|

نظرسنجی «شرق» از ۲۰ جامعه‌شناس ایرانی درباره مهم‌ترین تاثیرات اجتماعی پیروزی نامزد «تدبیر و امید»

بیم کلانشهر، امید در شهرهای کوچک

محمدحسین نجاتی

بیم کلانشهر، امید در شهرهای کوچک
سعید مدنی، جامعه‌شناس تاثیر‌گذار ایرانی معتقد است: «قضاوت درباره روح حاکم بر یک ملت کار دشواری است؛ خصوصا ملتی درونگرا، پیچیده و چندبعدی مثل جامعه ایران. مهم آن است که برای قضاوت نهایی رفتارهای موردی و مقطعی را ملاک قرار ندهیم و به آنچه زیر پوست جامعه جریان دارد، توجه کنیم.» اگر این مساله را ملاکی برای رفتارسنجی در جامعه ایران قرار دهیم، متوجه خواهیم شد به‌راحتی نمی‌توان به آنچه که زیر پوست جامعه ایران در جریان است، اشاره کرد و آن را مورد تاکید قرار داد. جامعه ایران در سالی که گذشت شرایط عجیب و کم‌نظیری را تجربه کرد؛ عجیب از این منظر که با بی‌میلی بخشی از طبقه متوسط برای حضور در انتخابات ریاست جمهوری، جامعه ایران شاهد یک حرکت گسترده اجتماعی از قبل برای حضور در این انتخابات نبود. کمتر تحرکی در متن جامعه دیده می‌شد. روح حاکم بر تبلیغات انتخابات ریاست‌جمهوری بیشتر در مطبوعات و صداوسیما دمیده شده بود و اگر به‌طور پراکنده در محافل دانشگاهی اتفاقی صورت می‌گرفت، بسیار محدود بود. در صورتی که در دوره قبل، دانشگاه محل رفت‌وآمد کاندیداها و مصداقی برای نشاط سیاسی بود. مصداق موردتایید این مساله، حضور بالاتر مردم شهر‌های کوچک در انتخابات، نسبت به مردم در شهر‌های بزرگ و کلانشهر‌هاست. بخشی از مردم در طبقه متوسط، پا به عرصه انتخابات نگذاشتند و نتیجه آن را به دیده شک و تردید می‌نگریستند؛ مساله‌ای که در بررسی نتایج آرا هم نشان داد میزان مشارکت در شهرهای بزرگ کمتر از شهرهای کوچک و روستاها بود. (شرح کامل در نمودار شماره 1 و 2) با این حال، همزمان با بیمی که برای حضور در انتخابات، نتیجه آن و مثمرثمربودن آن در میان طبقه متوسط جامعه در کلانشهر‌های کشور وجود داشت، امیدی نیز در شهر‌های کوچک برای انتخابی اصلح در جهت بهبود اوضاع جاری کشور ایجاد شده بود. همین مساله باعث شد انتخابات 24خرداد سال 1392 اتفاق کم‌نظیری در جامعه ایران باشد چراکه در دوره‌های قبل، در دوره‌های سازندگی، اصلاحات و گفتمان اصولگرایی محمود احمدی‌نژاد، این طبقه متوسط و کلانشهرنشینان بودند که نتیجه اصلی انتخابات را تعیین می‌کردند. در انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم بر مبنای آمار رسمی ۷۲درصد واجدان حق رای، در انتخابات شرکت کردند. اگر جمعیت واجد حق رای بر مبنای نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰ درنظر گرفته شود، آنگاه ۵۵میلیون می‌توانستند در این انتخابات رای دهند، بنابراین نرخ مشارکت ۶۷درصد می‌شود. حسن روحانی بر اساس آرای رسمی توانست با کسب حدود 18/7میلیون کمی بیش از ۵۰درصد آرای ریخته‌شده به صندوق‌ها را کسب کند. روحانی در بین روسای‌جمهور نظام کمترین سهم از سبد آرا را به خود اختصاص داده است. پیروزی او در مرحله اول شکننده بود. با این حال بررسی آمار مشارکت در کلانشهر‌های کشور نشان می‌دهد کلانشهر‌هایی همچون تهران، اصفهان، شیراز، اهواز و تبریز به ترتیب، با 53درصد، 61‌درصد، 66‌درصد، 64‌درصد و 62‌درصد کمترین میزان مشارکت در انتخابات را در مقایسه با شهر‌هایی همچون خراسان‌شمالی (با 80‌درصد) خراسان‌جنوبی (با 95‌درصد)، مازندران (80‌درصد) و سمنان (75‌درصد) داشته‌اند. از طرف دیگر استقبال ساکنان مناطق قومیت‌نشین ایران از روحانی نقش غیرقابل‌انکاری در پیروزی وی داشت. روحانی تقریبا در استان‌های آذربایجان‌شرقی، آذربایجان‌غربی، اردبیل، کرمانشاه، کردستان، زنجان و سیستان‌وبلوچستان در حدود ۴/۴‌میلیون رای آورد که معادل یک‌چهارم از کل آرای اوست. سهم قالیباف از استان‌های مزبور حدود ۹۰۰هزارنفر بود. این آمار و تحلیل‌های موجود نشان می‌دهد بخشی از طبقه متوسط ایرانی در کلانشهر‌های کشور با بیم از شرایط موجود در انتخابات، وارد این کارزار شدند. با توجه به گشایش‌هایی که پس از توافق ژنو در روابط خارجی کشور حاصل شد، امیدواری به تغییر و بهبود سیاست‌های داخلی می‌تواند امید آنها را تبدیل به بزرگ‌ترین سرمایه اجتماعی دولت روحانی کند. بر این اساس روزنامه «شرق» با برگزاری نظرسنجی درمیان 20 استاد مطرح علوم اجتماعی مهم‌ترین تاثیرات اجتماعی پیروزی دولت تدبیر و امید را بررسی کرده است که بیش از 50 درصد از شرکت‌کنندگان در نظرسنجی افزایش امید در‌میان مردم را به‌عنوان مهم‌ترین تاثیر اجتماعی مطرح کرده‌اند. آنچه که در ادامه می‌خوانید بخشی از نظرات 16 جامعه‌شناس است که 4 جامعه‌شناس دیگر نیز نظرات خود را به‌شکل خلاصه مطرح کرده‌اند. رشد امید میان جوانان شیرین احمدنیا به‌نظر من ندای تغییر و شعار تدبیر را بیش از همه، جوانان در بحبوحه انتخابات شنیدند و پاسخ دادند و همساز شدند و مجدانه برای تحقق این شعارها، همراه و همگام شدند به امید اینکه «امید»شان هیچ‌وقت به یأس و ناامیدی مبدل نشود. من بیشترین تاثیر این امیدواری را در خیل عظیم جوانانی مشاهده کردم که آشکارا خود را در انتهای خط و لب مرز می‌یافتند؛ در انتهای خطی که با کامیابی همراه نبود و چشم‌اندازی را که برای خود متصور می‌شدند شکست بود. وقتی ناامیدی حکمفرما می‌شود، امکان برنامه‌ریزی قدم‌های آتی زندگی در چارچوب برنامه‌ای مشخص و منظم و هدفمند را ناممکن یا دشوار می‌کند، آنگاه است که چشم امید، دیگر نه متوجه درون بلکه به‌سادگی متوجه بیرون مرزهای جغرافیایی می‌شود، متوجه یاری دیگر و دیاری دیگر. در کنار این دافعه‌ها، جاذبه‌ها نیز به شدت درکارند تا چشم‌ها را به نقطه‌هایی سراب‌گون بدوزند؛ جایی که ساز و دهل رسانه‌ای از آن برای مشتاقان عاصی و خسته، بهشتی را متصور می‌شود که پذیراست و زیباست و بسامان است و فقط کافی است ره‌توشه سفر ‌برداری و از این دیار بروی تا تلاش‌های واپسین و دل پر امیدت در جایی دیگر و سرایی دیگر کارساز شود. تقویت امید میان مردم امیر محمود حریریچی به نظرم مهم‌ترین تاثیر اجتماعی پیروزی دولت آقای روحانی، تقویت امید در میان مردم است. در دولت قبل در میان مردم نگرانی، دلهره و اضطرابی به‌خصوص در حوزه اقتصادی وجود داشت. مردم آینده اقتصادی خاصی برای خود متصور نبودند. گرانی‌ها و افزایش نرخ تورم باعث شد مردم هرروز شاهد بروز مشکلاتی در زندگی خود باشند و ریشه بسیاری از این مشکلات را در حل نشدن مشکلات مبادلات بین‌المللی و تحریم‌های بین‌المللی می‌دیدند. با این حال دولت روحانی در اولین قدم سعی کرد مسایل بین‌المللی را تا حد زیادی رفع کند و این اطمینان را به مردم بدهد که بخش زیادی از محدودیت‌های بین‌المللی رفع شده است. با این حال این دولت توانسته است تا حد زیادی مردم را امیدوار کند و این امیدواری اگر بیش از این برای مردم محقق شود و مردم تغییر را در زندگی شخصی خود احساس کنند، می‌تواند به سرمایه اجتماعی بزرگی برای دولت تدبیر و امید تبدیل شود. اما این احساس امید فعلا در حوزه‌های اقتصادی قابل رویت است و به نظر می‌رسد، هنوز در سیاست‌های داخلی گشایشی برای مردم ایجاد نشده و مردم در داخل هنوز امیدوار به افزایش میزان توجه دولت خود هستند. تغییر در رابطه ملت- دولت بهرنگ صدیقی در مجموع مهم‌ترین تاثیر اجتماعی پیروزی «دولت تدبیر و امید» را تغییر در رابطه ملت- دولت در ایران می‌دانم. جهت‌گیری کلی این دولت را باید تبدیل رابطه دولت با جامعه به رابطه‌ای فنی دانست. از جمله لوازم این امر عبارت است از تکنوکراسی و بهره‌گیری متخصصانه از علوم انسانی - اجتماعی برای سیاست‌گذاری، توجیه سیاست‌ها و اجرای آنها. به این ترتیب رابطه این علوم هرچه بیشتر با بدنه اجتماعی قطع خواهد شد و امکان اینکه فعالان این علوم به منزله روشنفکران حوزه عمومی ایفای نقش کنند و جامعه را سیاسی نگه دارند، منتفی خواهد شد. از جمله دیگر لوازم این سیاست‌زدایی از جامعه عبارت است از خاطره‌زدایی از انقلاب و دستکاری این خاطرات که نشانه‌های آن را می‌توان درحال‌حاضر نیز در اقدامات و سخنان برخی افراد یافت. سخنرانی‌های اخیر آقای روحانی، رییس‌جمهور گویای تلاش این دولت است برای جذب بدنه روشنفکری و فعالان جامعه مدنی به راهبردهای متخصصانه و بوروکراتیک دولتی. اگر چنین تلاشی نتیجه‌بخش باشد شاهد غیرسیاسی‌شدن جامعه مدنی و بنابراین انفعال سیاسی جامعه خواهیم بود، البته اینکه کدام‌یک از این دو نتیجه حاصل آید، علاوه‌بر اقدامات دولت، به موضع‌گیری جامعه مدنی در قبال دولت نیز بستگی خواهد داشت. به‌راه‌افتادن جنبش مسالمت‌جوی مردمی پرویز پیران جامعه ایران با فعال‌سازی حداقل 40درصد از واجدان شرایط رای‌دهی که تا روزهای قبل از انتخابات تصمیم به عدم شرکت داشتند به یکی از هوشمندانه‌ترین رخدادهای کشور جان بخشیدند. شرایط حاکم بر‌کشورهای عربی که دو اسبه به سوی فروپاشی جامعه‌ای ره می‌سپارد، بر سرنوشت بهار عربی به‌این هوشمندی یاری رساند. شرایط خاص داخلی که زمینه فعال‌شدن مشکلاتی چندگانه ناشی از ناکارآمدی دستگاه‌های اجرایی، فساد در دسترسی به امکانات عمومی و دولتی را آماده بروز کرده بود با هوشمندی مردم فرصت دیگری گرفت تا مسالمت‌آمیز با آن برخورد شود. صدمات جدی به سرمایه اجتماعی عام و تقویت آسیب‌شناسانه سرمایه اجتماعی خاص در کنار بی‌اعتنایی به بحران‌ها و به سخره‌گرفتن همه‌چیز و همه‌کس آبستن رفتن به سوی حرکات لحظه‌ای و احساسی بود. به‌صورت همزمان مشکلات چند لایه می‌رفت تا با آسیبی مواجه شود که باز هم هوشمندی مردم و مدیریت هوشمندانه داخلی آن را به تاخیر انداخته و از توانش کاست. این مهم‌ترین دستاورد انتخابات ریاست‌جمهوری بود که می‌توانست به اختلاف بیشتر منجر شود ولی خوشبختانه به بسیج نیرو‌ها و توافق در درون سیستم منجر شد. گفتنی، مثنوی صدهزار من کاغذ است اما با توجه به محدودیت وقت فقط کافی است عنوان شود که باید جنبش مسالمت‌جوی مردمی را شناخت. دست‌اندرکاران باید توجه کنند که چگونه کاشته 10 ساله در اوج احساس راحتی خیال از میان می‌رود، پس چاره‌ای جز کنارآمدن با آحاد مردم و لایه‌های آن نیست. افزایش میل به مشارکت تقی آزاد ارمکی درست است که دولت آقای روحانی توانسته حوزه اجتماعی در ایران را تا حدود زیادی آرام کند، ولی هنوز گام‌های بلند باید برداشته شود تا جامعه میل به مشارکت در ساختن و توسعه کشور پیدا کند. با مراجعه خیلی سطحی و ساده به آمارهای اجتماعی در ایران ما شاهد وجود مشکلات بسیاری در جامعه هستیم. در ادامه به عناوین بعضی از آنها اشاره می‌شود: شیوع اعتیاد در جامعه (رقم از دومیلیون تا چهارمیلیون)، افزایش نرخ طلاق، کاهش میل به ازدواج، افزایش سن ازدواج، مصرف زیاد کالاهای تجملی، افزایش نرخ مهاجرت، افزایش بیماری‌های روحی و روانی، افزایش نرخ بی‌سوادی، افزایش آلودگی هوا در شهرها، افزایش میزان مرگ‌ومیر و مجروحیت در تصادفات رانندگی، افزایش روزافزون ترافیک شهری و بین شهری، افزایش شکایت و دعوای افراد و تشکیل پرونده در حوزه قضایی، افزایش مصرف کالاهای فرهنگی خارجی، افزایش بینندگان ماهواره و... . این ارقام نشان دهنده مشکلات متعددی است که در جامعه ایرانی وجود دارد و در صورت پیوند خوردن آنها با هم می‌تواند منشأ اتفاقات مهمی شود. درست است که حل بسیاری از مشکلات در ید قدرت دولت به‌عنوان قوه مجریه به تنهایی نیست، اما این مشکلات در حوزه اجرایی و بقا یا تغییر دولت اثرگذار خواهند شد. امیدواری مردم به حل مشکلات امان‌الله قرایی مقدم امیدواری مردم به حل مشکلات رایج در کشور مهم‌ترین تاثیر اجتماعی دولت آقای روحانی است. در حال حاضر یکی از مهم‌ترین مباحثی که در برنامه‌های آقای روحانی چه پیش از انتخابات و چه‌پس از انتخابات همواره مطرح بوده بحث اشتغال جوانان است. از آنجا که بیکاری را‌ ام‌الفساد می‌دانیم به طریق اولی بیکاری جوانان می‌تواند آثار وخیمی را در جامعه به جا بگذارد و آقای رییس‌جمهور نیز به‌صراحت این مسایل را در سخنرانی‌هایش بیان کرده است نکته دیگری که در برنامه‌های آقای روحانی مطرح است، فرهنگ است و از آنجا که درباره این موضوع دیدگاه‌ها و نظرهای مختلفی از جانب گروه‌های سیاسی جامعه به شکل‌های مختلف مطرح می‌شود بسیار حایز اهمیت است. باید منتظر باشیم و ببینیم که به‌صورت عملی ایشان چه اقداماتی را انجام خواهند داد. در مرکز ثقل همه برنامه‌ریزی‌ها فرهنگ قرار دارد تا آنجا که می‌توان گفت زمانی‌که فرهنگ درست شود حتی اشتغال هم درست می‌شود. در نظریه کالچرالیسم یا اصالت فرهنگ همه چیز به فرهنگ بر می‌گردد و افرادی مثل ادوارد تیلور و مورگان و... فرهنگ را اصیل می‌دانند. درست است که ما مکتب‌زده نیستیم ولی این سخن سخنی است که مورد قبول ما نیز هست و در کتاب‌هایمان هم آورده‌ایم. بازگشت امید و اعتماد ازدست‌رفته سعید معیدفر معتقدم به‌طور کلی جامعه ما در وضعیت بیم و امید قرار دارد و نمی‌داند چه کار کند. جامعه ما هنوز نمی‌داند آیا در داخل تغییری اتفاق افتاده است یا خیر. دولت به‌دنبال اعتمادسازی در خارج از مرزهاست اما به همان میزان برای اعتمادسازی در داخل هیچ‌وقتی نمی‌گذارد که همه این اقدامات با اصل سرمایه اجتماعی در تضاد است. بدنه جامعه را اکثریت جامعه تشکیل می‌دهند نه گروه کوچکی که می‌خواهد خودش را پشت حوادث پنهان کند و نگذارد دولت به بدنه اجتماعی‌اش وصل شود. گرچه دولت تلاش کرده زمینه امید را تقویت و اعتماد از دست رفته جامعه را برگرداند اما متاسفانه عوامل دیگر مانع شده‌اند که بتواند در اعتمادسازی داخلی موفق شود. همه می‌دانند که جوانان و دانشجویان و قشر آگاه جامعه در این انتخابات نقش مهمی داشتند و اگر این نقش نبود کاندیدای رقیب که بیشتر ادعای توده بودن و ارتباط با بخش‌های محروم جامعه را داشت رای می‌آورد. این قشر که عمدتا قشر آگاه و جوان و دانشگاهی جامعه بودند انتظار تغییر روندهای گذشته را داشتند. باید دید که دولت چه اقداماتی در راستای تقویت اعتماد و سرمایه اجتماعی انجام داده است. اینها همه در شرایطی است که با وجود تلاش دولت برای تقویت اعتماد اجتماعی و اینکه مردم احساس کنند که تغییری در حال صورت‌گرفتن است اما عوامل دیگری چندان تمایلی به تحقق این مهم ندارند، بنابراین هنوز هم مردم در حوزه اعتماد اجتماعی سوال‌های جدی دارند چرا که بخش‌های دیگر با دولت همراهی نکردند تا این امید مجددا احیا شود. ایجاد زمینه تقویت سرمایه اجتماعی شهلا اعزازی به اعتقاد من در زمان انتخابات، مردم کشور در شرایط بسیار نگران‌کننده بودند. دیدند و اگر مردم مشارکت نمی‌کردند این خطر وجود داشت که جامعه دچار مشکلات اجتماعی و اقتصادی شود یا در معرض تهدید دشمن قرار گیرد. بنابراین مردم با نوعی مصلحت‌اندیشی و با وجود تردیدها و سوال‌های فراوانی که نسبت به آینده کشور داشتند در پای صندوق‌های رای حاضر شدند. از این به بعد باید با تزریق امید و بازکردن فضای سیاسی و اجتماعی در جامعه و با حمایت از مشارکت مردم و فعالیت‌های مدنی‌شان و حمایت از ان‌جی‌اوهای مختلفی که در حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی می‌خواهند به دولت کمک کنند تا کشور را از شرایط بحران خارج کنند، در راه تولید سرمایه اجتماعی گام برداشت. بنابراین تا زمانی که دولت نتواند زمینه گسترش اعتماد اجتماعی خصوصا در میان جوانان را ایجاد و زمینه مشارکت مردم در همه حوزه‌ها را به همراه زمینه مبادله اطلاعات آزاد تقویت کند، مسلما در زمینه سرمایه اجتماعی کارنامه مناسبی نخواهیم داشت. بازی‌ با حافظه تاریخی مردم عماد افروغ به نظرم مهم‌ترین ایراد دولت کنونی این است که درست است که کابینه شکل‌گرفته مجرب‌تر از دولت قبلی است، اما میل به گذشته دارد و منتسب به گروه خاصی است. آن هم گروهی که بیشترین واکنش‌ها را در گروه چپ ایجاد کرد، یعنی چپ دیروزی که امروز اصلاح‌طلب شده واکنش‌های به‌حقی نسبت به اواخر دهه 60 تا نیمه دهه 70 داشت. یادمان نرفته که اگر راست آن زمان مخالفت با دولت آن زمان را مخالفت با پیامبر می‌دانست، چپ‌ها بیشترین نقدها را به دولت آن زمان داشتند. چپ باید بداند و آن انتقادات را فراموش نکند و آن را یک افتخار برای خود بداند. خب چطور می‌شود که چیز دیگری وانمود می‌شود؟ این بازی کردن با حافظه تاریخی مردم است. ما باید حافظه تاریخی مردم را زنده نگه داریم و به تقویت آن کمک کنیم. به‌عنوان یک برادر کوچک و ناصح می‌خواهم به آقای روحانی توصیه کنم مراقب باشد که میانه‌روی و اعتدال با تدلیس سازگار نیست. طیفی که واکنش هر دو جناح سیاسی کشور را برانگیخته است نباید دوباره احیا شود. ما این تجربه‌ها را پشت سر گذاشته‌ایم و در اثر عبرت‌هایی که از گذشته گرفته‌ایم باید یک جریان سومی را در قالب دولت اعتدال معرفی می‌کردیم که صرفا بوی تلفیق چپ و راست را ندهد. تقویت امید در جامعه سید حسن حسینی به نظر من، در دولت یازدهم دیگر نباید دچار بحران و تلاطم شویم و بیشتر از این کارخانه‌های ما ورشکسته نشوند و مراکز تولید کارمان از بین نرود. کارخانه‌های از کارافتاده باید خیلی سریع شروع به کار کنند. همچنین فاصله هزینه‌ها با درآمد نیز جبران شود به ویژه برای کارمندان و کارگران که دارای حقوقی ثابت هستند. پس از اینکه جامعه به امیدواری رسید باید در انجام کارهای اضافه‌تری مانند اشتغالزایی و ایجاد رفاه مناسب‌تری برای جامعه‌ای (ایران) که پتانسیل‌های خوبی دارد گام‌های مثبت برداشت. در جامعه‌ای که اشتغالزایی ایجاد نشده جوانان امکان ازدواج را از دست می‌دهند و به‌دنبال این امر در خیابان‌ها رها می‌شوند. بعد هم بخشی از آنها در دام اعتیاد می‌افتند، به سرقت روی می‌آورند، اگر دکتر روحانی در چهارسال اول جبران مافات دولت قبلی را بکند و مردم را به نقطه ثباتی برساند جای شکرش باقی است تا آنان بیشتر از این دچار بحران نشوند. با این حال احساس می‌کنم رگه‌هایی از امیدواری در میان مردم ایجاد شده و این امیدواری در ادامه می‌تواند زمینه تقویت اعتماد اجتماعی و سرمایه اجتماعی را در کشور ایجاد کند. افزایش امید به زندگی مهدی قدیمی به نظرم استراتژی صحیح دولت تدبیر و امید برای حل‌وفصل مناقشات هسته‌ای به‌نفع نظام اجتماعی ایران است و باید از سوی همگان مورد حمایت قرار گیرد. بسیاری از روشنفکران و نخبگان از وقایع اخیر سیاسی و به‌کار‌گیری استراتژی هوشمندانه و آگاهانه دولت تدبیر و امید مسرور هستند و حمایت ویژه این قشر در ادامه مسیر نقش بی‌بدیلی دارد. این رخداد مهم و تاریخی نقطه عطفی مهم برای تعامل و آشتی بزرگ با جهان محسوب می‌شود و ادامه این فرآیند باید مبتنی بر عزت و کرامت با توجه به حفظ تمامیت ارضی و حقوق ملت ایران باشد. با این حال افزایش امید به زندگی، رونق فعالیت‌های اقتصادی و سیاسی، ارزش پول ملی، کاهش نرخ تورم، برگشت سرمایه‌های کلان مالی و شور و نشاط اجتماعی در بین مردم از جمله نتایج این رخداد مهم در جامعه است. تعامل با جامعه جهانی امری مهم و اجتناب‌ناپذیر است و توافق ژنو مواضع دولت روحانی را در جهان اعلام کرد. سیاست‌های دولت گذشته چندان با عقلانیت منطبق نبود و به نوبه خود مشکلات و معضلاتی را در جامعه به وجود آورد. مسوولان نظام و توده‌های مردمی از موفقیت حاصل شده در ژنو استقبال کردند و این حمایت‌های همه‌جانبه امری مهم و ضروری است. این رویداد مهم به‌طور طبیعی انتقاد و مخالفت‌هایی را نیز خواهد داشت و برخی به‌دلیل منافع فردی و گروهی بر منافع ملی سنگ‌اندازی می‌کنند. امید در شهرهای کوچک ژاله شادی‌طلب اگر انتخابات 24 خرداد ریاست‌جمهوری خوب ارزیابی شود، متوجه می‌شوید که بدون هیچ نوع زمینه گسترده اجتماعی این انتخابات برگزار شد و ما شاهد یک حرکت گسترده اجتماعی از قبل در این انتخابات نبودیم. هیچ تحرکی در جامعه نبود، فقط تبلیغات انتخابات ریاست‌جمهوری در مطبوعات و صداوسیما دیده می‌شد، اگر به‌طور پراکنده در محافل دانشگاهی هم کاری شد خیلی محدود بود. درحالی‌که در دوره قبل، دانشگاه محل رفت‌وآمد کاندیداها بود. بنابراین این انتخابات انعکاس اجتماعی نداشت و در یک فضای کنترل شده ما وارد انتخابات شدیم، حتی دفاع گروه‌ها از انتخابات هم در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی بود. بنابراین جامعه در 24خرداد با ارزیابی فردی وارد انتخابات شد. به‌نظر می‌رسد بخش عمده‌ای از طبقه متوسط جامعه شهری انگیزه شرکت در انتخابات را نداشتند. بررسی نتایج آرا هم نشان می‌دهد میزان مشارکت در شهرهای بزرگ کمتر از شهرهای کوچک و روستاها بود. بخشی از طبقه شهرهای بزرگ با همان مصلحت‌اندیشی خودشان در انتخابات شرکت کردند و تا آخرین لحظات با تردید به انتخابات رفتند. به‌هرحال کانون تحرک و تحول، روستاها و شهرهای کوچک بود، جایی که عمدتا به‌دلیل ناکامی در دوسال آخر و سطح انتظاراتی که دولت در این مناطق ایجاد کرد، نتوانست دیگر جایگاهی پیدا کند. پس امروز در شهرهای کوچک و روستاها انتظارات از دولت جدید بیشتر است و امید به تغییرات دارند. رگه‌های امید در میان نخبگان فرهنگ ارشاد به‌نظر من اولین جایی که نشان می‌دهد امید وجود دارد در میان نخبگان است. الان بخش عمده این نخبگان در دانشگاه‌ها هستند، متاسفانه چون مجلس در زمان رای اعتماد، با آموزش عالی خوب کنار نیامد دانشگاهیان هنوز در وضعیت بیم و امید هستند که آیا جلو بیایند یا نه؟ به‌طور طبیعی اگر این جمعیت گرایش به دولت پیدا کند، پشت سر آنها جمعیت هم جلو می‌آید چون این نخبگان در بخشی از رسانه‌ها حضور دارند و در دانشگاه‌ها هم نفوذ دارند. بنابراین اگر نخبگان وارد دولت شوند، می‌توانند این سطح مشارکت را به طبقات دیگر هم ببرند. بنابراین با شرایط امروز هنوز در جامعه دانشگاهی و نخبگان تردید وجود دارد. از طرفی دولت فرصت زیادی ندارد و ممکن است تا دو، سه ماه اگر نتواند یک مشارکت قوی و احساس امید را ایجاد کند، مردم دچار یأس شوند. افزایش آرامش نسبی مردم حسین باهر انتخابات به‌لحاظ روانی توانست ثباتی را در میان مردم به وجود آورد. بعد ازمدت‌ها قیمت دلار و طلا تا حدودی ثابت شد و این آرامشی که الان در بازار وجود دارد به‌خاطر آرامش نسبی مردم است. اما این امر می‌تواند به عکس خود تبدیل شود و این شرایط به خاطر ناامیدی و مایوس شدن مردم تبدیل به تهدید شود. الان اگر شرایط دولت در سطح بین‌الملل خوب شده و تا حدودی اعتماد به وجود آمده به‌خاطر بدنه اجتماعی است چون جامعه‌جهانی دید که مردم حامی دولت است. اما اگر ناامیدی شکل بگیرد اعتماد خارجی هم از بین می‌رود و روابط خارجی هم شکست می‌خورد. بنابراین باید ابتدا دولت، نخبگان را جذب کند تا مردم هم حامی باشند و دولت این بدنه را داشته باشد. در غیراین‌صورت برای ایجاد امید در میان مردم، دولت باید با معجزه مشکلات اقتصادی را در کوتاه‌مدت حل کند که این هم امکان ندارد. امید و صعود سطح انتظارات امیرحسین جلالی تصور می‌کنم جامعه نیاز به کامیابی دارد؛ کامیابی‌های کوتاه‌مدت، هر چند نباید اسیر آن میل تاریخی کوتاه‌مدت‌بودن شد که پیامدهای آینده‌سوزی دارد. کامیابی‌های کوتاه‌مدت، جامعه را از چرخه درماندگی آموخته‌شده بیرون خواهد کشید. از سویی بی‌تردید افراد جامعه همانند‌سازی می‌کنند؛ یعنی به افراد موفق و بزرگ‌تر نگاه می‌کنند و سعی می‌کنند شیوه آنان را در پیش بگیرند پس با نخبگان هم همانند‌سازی می‌کنند. وقتی روزنامه‌ها را نگاه می‌کنم، می‌بینم نخبگان هم برآورد کوتاه‌مدت از امید و بالارفتن سطح انتظارات دارند. بنابراین به نظر من باید در روان جامعه اتفاق‌هایی بیفتد تا در رفتار جامعه تغییراتی رخ دهد. دکتر روحانی نباید به نخبگان پشت کند و باید با روش‌های مختلف سخن آنان را بشنود اما آنان را با دید بلندمدت و توسعه‌گرای خود همراه کند. افزایش امید در جامعه حمیدرضا جلایی‌پور به‌نظر من مهم‌ترین تاثیر جمعی پیروزی دولت آقای روحانی افزایش میزان امید در جامعه بود. دولت قبل متاسفانه با سیاست‌های غلط خود جامعه را وارد یک تونل تاریک کرد. مردم تا حد زیادی نگران وضعیت معیشت خود بودند. اما حالا به واسطه گشایش‌هایی که در سطح روابط بین‌المللی ایجاد شده و تاثیری که روی اقتصاد گذاشته، مردم تا حدی امیدوار شدند که با بهبود روابط بین‌المللی و اقتصادی اوضاع زندگی‌شان بهتر شود و این مهم‌ترین تاثیر اجتماعی است. در حال حاضر بررسی‌ها نشان می‌دهد 30درصد واجدان شرایط در شهر‌های بزرگ در انتخابات شرکت نکردند اما براساس بررسی‌های دیگر، موج امید به آینده حتی در میان کسانی که در انتخابات شرکت نکردند نیز ایجاد شده. همین مساله باعث شد، شادی‌های بعد از انتخابات شادی‌های ملی باشد و حتی کسانی که در انتخابات شرکت نکردند نیز به خیابان‌ها بیایند. حالا دولت آقای روحانی باید کاری کند که امید مردم به ناامیدی تبدیل نشود تا از آن به‌عنوان یکی از بهترین سرمایه‌های اجتماعی خود استفاده کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.