گفتوگو با رییس سابق اداره ویژه مبارزه با قتل پلیس آگاهی تهران
دلم سوخت برای قاتل سریالی
شاهد حلاج . عکس: عباس کوثری، شرق
بهرام عطایی، سرهنگ بازنشسته نیروی انتظامی است البته بهدلیل تخصصش با بسیاری از همتایان خود تفاوت دارد. او 20سال بهعنوان افسر ویژه مبارزه با قتل کار کرده و سالهای طولانی ریاست این اداره از پلیس آگاهی را به عهده داشته است. عطایی به گفتوگو تمایلی ندارد و به سختی پشت میز مصاحبه مینشیند اما وقتی حاضر به صحبت میشود گفتنیهای بسیاری دارد. شما از مصاحبه میترسید؟ زمانی به آدم ترس دست میدهد که موضوع ناشناختهای وجود داشته باشد. من با مصاحبه آشنا هستم. ولی بیشتر از یک سال طول کشید تا به انجام این گفتوگو رضایت بدهید. در اداره هم که بودم ارتباطم با خبرنگاران زیاد جالب نبود، شاید خودم را در جبهه مخالف حس میکردم. چون شاید خودم را مبنا قرار میدادم و میگفتم من تمام توان و انرژیام را گذاشته و هر کاری که میتوانستم کردهام؛ آن وقت کسی میآید از منظر انتقاد به موضوع نگاه میکند. کسی میتواند از شما انتقاد کند که همصنف، همتیپ، همعقل و هموزن شما باشد و با آن کار آشنا باشد تا بتواند موضوع را تشخیص بدهد، نه اینکه بدون داشتن این ویژگیها نگاه از بالا به پایین
داشته باشد و مثلا بگوید چرا عملکرد پلیس به سطح توقع او نرسیده است. شاید این نگاهی بود که در من مقاومت ایجاد میکرد. فکر میکردم من که کارم را انجام میدهم چرا باید مورد نقد قرار بگیرم و این ضربالمثل زیاد به ذهنم میآمد که «گر تو بهتر میزنی بستان بزن.» کار کردن در اداره قتل و سروکار داشتن با قاتلان خیلی سخت است. هیچ وقت شده خودتان را جای یکی از قاتلان بگذارید و به این فکر کنید که اگر جای او بودید چه کار میکردید؟ خیلی. پیشنهاد من به همه همکارانم این بود که چنین کاری را انجام بدهند. شاید اینطوری بتوان جلو خیلی از سرزنشها و قضاوتهای ناعادلانه را گرفت. وقتی یک قاتل کاری را انجام میدهد، همه او را محکوم میکنیم که چرا این کار را کردی و دلیلت چه بود؟ حتی اگر دلیلی بیاورد، او را محکوم میکنیم ولی از طرف دیگر نگاه نمیکنیم که انگیزه او چه بوده و چه چیزی باعث شده دست به جنایت بزند. به همین دلیل همیشه به همکارانم پیشنهاد میکردم خودتان را هم جای متهم و هم جای مقتول بگذارید بلکه بتوانید در حد وسط بایستید. چرا برخی دایما قاتلان را محکوم میکنند؟ چون دایما خود را در ضمیر ناخودآگاهشان جای مقتول
میگذارند. در چنین حالتی است که حس طلبکارانه به آنها دست میدهد. در حالیکه باید ببینیم اگر اتفاقی که برای قاتل افتاد برای ما هم میافتاد، چه واکنشی نشان میدادیم. اگر در پروندهای با قاتلی که اعتراف کرده بود صحبت میکردم، نگاه سرزنشآمیز به او نداشتم. بیشتر میخواستم دلیل و چرایی کارش را بدانم تا اگر جایی موضوع مشابهی پیش آمد بگویم که این تجربه انسانی است و شما خطاها را تکرار نکنید. خود مقتولان چقدر در شکلگیری جنایتها نقش دارند؟ هر چیزی که پیش میآید بیعلت نیست. بعضی اوقات بزهدیدگان خودشان تا حدی زمینهساز بروز جرم هستند. مثلا در اختلافات خانوادگی یک حرکت غلط، تردیدآمیز و ناشایست به شک، احساس خیانت و در نهایت جنایت منتهی میشود. حال آنکه با روشی خیلی ساده میتوان خیلی از سوءتفاهمها را در لحظه اول برطرف کرد، البته این کار به آگاهی نیاز دارد. ما در ارتباطاتمان قاعدهها را رعایت نمیکنیم. یا حاکم هستیم یا محکوم. غالبا خودمان را در این دو جایگاه قرار میدهیم، در حالی که جریان رابطه باید دوسویه باشد تا متعارف، متعادل و همتراز شود. با این کار میتوان جلو خیلی از اختلافات و سوءتفاهمها
را گرفت. چطور شد که کارآگاه ویژه قتل شدید؟ یکی از تصورات نادرست من این است که پلیس یعنی پلیس جنایی، البته این تصور غلط من است. بقیه هم در حرفه خودشان کاملا متخصص و برجسته هستند ولی مجموعه جرایم در تخصص جنایی وجود دارد، مثلا سرقت، جعل و کلاهبرداری، اختلافات زناشویی و هر شاخهای را که بخواهید بررسی کنید، در انتهایترین نقطهاش ممکن است به قتل منجر شود یعنی حد اعلا و حد اشتعال هر موضوع کوچکی را میتوان در قتل دید. به قول معروف «چون که صد آمد نود هم پیش ماست.» پلیس جنایی آن نقطه صد است. در اداره قتل همه چیز را میتوان دید. تاحالا پیش آمده است که به قول معروف دلتان برای یک قاتل بسوزد؟ اول این را بگویم که وقتی شیری دنبال گوزن میکند همه میگویند شیر چه موجود بدی است حال آنکه اگر شیر نباشد، چرخه طبیعت به هم میریزد. در جواب سوال شما باید بگویم پیش آمده که دلم واقعا برای کسی که مرتکب قتل شده، بسوزد. دلم برای«مهین غدیری» (اولین قاتل سریالی زن ایران که پنجپیرزن را در قزوین کشت و قصاص شد) سوخت. هرچند مرتکب جنایت بزرگی شده بود ولی با توجه به مشکلاتی که داشت دلم خیلی برایش سوخت. از
زندگی این آدم قبل از دستگیریاش به صورت مبهم و پشت پرده خبر داشتم و وقتی دستگیر شد، به صورت رودررو با او صحبت کردم و بازجویی داشتم. او جریانات زندگی و اتفاقاتی را که برایش افتاده بود تعریف کرد. ناملایمتیهایی که از طرف خانواده خودش و همسرش برایش ایجاد شده بود و همچنین بیماری بچههایش او را کاملا مستاصل کرده بود. از شیر و گوزن و چرخه طبیعت مثال زدید. یعنی قاتلان را بخشی از چرخه طبیعت زندگی بشر میدانید؟ به هر حال در این دنیا زشتی و زیبایی با هم و در کنار هم هستند و شما هیچ وقت نمیتوانید زیبایی یا زشتی را حذف کنید. طبیعی است که نمیتوانیم قاتلان را حذف کنیم، نباید هم این کار را کنیم. قتل از بدو تولد فرزندان حضرت آدم بوده تا قیام قیامت هم خواهد بود. ولی جامعه قاتلان را حذف میکند. این حذف فیزیکی است. نگاه و نگرش قتل از بین نمیرود. مثلا سارق دستگیر میشود اما سرقت از بین نمیرود. فرض کنید قاتلی را گرفتیم، به زندان انداختیم؛ دوباره همان امیال، خواستهها و تعارضات پیش خواهد آمد و قتل اتفاق خواهد افتاد. فجیعترین پروندهای که با آن سروکار داشتید چه بود؟
فجیع برایم خیلی معنی و مفهوم ندارد. مثلا وارد صحنه قتلی میشوی و میبینی مقتول را مثله و سلاخی کرده یا 10گلوله به او یا آتشش زدهاند. من متوجه نمیشوم فجیع یعنی چی؟ اما اگر بگوییم ناراحتکننده، آن وقت هر قتلی که پیش میآید و مرگ یک آدم، برای من ناراحتکننده است. شاید قتلهای ناشی از نفرت بیشتر توجهم را جلب میکرد، یعنی وقتی طرف را کشته اما از جسم بیجان او هم نگذشته بودند. چند سال پیش مردی در یکی از کوچههای فرعی مولوی به قتل رسید. او ارتباط نادرست و نامتعارف با پسری ایجاد کرده و در نهایت همان پسر او را با چاقو کشته، جسد را قطعه قطعه کرده و هر کدام از قطعات بدنش را داخل یک کارتن گذاشته و هر کارتن را با چرخهای کوچک حمل و به نقطهای از شهر برده و رها کرده بود. ما قطعات جنازه را طی سه روز پیدا کردیم و بعد که کنار هم گذاشته شدند، آناتومی مشخصی ایجاد و از طریق آزمایش پزشکی معلوم شد همه اعضا برای تن واحد است؛ به این ترتیب هویت فرد مشخص و قاتل شناسایی و دستگیر شد. وقتی متهم در بازجوییها میگفت چه کاری کرده و چه هدفی داشته، معلوم بود از شدت نفرت حتی بعد از مرگ مقتول هم میخواست به او آسیب بزند. این جزو
قتلهایی بود که تقریبا همان معنی را که شما میگویید در ذهنم ایجاد کرد؛ البته خودکشی فجیع هم دیدهام. هرچند خودسوزی بدترین نوع خودکشی است اما زنی تقریبا 60ساله را به یاد دارم که دچار روانپریشی بود. او در آشپزخانه خودشان جلو آینهای که آنجا بود، چاقو را طوری عمیق دور گردن خودش کشیده که عروق حیاتی گردن کاملا بریده شده و برش تا نزدیک مهرههای گردن رفته بود. اولین روزهای کاریتان سرتان شلوغتر بود یا روزهای پایانی؟ من از سال 64 وارد پلیس شدم و از سال 67 به اداره قتل رفتم و تا اوایل سال 87 هم در این اداره بودم. آن موقع که تازه به اداره قتل رفته بودم، به آن کلانتر اول میگفتند و جرایم جنایی مانند قتل، سرقت مسلحانه، آتشسوزی عمدی آنجا رسیدگی میشد. چون آن موقع تعداد قتلها خیلی کمتر از الان بود. چرا آمار قتل تا این حد رشد داشته است؟ ازدیاد جمعیت و گسترده شدن جغرافیای شهری. پلیس آگاهی همیشه از کشف بالای 80درصدی قتلها در کشور خبر میدهد. از طرفی بنا به آمار، بیشتر قتلها در ایران اتفاقی است. آیا دلیل بالا بودن کشف قتلها بالا بودن آمار قتلهای اتفاقی و بدون
برنامهریزی بودن آنها نیست؟ اگر قتلها را بخواهیم تقسیمبندی کنیم، آن دسته از قتلها که اتفاقی است، مثلا در پی نزاعهای خیابانی رخ میدهد که اسمش قتل نیست بلکه نزاعی است که منتهی به کشته شدن یکنفر شده است، یعنی آنجا مقتول و در بیشتر مواقع قاتل مشخص است. نوع کار کسی که قتلی را با برنامهریزی و هدف خاص مرتکب شده و کسی که در یک دعوای خیابانی به کسی چاقو زده، متفاوت است. در آن حالت بیبرنامه، فقط یک دستگیری نیاز است و وظیفه پلیس شناسایی قاتل نیست و فقط شناسایی محل اختفای فرد لازم است؛ به غیر از آن همه چیز مشخص است. در حالی که ما پروندههایی را داریم که جنازه سوختهای پیدا میشود و پزشکی قانونی هم اعلام میکند علت فوت مثلا اصابت گلوله است و مسلم است که به قتل رسیده؛ بنابراین اول باید هویت آن شخص را پیدا کنیم و بعد ببینیم چه کسی این کار را کرده است. این پرونده یک قتل جنایی واقعی است چون قاتل برای آن وقت گذاشته است. الان میگوییم 80 یا 85درصد کشف قتل داریم در حالیکه هر نوع قتلی را در این آمار داریم. بنابراین میتوان گفت دلیل کشف نشدن خیلی از قتلها همین پیچیدگیها هستند و کار پلیس در کشف
قتلهای اتفاقی سخت نیست؟ نمیتوان تا این حد در جزییات دقیق شد حتی آن پروندههایی که قاتل آن مشخص و فقط فراری است گاهی اوقات کار بیشتری برای پلیس میبرد تا بتواند مخفیگاه او را شناسایی کند. این طور نیست که فقط پروندههایی را که سرنخ ندارند و پیچیده هستند، جزو کشفنشدهها حساب کنیم و آنهایی را که کشف شدهاند فقط مواردی بدانیم که قاتلش مشخص است. سوال بعدی. مشکلات عمده پلیس در پروندههای جنایی چیست؟ یکی از مشکلات اصلیای که من میبینم کمبود پرسنل کافی و متخصص است. شما حساب کنید برای تهران به این بزرگی چند افسر قتل وجود دارد؟ اگر به فرض مثال در نظر بگیریم که 20 یا 30نفر داشته باشیم، یعنی برای هر 400هزارنفر، یک افسر قتل داریم. آیا این کفایت میکند؟ این آمار قابل قبولی است؟ چقدر از مشکلاتی که در حل پروندههای قتل وجود دارد به خود پلیس و چقدر به مسایل خارج از سیستم پلیس مثل پزشکی قانونی و... مربوط است؟ همه عوامل شامل آزمایشهای پزشکی قانونی و اقداماتی که تشخیص هویت انجام میدهد یا بعضی سازمانهایی که در مسیر کار یک افسر قتل باید همکاری کنند، در روند کار تاثیر
میگذارند ولی در نهایت به نظر میرسد آنها بخش عمدهای از این اشکال را ایفا نمیکنند و فقط بخشی از اشکال هستند. تنها دلیل کشف به سیستم پلیس یا سیستم قضایی برنمیگردد و بخشی از موضوع به اجتماع مربوط میشود. مردم بیشتر باید با پلیس همکاری کنند. ضمن اینکه ضعف تکنولوژی هم داریم. همه اینها دست به دست هم میدهند و چنین اتفاقی رخ میدهد. درباره ضعف تکنولوژی، امکانات پلیس ما به ظاهر مناسب است اما کمتر دیده شده که از آنها استفاده شود، آیا امکاناتی که گفته میشود مثل آزمایشگاه شیمی و فیزیک نمایشی است یا واقعا استفاده میشود؟ آزمایشگاهها تقریبا خوب هستند. آزمایشگاههای تشخیص هویت شاید از هر لحاظ جزو بهترین آزمایشگاههای کشور باشند ولی به هر صورت محدودیت وجود دارد. جایی است که اثر پرتاب یک گلوله را بررسی میکنند و جایی است که میخواهند «دیانای» را نمونهبرداری کنند و جایی هم میخواهیم خونی را که فاسد شده است آزمایش کنیم. طبیعی است که قسمتی از موضوعات به وضعیت جوی و عوامل تخریبی مانند آبوهوا، گرما، رطوبت و مواردی برمیگردد که باعث شده صحنه جرم حفظ نشود یا آلوده شود؛ در چنین مواردی هر پلیسی با
هر تکنولوژی با مشکل روبهرو میشود. حتی مواردی داشتهایم که خود مردم صحنه را به هم زده، دخالت کرده و اطلاعات غلط دادهاند. عوامل زیادی ممکن است باعث گمراهی مسیر تحقیقات شود. بنابراین شما امکانات پلیس را مناسب ارزیابی میکنید؟ امکانات آزمایشگاهی مناسب است و برای مواردی که در سطح کشور وجود دارد کافی است. الان تقریبا همه دستگاهها بهروز است و دستگاههایی نیستند که قدیمی باشند و با تکنولوژی روز هماهنگ نباشند. یکی از مشکلات این است که اگر قاتل اعتراف نکند عملا پرونده به بنبست میرسد. چرا سیستم جنایی تا این حد اعترافمحور است در حالی که اعتراف در بسیاری از کشورها فقط بخشی از تحقیقات را شامل میشود؟ این بحث پیچیدهای است. زمانی فرد مرتکب کار خلاف قانون شده اما نمیپذیرد. بعضی مواقع علم و تحقیقات ما کافی است و برای صدور رای کفایت میکند و مواردی هم داریم که علم و تحقیقات کافی نیست. آنجاست که خود شخص باید کمک کند. شاید یکی از موضوعاتی که ما در مورد اعتراف با آن برخورد جدی داریم نحوه اخذ اعتراف است. قانون میگوید اعتراف را به اجبار نگیرید که درست هم میگوید. اعتراف نباید به
اجبار باشد و شخصی که حرف میزند باید مخیر باشد و با اراده خودش اعتراف کند و بگوید الان هم پشیمان هستم و کمکم کنید. بنابراین ما اگر اعتراف را محور قرار دهیم، درست نیست. هرچند که ظاهرا قانون و سیستم پلیسی و قضایی ما سیستم اعترافمحور است. یعنی عملا بدون اعتراف کاری پیش نمیرود؟ شاید تا زمانی که خود شخص جرم را قبول نمیکند اغنای وجدان ایجاد نمیشود و زمانی که فرد اعتراف میکند اغنای وجدان ایجاد میشود، البته هر اعترافی هم نافذ نیست. اعترافی که بر مبنای مستندات، مستدلات و واقعیات پرونده نباشد قبول نیست. یکی از دلایلی که باعث صدور کیفرخواست میشود اعتراف است، اما اعتراف در رده اول نیست. در ردیف اول کیفرخواستها اگر دقت کرده باشید ذکر شده که بر اساس گزارش مامور نیروی انتظامی، نظر پزشکی قانونی، نظر تشخیص هویت، تحقیقات محلی و در بخشی از آن هم به اعتراف متهم اشاره میشود؛ پس فقط اعتراف مطرح نیست. این بستگی دارد که در سیستم قضایی چقدر به مدارک موجود در پرونده دقت شود و آیا مدارک موجود پرونده همان یقینی را برای سیستم قضایی ایجاد میکند که برای سیستم پلیس ایجاد کرده است؟ پروندهای وجود
داشته که مطمئن باشید متهم قاتل است اما چون اعتراف نکرده یا مدارک علیه او کافی نبوده، آزاد شده باشد؟ سالها پیش پروندهای داشتیم که خانمی متهم به قتل همسرش بود. جسد مقتول مثله و در نقاط مختلف شهر رها شده بود. اگر اسم بیاورم، به احتمال زیاد او را میشناسید. او با اینکه ظرف مدت چهارسال کلی مدارک و دلایل علیه او جمع و حتی در دادگاه اول محکوم به قصاص شد اما در دادگاههای بعدی و در دیوانعالی کشور تبرئه شد. از نظر دادگاه مدارک علیه او کافی نبود؟ ظاهرا مدارک به اندازه کافی وجود نداشت که نپذیرفتند. به نظر شما مدارک کافی بود؟ من در مقام پلیسی بودم و نه در مقام قضاوت. به نظر من او جزو متهمانی بود که باید تکلیفش روشن میشد. قاتلی وجود داشته که اعتراف کرده و بعد مشخص شده باشد بیگناه است؟ در جریان رسیدگی به پروندهها پیش میآمد که آدمهایی با انگیزههای مختلف مثلا برخی در حالت روانپریشی یا بهدلیل اختلافاتی که با خانواده خودشان داشتند یا برای انتقامگرفتن، خودشان را در معرض چنین اتهاماتی قرار میدادند و مدت کوتاهی هم بازداشت میشدند اما مشخص میشد اعترافات
آنها منطبق با واقعیت نیست و آزاد یا به مراکز رواندرمانی معرفی میشدند. ماجرای «بازجویی فنی» که اصطلاح آن در جامعه خیلی شایع است، چیست؟ قبل از اینکه به بازجویی فنی برسیم، باید ببینیم بازجویی چیست. بازجویی یک فن است؛ علم و هنر است. بازجو باید هر سه این فضاها را در کنار هم داشته و فنی، عالم و هنرمند باشد. بازجو این فضاها را برای چه نیاز دارد؟ برای کسب اطلاعات از کسی که مایل به افشای اطلاعات خودش نیست. چون بازجویی همیشه اینطور نیست که در برابر فردی بنشینیم که خودش با کمال میل و رغبت پاسخ بدهد. شما یک بازجو را نمیبینی که خیلی خشک باشد و جواب بگیرد یا خیلی رها باشد و جواب بگیرد. من حداقل در تجربه کاری خودم بارها و بارها به این موضوع برخوردهام. حالا میرسیم به بازجویی فنی که غلط رایجی است. شاید از اصطلاح بازجویی فنی به این دلیل استفاده میشود که نمیتوانند اعمال زور را بهصراحت بیان کنند؛ این در حالی است که بازجویی خودش یک فن است و اصلا نیازی نیست بگویند بازجویی فنی و لفظ بازجویی فنی اصلا درست نیست. از اعمال زور حرف زدید. خیلی از متهمان در محاکم قضایی چنین چیزی را مطرح میکنند. این
ادعاها چقدر مطابق با واقعیت است؟ هر وقت کسی بخواهد چیزی را انکار کند دنبال راه فرارش میگردد، راه فراری که منطقی باشد. وقتی متهمی که اعتراف کرده است به دادگاه میرود، بهترین حربهای که میتواند استفاده کند و موضوع را تحتالشعاع قرار دهد، همین ادعاست. قانون بهصراحت گفته اخذ اعتراف با اعمال فشار ممنوع است و متهم نیز ادعا میکند در چنین شرایط نامناسبی این اعتراف را نوشتم. او میخواهد ماهیت اعترافاتش را زیر سوال ببرد. این راه میان متهمان خیلی عادی و مرسوم است. آنجایی که استدلالشان ضعیف میشود میگویند بر اساس فشار اعتراف کردهاند چون میدانند این نوع اعتراف برخلاف موازین شرعی و قانونی است اما همیشه این حرف آنها درست نیست. یعنی گاهی درست است؟ نه. همیشه این حرف درست نیست. یعنی این ادعا همیشه غلط است؟ نه. نمیتوانیم بگوییم همیشه غلط است یا همیشه درست است. یک زمانی همکاری فریادی میزند یا پرخاشگری میکند که این نشانی از ضعف نیست. بههرحال آن متهم به وجدان اجتماع آسیب زده است و اجتماع باید واکنشی نشان بدهد. این خیلی غیرطبیعی نیست. شغلتان چه تاثیری در زندگی
خصوصیتان گذاشته است؟ در موردش خیلی نمیشود صحبت کرد. زندگی شخصی همه دوستان پلیس ما را بررسی کنید. از لحاظ زندگی شخصیشان نمیشود گفت خیلی موفق هستند. شاید هم موفق باشند اما خیلی با آرامش نیستند. دلیلش چیست؟ کار پلیسی زمان خاص و مشخصی ندارد. چندسالی که من مسوول اداره قتل بودم گوشی موبایل دایم زیر بالشم بود و دایما باید جواب میدادم. طبیعتا وقتی ساعت سه و چهار صبح که زنگ میزدند بیدار میشدم، خانوادهام هم معذب میشدند. ماموریتهای وقتوبیوقت، نبودنهای زیاد و... نارضایتی زیادی ایجاد میکرد. این حرفه خیلی ازخودگذشتگی میخواهد. اعتقاد دارم همکارانم با خدا معامله کردهاند. تفریحتان در مدتی که کارآگاه قتل بودید، چه بود؟ بیشتر ورزش یا مسافرت، اما آن مسوولیت رهایم نمیکرد و حداقل در بهترین حالتش این بود که مشاوره تلفنی میدادم. اهل مطالعه هم هستید؟ کتاب شعر میخواندم. شاعر مورد علاقهتان؟ شاعران سنتی و شاعران روز. از اشعار قدیمی، حافظ و مولانا را بیشتر دوست داشتم و از شعرهای جدید هم بیشتر سهراب سپهری. آیا ابتکاری در کار به
خرج دادید که ماندگار شود؟ دو موضوع را ما در اداره قتل جا انداختیم که اگر نگاه کنید هنوز آثارش باقی است و فکر کنم تا مدت زیادی بعد از این هم پایدار باشد. یکی موضوع بازدید صحنههای قتل بود که طراحی و راهاندازیاش از طرف خودمان بود. من و همکارانمان نشستیم موضوع را همفکری و هماهنگی کردیم و این اتفاق افتاد. قبلا این کار چرخه در کلانتریها بود. برای اینکه به پرونده اشراف پیدا کنیم، پیشنهاد کردیم افسر قتل در هر صحنهای حضور پیدا کند. هرچند مسوولیت بزرگی برای ما بود اما کمکم آثار مثبتش را دیدیم. بازسازی صحنه قتل هم کار دیگری بود. این کار از موارد قانونی نیست اما این موضوع آنقدر تکرار شد که الان بهعنوان یکی از دلایل در کیفرخواست نوشته و اشاره میشود. شما یکی از افرادی بودید که در اعدام افراد زیادی دخیل بودید... مستقیم نه. بههرحال میخواهم نظرتان را درباره بازدارندگی مجازاتها بدانم؟ بههرحال احکام بازدارنده هستند. قسمتی از این احکام نمایش بازدارندگی دارند یعنی اگر دیده شوند اثر دارند. یعنی منظورتان این است که اجرای احکام در ملأعام باید بیشتر باشد؟
نه، منظورم این نیست که حتما در ملأعام باشد که همه ببینند. شاید بتوانیم به مردم آموزش بدهیم که با بحرانهای روحی و روانی خودشان چطور کنار بیایند و چطور خودشان را مدیریت کنند. ما اکثرا نمیدانیم وقتی در بحران فکری قرار میگیریم چه باید بکنیم. ما زیاد آگاه نیستیم که بحرانهای خودمان را چطور مدیریت کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.