|

فیروز نادری از مدیران ارشد «ناسا » بررسی کرد

کاوش‌های آینده در منظومه شمسی

پوریا ناظمی

گروه علم: برنامه‌های اکتشافی منظومه شمسی از آغاز عصر فضا، یکی از مهم‌ترین برنامه‌های کاوش‌های علمی‌ای است که به دلایل بسیار، علاوه بر دانشمندان این حوزه، توجه بسیاری از مردم عادی و سیاستمداران و... را نیز به خود جلب می‌کند. ما نیز در پی برنامه‌های اکتشافی ناسا در سال گذشته در پی گفت‌وگو با یکی از کارشناسان بودیم که بتواند از زیروبم فعالیت‌های ناسا برایمان بگوید و چه کسی بهتر از دکتر «فیروز نادری» که تاکنون مدیر بخش‌های مهمی از ناسا بوده و پرونده وی پر از موفقیت‌های بسیار است. «پوریا ناظمی»‌روزنامه‌نگار علمی، در این گفت‌وگو پرسش‌های بسیاری، از برنامه‌های سفر به مریخ تا فضاپیمای جونو که به مشتری رفته است را با دکتر «نادری» در میان گذاشته که توجه شما را به خلاصه این گفت‌وگو جلب می‌کنیم. از وقتی که در اختیار‌ روزنامه «شرق» و خوانندگان آن قرار دادید، بسیار متشکریم. اگر موافق باشید صحبت را با داستان همیشه جذاب مریخ و آخرین ماموریتی که ناسا با نام «می‌وِن» (MAVEN) در آبان‌ماه سال‌جاری عازم این سیاره کرده است، شروع کنیم. در مورد این ماموریت باید اول این نکته را تذکر دهم که پروژه می‌ون پروژه‌ای است که توسط مرکز پروازهای فضایی گادارد انجام می‌شود و نه جی‌پی‌ال. (JPL: مخفف حروف اولیه آزمایشگاه جت پیشران و یکی از 10مرکز پژوهشی زیرمجموعه ناساست. نام‌گذاری این مرکز ریشه‌ای تاریخی دارد، اما در حال حاضر این مرکز مسوولیت طراحی، برنامه‌ریزی و اجرای قریب‌به‌اتفاق ماموریت‌های فضایی غیرسرنشین‌دار ناسا با هدف کاوش منظومه شمسی و فراسوی آن را بر عهده دارد) و اولین پروژه‌ای است که در 10، 15سال اخیر (که آمریکا برنامه مریخ را دنبال می‌کند)، اجرای آن را به گادارد واگذار کرده و جی‌پی‌ال مجری آن نیست. می‌ون مدارگردی است که سپتامبر (شهریور 93) به مریخ می‌رسد و سه هفته‌ طول می‌کشد تا مدارش را اصلاح کند. این فضاپیما در مدار بیضی بسیار کشیده‌ای قرار می‌گیرد که در دورترین فاصله از مریخ، شش‌هزار‌کیلومتر از سطح آن فاصله دارد و در نزدیک‌ترین فاصله، از ارتفاع 150‌کیلومتری سطح مریخ عبور می‌کند و البته اکثر داده‌هایش را در همان هنگامی‌که نزدیک به سطح مریخ است، تهیه می‌کند. ماموریت می‌وِن (MAVEN) چه اهداف علمی را در سیاره سرخ دنبال خواهد کرد؟ هدف اصلی این ماموریت، بررسی جو مریخ است. براساس داده‌هایی که پیش‌تر، از مریخ تهیه کرده‌ایم، معلوم شده است که مریخ در گذشته و حدود چهارمیلیارد سال پیش، جو بسیار چگال‌تری نسبت به امروز داشته و همچنین روی سطح آن، آب جریان داشت. اما با گذشت زمان و به دلایلی، این جو را از دست داده است. اکنون این پرسش برای ما مطرح است که چگونه این اتفاق افتاده و چرا مریخ، جوش را از دست داده است. در این‌باره نظریه‌های مختلفی وجود دارد. مثل اینکه قبلا مریخ هم مشابه زمین، میدان مغناطیسی داشته. میدان مغناطیسی زمین، نوعی سپر حفاظتی را در مقابل بادهای خورشیدی ایجاد می‌کند و اجازه نمی‌دهد که این ذرات پرانرژی به جو زمین برخورد کنند. در مورد مریخ هم ممکن است چنین سازوکاری وجود داشته و به‌تدریج و زمانی‌که این سیاره میدان مغناطیسی‌اش را از دست می‌دهد، بادهای خورشیدی با برخورد به جو این سیاره باعث می‌شوند مولکول‌های جو این سیاره، انرژی بیشتری جذب کنند و مولکول‌های سبک‌تر سریع‌تر به سرعت فرار از دام میدان گرانش مریخ برسند و جو این سیاره را ترک کنند. این مدارگردی که اکنون در راه مریخ است، به ابزارهایی مجهز است که می‌تواند واکنش و برهم‌کنش بادهای خورشیدی با جو بیرونی مریخ را اندازه‌گیری کند و به‌این‌ترتیب سعی خواهد کرد تا سازوکار این واکنش را آشکار کند و به این پرسش پاسخ دهد که مریخ چگونه در گذشته تحت‌تاثیر این سازوکار، جو خود را از دست داده است. مدت پیش‌بینی‌شده برای این ماموریت چقدر است؟ مدت ماموریت یک‌سال تعیین شده و اگر اشتباه نکنم در مداری 24ساعته به دور مریخ قرار خواهد گرفت البته فکر می‌کنم در این مدت، پنج یا هفت‌بار موقعی که به حضیض مدارش می‌رسد، بیشتر از حد معمول به سطح نزدیک می‌شود و تا حدود 120 و 125کیلومتری سطح نزدیک می‌شود. این فاصله خیلی نزدیکی به سطح به‌شمار می‌رود. بله. شما می‌دانید که معمولا زمانی که می‌خواهیم روی مریخ فرود بیاییم، اصطلاحی وجود دارد که می‌گوییم فضاپیما از چه زمانی وارد فضای مریخ شده است براساس تعریف، این فضا، کره‌ای به شعاع 125‌کیلومتر نسبت به سطح مریخ است. به‌این‌ترتیب این مدارگرد عملا پنج، شش‌باری وارد آن مرزی می‌شود که نزدیک‌تر از آن زمانی است که ما فضاپیما‌ها را فرود می‌آوریم. در عین حال قرار است از این مدارگرد برای ایجاد رله بین سطح‌نشین‌ها و زمین هم استفاده شود؟ البته هر مدارگردی را که به مریخ می‌فرستیم، ابزارها و وسایل رله را هم روی آن سوار می‌کنیم. این مدارگرد هم این ابزار ارتباطی را (که به نام «الکترا» (Electra) معروف است)، بر عرشه خود دارد که وسیله اصلی رله، داده‌ها میان سطح‌نشین‌ها و مریخ‌نوردهای ما و زمین به‌شمار می‌رود. می‌دانید که الان مدارگردهای اودیسه و MRO (مدارگرد شناسایی مریخ) را به دور مریخ داریم و هر دو آنها قدیمی شده‌اند و دوره فعالیت‌شان رو به اتمام است. این مدارگرد یک خاطرجمعی به ما می‌دهد تا وقتی که مدارگرد بعدی را به مریخ بفرستیم. روی سطح مریخ هم شما این‌روزها به‌شدت مشغول هستید. چندوقت پیش دومین سالگرد زمینی پرتاب مریخ‌نورد کیوریاسیتی یا کنجکاوی به سوی مریخ بود که به‌خصوص به‌دلیل شیوه فرودش، توجه‌های زیادی را هم به خود جلب کرد. وضعیت این مریخ‌نورد چگونه است؟ این مریخ‌نورد در مردادماه سال 1391 روی مریخ فرود آمد. ما این ماموریت را برای یک سال مریخی طراحی کرده بودیم که 26ماه می‌شود. بنابراین کمتر از یک سال دیگر هنوز به اتمام بخش اصلی ماموریت باقی مانده است و بعد از آن هم تمدید خواهد شد. پس ماموریت پس از پایان دوره اصلی‌اش ادامه خواهد یافت؟ بله، اما یکی از مشکلاتی که الان داریم این است که با کاهشی که در بودجه ناسا اتفاق افتاده، برخی از پروژه‌ها باید برای ادامه فعالیت با هم رقابت کنند. الان هزینه فضاپیمای کاسینی که در مداری در اطراف زحل قرار دارد، چیزی حدود 60‌میلیون‌دلار در سال است که بتوانیم کارش را ادامه دهیم و کنجکاوی هم بعد از پایان دوره اصلی 26 ماهه‌اش وارد دوره تمدید ماموریت می‌شود که در آن مقطع آن هم چیزی حدود 60‌میلیون‌دلار در سال لازم دارد و ممکن است این دو ماموریت ناچار شوند برای ادامه فعالیت خود، با هم رقابت کنند. چون در حال حاضر برای ادامه کار هر دو، بودجه نداریم ولی تلاش زیادی را انجام می‌دهیم که ناسا و کنگره را متقاعد و راضی کنیم که بودجه لازم برای هر دو را تامین کنند و هر دو ماموریت را نگه داریم چون هر دو مشغول جمع‌آوری و ارسال اطلاعات و داده‌های علمی بی‌نظیری هستند و عمر علمی آنها هنوز تمام نشده است. کنجکاوی چقدر از اهداف اولیه‌اش را تاکنون تامین کرده است؟ کیوریاسیتی یا کنجکاوی تا همین الان هم تقریبا همه اهداف علمی اصلی و از پیش تعیین‌شده‌اش را تامین کرده است. اگر شما به اهداف ماموریت‌های کاوش مریخی در طول 10، 15سال گذشته نگاه کنید، متوجه می‌شوید که ما گام‌به‌گام به دنبال پاسخ سوال‌هایمان بوده‌ایم. فاز اول این کاوش‌ها این بود که به این سوال جواب دهیم که آیا در گذشته، آب (که یکی از عنصرهای اصلی تشکیل‌دهنده حیات به‌شمار می‌رود)، در مریخ بوده است یا نه؟ که این موضوع را مریخ‌نوردهای اسپیریت و آپورچیونتی (روح و فرصت) ثابت کردند. البته چیزی که آنها کشف کردند اثبات وجود آب اسیدی بود. کنجکاوی دو کار انجام داد: اول اینکه نشان داد مریخ آب غیراسیدی داشته یعنی شما می‌توانسته‌اید یک لیوان از آن بردارید و بنوشید و این آب برای میلیون‌ها سال هم در آنجا وجود داشته است. در ثانی همانطور که می‌دانید ترکیباتی وجود دارند که برای حیات، اساسی و بنیادی به‌شمار می‌روند یعنی شما اگر هر موجود زنده‌ای مثل خودمان را در نظر بگیرید و آن را تجزیه کنید، 98‌درصد آن را شش عنصری تشکیل می‌دهند که آنها را عنصرهای اصلی بایوژنیک (Major Biogenic Elements) می‌نامند و شامل اکسیژن، هیدروژن، کربن، نیتروژن، فسفر و گوگرد می‌شود این شش مورد، حدود 98‌درصد ترکیبات موجودات زنده را تشکیل می‌دهند و وجود آنها برای مولکول‌هایی که در آمینواسیدها و DNA و... وجود دارند، لازم و ضروری است. کنجکاوی با کمک ابزاری به نام طیف‌نگار جرمی که به همراه دارد، نشان داد همه این موارد در مریخ موجود است. به‌این‌ترتیب سوال اصلی ماموریت علمی کنجکاوی این بود که آیا مریخ، در زمان‌های گذشته می‌توانست پذیرای حیات باشد یا خیر. البته درک این نکته بسیار مهم است که قابلیت داشتن حیات با داشتن حیات فرق می‌کند. الان جواب مثبت است و می‌دانیم مریخ می‌توانست پذیرای حیات باشد. در مریخ چیزهایی که برای حیات لازم بوده (یعنی آب، این مواد اصلی و منبع انرژی که خورشید است)، وجود داشته. بنابراین ما این جواب را گرفتیم و از این پس، داده‌هایی که بگیریم ارزش اضافی است و البته یک جواب منفی هم کنجکاوی داد که خود آن جواب منفی مهم بود. منظورتان عدم یافتن نشانه‌های متان است؟ بله. براساس رصدهای زمینی ادعا شده بود که در جو مریخ، گاز متان دیده شده است و اگر این موضوع تایید می‌شد و به‌خصوص اگر این گاز تمرکز موضعی داشت، ممکن بود نشان‌دهنده این باشد که نوعی منبع زنده یا دارای حیات، آن را تولید کرده، اما براساس داده‌های ابزاری به نام طیف‌سنج لیزری قابل‌تنظیم (tunable laser spectrometer یا TLS) که ابزار فوق‌العاده دقیقی است، نتوانستیم نشانی از وجود متان پیدا کنیم، بنابراین به نظر می‌رسد، آن داده‌های قبلی اشتباه باشد. یک خبر جالب دیگر درباره کنجکاوی وجود دارد که حتما تاکنون آن را شنیده‌اید و نتایج آن در مجله ساینس منتشر شد و عملا به یکی از خبرهای داغ درباره مریخ در این چند سال بدل شد. ما برای اولین‌بار توانستیم در مریخ پژوهش‌های مربوط به تاریخ‌نگاری تغییرات عوارض سطحی یا age dating را انجام دهیم. ما پیش‌تر فکر می‌کردیم برای انجام چنین کاری به وسایل و امکانات دقیق‌تر و پیچیده‌تری نیاز داریم و اصلا یکی از دلایلی که می‌خواستیم ماموریت برگرداندن نمونه خاک مریخ به زمین یا ماموریت Mars Sample Return را انجام دهیم این بود که آن نمونه‌ها را روی زمین ایج دیتینگ (تاریخ‌سنجی) کنیم، ولی اکنون توانسته‌ایم همین کار را روی مریخ انجام دهیم و روی نمونه‌هایی که در دهانه گیل (Gale محل فرود مریخ‌نورد کنجکاوی در مریخ) هست این کار انجام شده که جزییات آن را حتما در خبرهای مربوط به این یافته دنبال کرده‌اید. قدم بعدی ناسا برای کاوش مریخ کدام است؟ ما هم‌اکنون مشغول ساخت یک روبات مریخ‌نورد هستیم که در واقع نسخه مشابه کنجکاوی است ولی البته ابزارهای علمی که روی آن سوار خواهد شد، با ابزارهای کنجکاوی متفاوت است. ما معمولا ابزارهای علمی را براساس رقابت‌ها انتخاب می‌کنیم یعنی گروه‌های علمی، براساس هدفی که هر ماموریت دارد، ابزارهای مختلفی را پیشنهاد می‌کنند و براساس تصمیم این گروه‌های علمی، آن دسته از ابزارهای نهایی که برای هدف ما کارآمد باشد، انتخاب می‌شود و روی مریخ‌نورد سوار می‌شود. این کاوشگر، نسل سوم مریخ‌نوردها خواهد بود که در سال 2020 روی سطح مریخ می‌نشیند. البته این کاوشگر از نظر شیوه فرود و شکل ظاهری، شبیه کنجکاوی است ولی ابزارهای آن فرق می‌کند و فعلا هم اسمی ندارد و آن را مارس 2020 می‌نامیم. هدف این مامویت پاسخ‌دادن به آن سوال اساسی و هدف نهایی این تحقیقات و کاوش‌های چندین‌ساله است یعنی اکنون که می‌دانیم مریخ قابلیت پرورش حیات را داشته، به دنبال نشانه‌ها و سرنخ‌های حیات در مریخ خواهیم گشت. ماموریت مهمی که همه این سال‌ها درباره آن صحبت می‌شد و شما هم به آن اشاره کردید یعنی ماموریت بازگرداندن نمونه خاک مریخ به زمین، در چه وضعیتی است؟ آیا در برنامه کاوش‌ها قرار دارد؟ همین مریخ‌نورد مارس 2020 اولین قدم از یک مجموعه سه‌مرحله‌ای خواهد بود که درنهایت ممکن است به بازگرداندن ذرات و نمونه‌های خاک مریخ به زمین منجر شود. چرا که این مریخ‌نورد این قابلیت را خواهد داشت که نمونه‌های مریخ را جمع کند و آنها را در یک محفظه‌ای تقریبا ‌هم‌اندازه‌ یک توپ فوتبال در سطح مریخ قرار ‌دهد. اگر ناسا، ماموریت «مارس سمپل ریترن» (بازگرداندن نمونه خاک مریخ) را تصویب کند، قدم بعدی این خواهد بود که مریخ‌نورد دیگری را در نزدیکی این محل فرود بیاوریم. سپس این نمونه به راکتی (که آن را ابزار صعود از مریخ یا MAV = Mars Ascending Vehicle می‌نامیم)، منتقل می‌شود و این راکت، این محفظه را در مدار مریخ قرار می‌دهد. قدم سوم، ماموریت دیگری خواهد بود که به ملاقات مریخ می‌رود و این محفظه را از مدار مریخ برمی‌دارد و به زمین برمی‌گرداند، احتمالا این ماموریت در دهه 2020 انجام خواهد شد. احتمال دیگری هم در این زمینه وجود دارد که بتوان آن را با نوعی ماموریت سرنشین‌دار به مدار مریخ ترکیب کرد که در این صورت، یک ماموریت سرنشین‌دار برای برداشتن این محفظه و برگرداندن آن به زمین انجام خواهد شد. البته اگر قرار باشد این ماموریت انجام شود، زمان آن به مراحل قبلی ماموریت «سمپل ریترن» بستگی خواهد داشت، علاوه بر این، ماموریت سرنشین‌دار یادشده به مریخ، ماموریتی مدارگرد خواهد بود و فضانوردان بر سطح مریخ فرود نخواهند آمد. زمانی برای این ماموریت پیش‌بینی شده است؟ اگر این ماموریت تصویب و انجام شود، احتمالا در دهه 2030 خواهد بود. هربار که ما درباره مریخ و ماموریت‌های تازه آن صحبت می‌کنیم، سوالی که بسیاری از افراد می‌پرسند این است که چرا ناسا تا این حد روی مریخ تمرکز کرده و شاید به‌گونه‌ای نسبت به مریخ وسواس پیدا کرده است؟ در بخش‌های دیگر کاوش‌های فضایی، ماموریت‌های اصلی و مهم ناسا کدام‌ها هستند؟ مساله این است که مریخ به‌طور طبیعی مشهودترین بخش تحقیقات و کاوش‌های فضایی به‌شمار می‌رود، اما تمام تلاش‌های ما به مریخ خلاصه نمی‌شود. همانطوری که می‌دانید هم اکنون بخشی در جی‌پی‌ال که تحت مدیریت من قرار دارد، کاوش‌های منظومه شمسی به غیر از مریخ را مدیریت می‌کند و ما در این بخش ماموریت‌هایی مانند کاسینی را در اطراف سیاره زحل داریم. همچنین ما مدارگردی به نام جونو را در راه رسیدن به مشتری داریم که سال 2011 پرتاب شده بود و در مسیرش به سوی مشتری، همین اواخر دوباره از کنار زمین عبور کرد و از کمک گرانشی زمین برای ادامه مسیرش به سوی مشتری استفاده کرد و در سال 2016 به مشتری خواهد رسید. هدف اصلی جونو چیست؟ هدف اصلی علمی جونو بررسی این مساله است که مشتری چگونه به وجود آمده و تحول پیدا کرده است؟ نظریه نسبتا جدیدی درباره پیدایش منظومه شمسی وجود دارد که به نام نیس شناخته می‌شود و نام خود را از شهر نیس در جنوب فرانسه گرفته که بحث‌های اصلی درباره این نظریه، در آنجا شکل گرفته بود. براساس این نظریه مشتری و زحل در مداری که اکنون هستند، شکل نگرفته‌اند بلکه در نقطه دیگری شکل گرفته و به این مدار فعلی مهاجرت کرده‌اند و طی این مهاجرت، بر رویدادهای بسیاری در منظومه شمسی و از جمله بر دوره بمباران‌های سنگینی که در ابتدای شکل‌گیری منظومه شمسی در بخش درونی این منظومه اتفاق افتاده و همچنین روی شکل‌گیری سیاره‌های داخلی، بسیار تاثیر گذاشته است. جونو در عین حال اولین ماموریتی است که با نیروی خورشیدی به سوی سیاره‌های بیرونی می‌رود چرا که بقیه ماموریت‌هایی که تاکنون به این بخش منظومه شمسی رفته‌اند از جمله ویجر، کاسینی یا گالیله، همگی از منبع سوخت هسته‌ای استفاده کرده بودند اما به دلیل افزایش و بهبود فناوری ساخت صفحه‌های خورشیدی و بازده بالای آنها، توانسته‌ایم فضاپیمای خورشیدی‌ای بسازیم که به این سفر برود. از نظر پیشران‌ها شما ماموریت داون را هم دارید که از نوع پیشران متفاوتی استفاده می‌کند و هدفش هم متفاوت با تجربه‌های قبلی است. بله ماموریت داون (به معنی سپیده‌دم) از نیروی پیشران معروف به solar electric propulsion یا پیشران الکتریکی خورشیدی استفاده می‌کند و اکنون در راه سیارک وستاست. این اولین ماموریتی است که به مدار یک جرم منظومه شمسی می‌رود و این قابلیت را دارد که از مدار آن خارج شود. برای اینکه بتوان مدار یک جرم را ترک کنیم، به پیشران نیاز داریم و فضاپیمای داون با کمک این پیشران جدید، می‌تواند مدار سیارک وستا را ترک کند و به همین دلیل به ملاقات دو تا از بزرگ‌ترین سیارک‌های منظومه شمسی یعنی سِرس و وستا می‌رود و آنها را بررسی خواهد کرد. البته در مورد مریخ، یک ماموریت دیگر هم هست که اکنون روی آن کار می‌کنیم و تصویب شده و اگرچه هدفش مریخ است اما اطلاعات و داده‌هایی که به دست می‌دهد، تنها محدود به مریخ نخواهد بود، بلکه به درک کل سیاره‌های سنگی کمک خواهد کرد. این ماموریت در واقع یک لرزه‌نگار است که روی یک سطح‌نشین سوار شده. این سطح‌نشین از نظر ظاهر و اندازه و سیستم فرود، بسیار شبیه فونیکس (ققنوس) است که سال 2007 روی مریخ فرود آمد. این ماموریت یک لرزه‌نگار را روی مریخ قرار می‌دهد و برای یک سال مریخی آنجا کار می‌کند و با فرستادن امواج به درون مریخ و رصد بازتاب آنها سعی می‌کند ساختار درونی این سیاره را بررسی کند. این کار به درک ما از ساختار سنگی و درونی مریخ و البته سیاره‌های دیگر از جمله زهره و عطارد بسیار کمک می‌کند. ما هم اکنون با استفاده از این لرزه‌نگارهایی که در نقاط مختلف زمین داریم، درک خوبی از درون سیاره زمین به دست آورده‌ایم و حالا داریم سعی می‌کنیم درک و دانش‌مان را درباره دیگر سیاره‌های سنگی هم توسعه دهیم. در بین ماموریت‌هایی که به مقصدی غیرمریخ انجام می‌شود، ماموریتی هست که مدت‌های طولانی موردتوجه و علاقه و درخواست دانشمندان بوده و آن ماموریتی به مقصد قمر یخ‌زده و مملو از اقیانوس یوروپا در اطراف مشتری بوده است. آیا پروژه فعالی در این زمینه در دست بررسی دارید؟ بله، در بین پروژه‌های مختلفی که داریم یکی از اصلی‌ترین ماموریت‌هایی که هم اکنون به‌طور جدی روی آن تمرکز کرده‌ایم و علاقه‌مند به تصویب و اجرای آن هستیم، ماموریت یوروپاست که برای سال 2021 برنامه‌ریزی شده و اگر کنگره، بودجه تقریبا دو و نیم‌میلیارد دلاری آن را تامین و تصویب کند، به انجام خواهد رسید. همانطور که می‌دانید اگر به مشتری نگاه کنید، می‌بینید که منظومه‌ای بیش از 60 قمر در اطراف خود دارد و در این بین چهار قمر بزرگ آن به نام اقمار گالیله‌ای معروف هستند که اولین‌بار گالیله آنها را کشف کرد و به ترتیب از سمت مشتری به بیرون عبارتند آیو، یوروپا، گانیمد و کالیستو. نکته جالب درباره سه قمر اول این است که مدار اینها با هم تشدید (رزنانس) مداری دارند. یعنی هرباری که گانیمد یک‌بار مشتری را دور می‌زند یوروپا دوبار و آیو چهاربار مشتری را دور می‌زند. اتفاقی که در اثر این رزنانس اقمار می‌ا‌فتد، این است که مدار اینها دچار کشیدگی می‌شود و میل دارد که دایره‌ای نباشد و با درنظر گرفتن گرانش فوق‌العاده مشتری، همانطور که این اقمار در مدارهای غیردایره‌ای این سیاره را دور می‌زنند، تحت‌تاثیر نیروهای گرانشی متفاوتی قرار می‌گیرند و درنتیجه مثل یک توپ لاستیکی که در دست‌تان فشار می‌دهید تحت‌تاثیر نیروهای کشندی و نوعی انقباض و انبساط قرار می‌گیرند. این رویداد نتیجه‌اش را در رفتارهای این اقمار نشان می‌دهد. برای مثال آیو آتشفشانی‌ترین جرم منظومه شمسی است. در مورد یوروپا این رویداد باعث به‌وجود آمدن نوعی منبع حرارت درونی در قمر می‌شود که در نتیجه آن به وجود آمدن اقیانوس عظیمی از آب مایع در این قمر است. با وجود اینکه یوروپا از نظر اندازه، خیلی بزرگتر از ماه ما نیست اما حدس می‌زنند اقیانوسی با ذخیره‌ای معادل سه‌برابر مجموع اقیانوس‌های زمین را در خود داشته باشد. این اقیانوس با پوسته‌ای از یخ پوشیده شده که دقیقا نمی‌دانیم چقدر قطر دارد و ممکن است بین چند تا چندده‌کیلومتر باشد. با نگاه به برخی عوارض سطحی مانند شکست‌ها و چین‌خوردگی‌های پوسته یخی، حدس می‌زنیم که این آب در تماس با این یخ سطحی بوده است. و البته حدس‌هایی هم درباره امکان اولیه شکل‌گیری حیات در این قمر وجود دارد. من قبلا گفته‌ام و شما هم می‌دانید که وقتی درباره حیات صحبت می‌کنیم، درواقع داریم درباره سه موضوع حرف می‌زنیم، یکی آب هست که مورد یوروپا آن را داریم. دیگری مواد آلی است که قابلیت شکل‌دادن به مولکلول‌های پیچیده و ترکیبات بلند مولکولی را دارند و برای حیات ضروری است و سومی موردی است که من تاکنون حداقل با‌ روزنامه‌نگارها درباره آن خیلی حرف نزده‌ام به این دلیل که کمی پیچیده است و آن منبع انرژی و سازوکار آن است. روی زمین منبع انرژی به طور غیرمستقم خورشید است. انرژی خورشید از دل فرآیند فتوسنتز باعث می‌شود که گیاهان درون خود قند تولید کرده و اکسیژن را وارد جو کنند. ما (یا دیگر موجودات زنده) با خوردن این مواد، قند را جذب و از اکسیژن تنفس می‌کنیم. به‌این‌ترتیب درون ما یک نوع عدم تعادلی بین یک اکسیدکننده (اکسیژن) و یک عامل کاهنده (reducing element یا Reducing Agent ترکیبی است که در فرآیند اکسایش-کاهش یا Redox الکترون خود را به ماده دیگری منتقل می‌کند)، شکل می‌گیرد. برای اینکه درک بهتری از این فرآیند داشته باشید، به یک باتری نگاه کنید که چطور انرژی تولید می‌کند. هر باتری دو قطب دارد که از دو ماده شیمیایی مختلف تشکیل شده است که از نظر شیمیایی در عدم تعادل هستند و آن چیزی که باعث تولید انرژی در باتری می‌شود این است که شما این دو را به هم مرتبط می‌کنید و در اثر فرآیند انتقال الکترون بین این دو قطب، انرژی تولید می‌شود. در بدن ما هم متابولیسم بدن همین کار را می‌کنند و از این عدم تعادل شیمیایی مانند یک باتری استفاده می‌کند و درنتیجه کمک می‌کند تا مواد شیمیایی کنار هم قرار گیرند، آنزیم‌ها به وجود بیایند و حلقه‌های مولکولی تکمیل شوند و سوخت‌وساز بدن شکل گیرد. اگر ما دنبال حیات جای دیگری می‌گردیم، باید دنبال چنین عدم‌تعادلی بگردیم که بتواند سوخت چنین متابولیسمی را در آنجا تامین کند. در مورد یوروپا، خورشید نمی‌تواند منبع چنین انرژی‌ای باشد، چرا که اولا به خاطر فاصله یوروپا از خورشید مقدار انرژی دریافتی کم است و از طرف دیگر این اقیانوس ژرف، مانع دریافت همان مقدار دریافتی انرژی خورشیدی به اعماق آن می‌شود و در نتیجه فتوسنتز هم وجود ندارد. پس اگر چیزی وجود داشته باشد باید شبیه چیزی باشد که در اعماق اقیانوس‌های زمین (که در آن فتوسنتز روی نمی‌دهد)، رخ می‌دهد. چیزی که فکر می‌کنیم در یوروپا در جریان است، به این شکل است که به دلیل اینکه این قمر در محدوده‌ای قرار دارد که تابش‌های فوق‌العاده دریافت می‌کند، مواد اکسیدکننده بر سطح یخی یوروپا وجود دارد و همانطور که گفتم اگر در برخی از نقاط آب در تماس با این اکسید‌کننده قرار گیرد، آن را با خود به درون اقیانوس می‌برد و حالا شما اکسیدکننده را در محیط دارید. از سوی دیگر یوروپا دارای هسته سنگی است که اقیانوس با این هسته در تماس است و این اقیانوس مواد این هسته را می‌شوید و به نواحی خاصی از این اقیانوس منتقل می‌کند و حالا عامل کاهنده را هم دارید. این دو، این عدم‌تعادلی که به دنبالش بودیم را شکل می‌دهند و به‌این‌ترتیب به‌طور بالقوه امکان شکل‌گیری یک نوع متابولیسم وجود دارد و شاید عوامل لازم حیات در آنجا وجود داشته باشد. آیا این ماموریت به شکل یک مدارگرد خواهد بود یا بر سطح یوروپا فرود خواهد آمد؟ ما قطعا فعلا نمی‌توانیم فضاپیمایی روباتیک را روی یوروپا فرود بیاوریم. زیرا مثلا ما در مورد مریخ با استفاده از مدارگردهایی که داشتیم، از قبل محل فرود را دقیقا انتخاب می‌کردیم. اما اطلاعات دقیقی درباره سطح یوروپا نداریم یا دست‌کم با آن دقت و در حد جزییاتی که برای چنین کاری لازم است، در اختیار نداریم. تعدادی تصویر از یوروپا داریم که فضاپیمای گالیله تهیه کرده است و به آن دقتی که ما می‌خواهیم، نیست. بنابراین اولین ماموریت، فرود بر یورپا نخواهد بود. ما مدارگردی به یوروپا خواهیم فرستاد که حتی در مدار خود یوروپا هم قرار نخواهد گرفت چرا که یوروپا در منطقه‌ای با تابش‌های فوق‌العاده شدید قرار دارد و می‌دانید که یوروپا میدان مغناطیسی قوی‌ای دارد که باعث انرژی دادن به این ذرات می‌شود و اگر مدارگرد را در این منطقه قرار دهید، بخش‌های الکتریکی آن در معرض این تابش‌ها قرار می‌گیرند و بیش از یکی دو هفته دوام نمی‌آورند. به جای آن ما مدارگرد را در مداری اطراف مشتری قرار می‌دهیم که تعداد زیادی گذر نزدیک از فراز یوروپا انجام خواهد داد و از کمک گرانشی گانیمد استفاده خواهیم کرد تا زاویه صفحه مدار این فضاپیما را هربار تغییر دهیم تا در هر گذر بتواند از فراز بخش‌های مختلف یوروپا عبور کرده و تقریبا تصویری کلی از این قمر، در اختیار ما قرار دهد. اگر این کار را نکنیم و زاویه مدار را تغییر ندهیم، همیشه یک ناحیه یوروپا را بررسی می‌کند. این مدارگرد رادار قوی به همراه خواهد داشت که بتواند پوسته سخت، ضخامت آن و همچنین زیر آن را بررسی کرده و همچنین نقاط تماس و یخ و آب را مشخص کند و دوربین‌ها تصاویر دقیق‌تری از سطح یوروپا به ما بدهد تا بتوانیم از آنها برای ماموریت‌های بعدی که احتمالا سطح‌نشین خواهند بود، استفاده کنیم. همچنین این ماموریت به کمک طیف‌نگار‌هایی که به همراه خواهد برد، ترکیبات شیمیایی مواد موجود در یوروپا را آشکار خواهد کرد. این ماموریت همانطوری که گفتم تمرکز اصلی ما را به خود معطوف کرده و یکی از با اولویت‌ترین اهداف در کاوش‌های علوم سیاره‌ای به شمار می‌رود. برای اعزام فضانورد به مریخ، چه برنامه‌هایی دارید؟ این پروژه سنگین با چه مشکلات علمی و فنی‌ای روبه‌رو است؟ مهم‌ترین مساله در فرستادن فضانوردان به مریخ محدودیت‌هایی است که به واسطه خطراتی که سلامت آنها را تهدید می‌کنند و به‌خصوص مساله تابش‌ها پیش می‌آید. ما هم‌اکنون دو طرح و برنامه زمانی برای فرستادن فضانوردان به مدار مریخ (و نه سطح آن) داریم که برای سال 2032 برنامه‌ریزی می‌شود که زمان خوبی برای انجام آن است. یکی از آنها سفری 900روزه و دیگری سفری 500‌روزه است. در سناریوی سفر 500روزه به مریخ، می‌توان 30 تا 40روز را در مدار ماند و بلافاصله به زمین برگشت، اما برای انجام این کار، به پیشران قوی نیاز است که تا فضاپیما را از مدار مریخ جدا کند و در راه بازگشت به زمین قرار دهد، در غیراینصورت باید به جای 30 یا 40‌روز، چند صد‌روز در مدار باقی ماند که همین امر، مدت سفر را به 900‌روز می‌رساند. این زمان 900‌روزه، ریسک سفر را افزایش می‌دهد و فکر می‌کنیم برای فضانوردان غیرقابل‌تحمل باشد. اگرچه ماموریت 500روزه هم به خودی خود مشکل است، اما فکر می‌کنیم به مراتب عملی‌تر و آسان‌تر از سفر 900روزه است، ضمن اینکه باید برای 3 یا 4 خدمه این ماموریت، مواد مورد نیازشان، آب، غذا و اکسیژن ببرید و با افزایش مدت‌زمان ماموریت، این حجم مایحتاج هم اضافه می‌شود که خود همین موضوع، مساله را مشکل‌تر می‌کند. بنابراین واقعا ما روی ماموریت 500روزه تمرکز کرده‌ایم و کار می‌کنیم. اکنون این پرسش مطرح می‌شود که چطور و با کمک چه سیستمی باید بعد از 30 یا 40‌روز، از مدار مریخ جدا شویم و به زمین برگردیم؟ تنها راه این است که یک سیستم پیشران قوی را از قبل در مدار مریخ مستقر کرده باشیم که به آن وصل و سپس به کمک آن از مدار جدا شویم. ما فکر می‌کنیم باید سیستم پرتابگرهای SLS (همان سیستم پیشرانی که در ماموریت تغییر جهت سیارک‌ها استفاده خواهیم کرد اما با توان 100‌کیلووات) را پنج‌سال زودتر به مدار بفرستیم. این پیشران این قابلیت را خواهد داشت که دلتاوی 1/5‌کیلومتربرثانیه را تولید کند (منظور از دلتاوی، یا تغییر سرعت واحدی برای نشان‌دادن تلاش لازم برای تغییر مدار در مکانیک مداری است) و با قراردادن دو واحد از این پیشران، قابلیت سه‌کیلومتر بر ثانیه دلتاوی را در اختیار خواهیم داشت و این مقدار برای بیرون آوردن فضانوردان از مدار مریخ و برگرداندن به زمین کافی است. ما باید این سامانه را با روشی متفاوت به مریخ بفرستیم و بعد از پنج‌سال در مدار قرار خواهد گرفت و آن زمان آماده‌ایم که فضاپیمای سرنشین‌دار خود را به مریخ بفرستیم. ما فضانوردان را با کمک فضاپیمای اوریون (که به یک کپسول بزرگ‌تری متصل شده و تجهیزات و نیازهای فضانوردان را در خود دارد)، عازم این سفر خواهیم کرد. در عین حال انبارکردن این مواد و مایحتاج ضروری فضانوردان در اطراف فضاپیما در واقع باعث می‌شود تا یک سپر محافظ اضافی در مقابل تابش‌هایی که سلامت فضانوردان را به خطر می‌اندازد، ایجاد شود. فضانوردان به محض رسیدن به مریخ، به این سیستم پیشران که از قبل در آنجاست، ملحق می‌شوند و حتی در دوره‌ای که در مدار مریخ هستند، یک کاوشگر روباتیک را کنترل کرده و به فوبوس می‌فرستند و آن را بررسی خواهند کرد. این سیستم پیشران قبل از این باید عملکرد خود را نشان دهد و ما فکر می‌کنیم ماموریت تغییرجهت سیارک‌ها (با نام اختصاری ARM)، بهترین آزمون آن است و امیدواریم اگر این طرح را به کنگره نشان دهیم که می‌توان از این فناوری برای توسعه برنامه ARM استفاده کرد در برنامه سفر به مریخ استفاده خواهد شد، آنها نیز از برنامه ARM حمایت بیشتری انجام خواهند داد تا مقدمات این برنامه سفر انسانی فراهم شود. برآوردی از نظر هزینه برای این دو پروژه وجود دارد؟ ماموریت تغییر جهت سیارک‌های پروژه ARM حدود 1/5 تا دو ‌میلیارددلار هزینه خواهد داشت و هزینه طرحی که برای فرستادن انسان به مریخ توضیح دادم، مشخص نیست ولی به شکل خیلی تقریبی، می‌توان مقدار آن را بین 10 تا 30‌میلیارددلار تخمین زد. ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- «فیروز نادری» کنار ماکت کاوشگر «کنجکاوی» آزمایشگاه علمی مریخ (یا MSL) نام یکی از پروژه‌های ناسا برای اکتشاف در مریخ است. در این پروژه خودرویی به نام «کیوریاسیتی» (به معنی کنجکاوی) حضور دارد که اواخر ۲۰۱۱ با راکت اطلس5‌ پرتاب شد و ۶ اوت ۲۰۱۲ به مریخ رسید. خودروی «کنجکاوی»، کامل‌ترین ابزاری است که تاکنون به مریخ فرستاده‌اند. هدف این کاوشگر، بررسی حیات میکروبی در مریخ است. این کاوشگر، لیزری در بالای سر خود دارد که می‌تواند سنگ‌های مریخ را نشانه‌گیری و آنها را تبخیر کند و به بررسی عنصرها و مواد حاصل از تبخیر بپردازد. علاوه بر اینها، «کنجکاوی» یک آزمایشگاه بسیار مجهز درون بدنه خود دارد. یکی از نکات جالب در مورد کاوشگر «کنجکاوی»، نحوه جالب فرود آن در سیاره مریخ بود که باعث شد هفت دقیقه حرکت این کاوشگر در اتمسفر مریخ و فرود آن در سیاره سرخ به هفت دقیقه اضطراب برای مدیران این پروژه تبدیل شود. این کاوشگر علاوه بر تجهیزات بسیاری، دو آزمایشگاه مجهز شیمی نیز با خود به همراه خود دارد. یکی از این دستگاه‌ها «آنالیز نمونه‌ها در مریخ» نام دارد که یک ابزار سه‌کاره است و شامل یک طیف‌سنج جرمی، یک کروماتوگراف گازی و یک طیف‌سنج لیزری قابل‌تنظیم است و یکی از وظایف اصلی آن، شناسایی ترکیبات کربن‌دار (آلی) است. ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- آشنایی با اهداف علمی فضاپیمای «جونو» شیرجه به اعماق «جونو» فضاپیمای 1/1میلیارد دلاری است که ناسا با هدف بررسی دقیق جو سیاره مشتری ساخته است و آن را مرداد 1390 سوار بر موشک اطلس-۵ از ایستگاه کیپ کاناورال به فضا پرتاب کرد که پس از 5 سال و طی سفری 2هزار و 800 میلیون کیلومتری به سیاره مشتری خواهد رسید. «جونو» در ارتفاع پنج‌هزار کیلومتری از ابرهای رنگارنگ اتمسفر مشتری، مستقر و به مدت یکسال، به بررسی ابرهای متراکم و درهم پیچیده این سیاره گازی می‌پردازد. این ارتفاع نزدیک‌ترین فاصله‌ای است که تاکنون یک فضاپیما به بررسی سیاره مشتری پرداخته است. سه صفحه بزرگ خورشیدی، انرژی این فضاپیما را تامین می‌کند. هشت ابزار علمی مختلف نیز روی این فضاپیما نصب شده است تا این کاوشگر بتواند به بررسی چگونگی تکامل و شکل‌گیری سیاره مشتری در منظومه شمسی بپردازد. گفتنی است مشتری نخستین سیاره‌ای است که در منظومه شمسی شکل گرفته و اندازه بزرگ و جرم زیادی دارد و به همین دلیل، نیروی جاذبه این سیاره، مواد اصلی‌ای را که در ابتدای شکل‌گیری منظومه شمسی یافت می‌شد، در خود نگه داشته است. این ویژگی‌ها مشتری را به هدف باارزشی برای بررسی وضعیت آغاز منظومه شمسی تبدیل کرده است. همچنین اندازه‌گیری میدان مغناطیسی این سیاره می‌تواند به بحث‌های موجود درباره جنس هسته این سیاره پایان دهد. مغناطیس‌سنج‌های «جونو» عمق و حرکت‌های اقیانوس هیدروژن فلزی کشف‌شده در این سیاره را اندازه‌گیری می‌کنند. میدان مغناطیس مشتری، پس از میدان مغناطیسی خورشید، قوی‌ترین میدان مغناطیسی منظومه شمسی است. علاوه بر اینها یک رادیومتر مایکرویو میزان آب موجود در اعماق اتمسفر مشتری را اندازه‌گیری می‌کند، به این امید که کلید فهم نحوه شکل‌گیری این سیاره را در اختیار ما قرار دهد. این کاوشگر پس از 33 بار گردش به دور مشتری، به درون این سیاره شیرجه می‌زند. ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- نگاهی به کارنامه علمی - مدیریتی فیروز نادری دریافت‌کننده عالی‌ترین نشان علمی «ناسا» دکتر «فیروز نادری» که در حال حاضر یکی از مدیران ارشد سازمان فضایی «ناسا» است و نقشی مهم در تعیین راهبردها و نظارت بر کل طرح‌ها و ماموریت‌های یکی از مهم‌ترین مراکز فضایی این سازمان را بر عهده دارد، سال 1325 در شیراز متولد شده و تحصیلات ابتدایی و متوسطه‌اش را در شیراز و تهران گذرانده است. وی در سال 1964 به آمریکا رفت و تحصیلات خود را تا مقطع دکترای مهندسی الکترونیک در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی ادامه داد. دکتر «نادری»، پس از پایان تحصیل به کشور بازگشت و ضمن گذراندن خدمت سربازی، مدتی در مرکز «سنجش از دور ایران» فعالیت کرد. وی از حدود سه دهه پیش همکاری خود را با ناسا آغاز کرد و در این مدت مشاغل فنی و مدیریتی متعددی را در زمینه ماهواره‌های مخابراتی متحرک، رادارهای سنجش از دور، رصدخانه‌های تحقیقاتی اخترفیزیک، اکتشاف مریخ و دیگر اجرام منظومه شمسی برعهده داشت. دکتر «نادری»، فروردین 1379 در شرایطی که چندین ماموریت متوالی سازمان فضایی ناسا در پرتاب فضاپیما به سوی مریخ با شکست مواجه شده بود، به مدیریت برنامه‌های اکتشافات مریخ منصوب شد و توانست طی چهارسال، سه ماموریت مهم از جمله پرتاب دو کاوشگر مریخ‌نورد «روح» و «فرصت» را با موفقیت انجام دهد. این دانشمند ایرانی در پی این موفقیت‌های درخشان، به سمت معاون و مدیر ارشد برنامه‌ریزی مرکز JPL (آزمایشگاه پیش‌رانش جت، یکی از مهم‌ترین مراکز فضایی ناسا) منصوب شد و در سمت جدید، به‌عنوان مسوول طراحی برنامه‌ها و راهبردهای مرکز، تجربه‌هایش در ماموریت‌های مریخ را در بررسی سایر بخش‌های منظومه شمسی به کار بسته است. وی همچنین مسوولیت طراحی چشم‌انداز راهبردی پنج تا 20ساله JPL را برعهده دارد. با توجه به دستاوردهای جهانی دکتر «فیروز نادری» بسیاری از ایرانیان و سازمان‌های علمی و نهادهای دانشگاهی، بسیار علاقه‌مند بودند که او یکبار دیگر به کشور خود سفر کند تا بتوانند از مقام علمی وی به نحو شایسته‌ای تقدیر کنند. مقدمات این کار نیز در سال 84 فراهم شد، اما این سفر در آخرین مراحل لغو شد. وی در همان زمان نامه‌ای خطاب به هم‌میهنان نوشت و گفت پس از 27 سال فرصتی فراهم آمد تا به وطنم برگردم و علاوه بر دیدار با خانواده، با سازمان‌های علمی در تهران و شیراز گفت‌وگو کنم اما چرخ روزگار همیشه آنطور که ما می‌خواهیم، نمی‌چرخد. او با تشکر از همه کسانی که برای سفر وی به ایران تلاش کرده بودند، آرزو کرد زمانی دیگر، فرصت این سفر فراهم شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.