مانند آنتیبادی، شناسایی سلولهای مختلف سیستم ایمنی و شناخت مولکولهای مهم دخیل در پاسخهای ایمنی، همگی در راهاندازی درمانهای جدید برپایه ایمنیدرمانی کمککننده بوده است. عموما ایمنیدرمانی سرطان، به روشهای مختلف قابل انجام است که از آن جمله میتوان به ایمنیدرمانی با سلولهای ایمنی موجود در بافت تومور، استفاده از سلولهای عرضهکننده آنتیژنهای سرطانی حاصل از خود بیمار، دستکاری ژنتیکی سلولهای خاص برای حمله به سلولهای سرطانی و استفاده از پروتئینهایی مانند آنتیبادی منوکلونال و سایتوکاینها و... اشاره کرد. لازم به ذکر است که بسیاری
از این روشهای نوین در مراحل مختلف تحقیق یا کارآزماییهای بالینی هستند. امروزه سازمانهای تاییدکننده دارو، کارآیی برخی از این روشها و مواد (با توجه به کارآمدی آنها) را در درمان سرطان، تایید کردهاند که در حال حاضر برای بیماران سرطانی تجویز میشوند. یکی از موفقترین این روشها، استفاده از آنتیبادیهای منوکلونال برای ایمنیدرمانی سرطانهای مختلف است. درواقع آنتیبادیها، پروتئینهای خاصیاند که در بدن تمامی انسانها وجود دارند و قادر به شناسایی اختصاصی اهداف آنتیژنی خود هستند که این اهداف میتواند مولکولهایی در سطح سلول سرطانی باشند. بنابراین با تولید انبوه این آنتیبادیها، میتوان با تجویز مقادیر مشخص به بدن فرد، سلولهای سرطانی داخل بدن وی را هدفگیری کرد. مکانیسم عملکرد این آنتیبادیها متنوع است، بهعنوان مثال پس از اتصال به سلول سرطانی میتوانند باعث فعال شدن سلولهای خاص ایمنی در بدن فرد شوند و این سلولها را برای حذف و نابودی سلول سرطانی مهیا و فعال کنند. در مورد سرطانهای مختلف، آنتیبادیهای منوکلونال در حال حاضر وجود دارند که باعث بهبودی شرایط زندگی و درمان نسبی بیماران سرطانی شده است.
اولین آنتیبادی منوکلونال برای درمان سرطان بهنام «ریتوکسیماب» در سال 1997 مورد تایید قرار گرفت که از آن برای درمان سرطان خاصی بهنام «لنفوما» استفاده میشود. از آن پس تعداد آنتیبادیهای منوکلونال درمانی در حال افزایش است؛ بهطوری که تا اواخر سال 2013، تعداد موارد تاییدشده برای درمان سرطان به 13 دارو افزایش یافته و درحالحاضر بیش از 350 نوع دیگر، در مراحل مختلف کارآزماییهای بالینی قرار دارند. علاوه بر روش گفتهشده، ایمنیدرمانی به وسیله سلولهای سیستم ایمنی نیز در برخی موارد با موفقیت انجام شده است؛ بهطوری که در سال 2010 دارویی به نام «پروونج» (peovenge) تایید شد که در این درمان، سلولهای خاص سیستم ایمنی بیمار مبتلا به سرطان پروستات، از جریان خون، جمعآوری و با آنتیژن خاص سلول سرطانی مجاور و مجددا به بدن بیمار بازگردانده میشود. سلولهای ایمنی آموزشدیده، قادر به ارایه آنتیژن خاص توموری به دیگر سلولهای دفاعی بدن بیمار هستند که قادر به فعال کردن پاسخهای موثر در بدن فرد بیمارخواهند شد. علاوه بر این روش، محققان روشهای نوین و امیدبخشی را معرفی کردهاند که با دستکاری ژنتیکی سلولهای ایمنی، این
سلولها را بهطور بسیار موثری برای حمله سلول سرطانی مجهز میکنند. همه این روشها باعث توجه ویژه محققان و پزشکان به استفاده از این روش درمانی شده و تحقیقات وسیعی در این زمینه در حال انجام است. تولید آنتیبادیهای منوکلونال از سالها پیش در کشور ما نیز آغاز شده که در سالهای اخیر فعالیتها و تلاشهایی در جهت تولید آنتیبادیهای درمانی برای سرطان در کشور آغاز شده است که تعدادی از آنها در مراحل نهایی عرضه به بیماران هستند. در آیندهای نزدیک، کشور از نظر تولید برخی از داروهای آنتیبادیدرمانی به خودکفایی خواهد رسید. تولید بومی این محصولات از این نظر حایزاهمیت است که با توجه به قیمت مناسب این داروها، طیف گستردهتری از بیماران نیازمند میتوانند از آن استفاده کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.