|

محیط‌زیست ایران، ۹۲ خود را چطور گذراند

یک گام به پیش، دو گام به پس

صدرا محقق: سال 92 در حالی آغاز شد که در 24 خرداد آن قرار بود انتخابات ریاست‌جمهوری برای انتخاب دولت یازدهم برگزار شود. دولت محمود احمدی‌نژاد که در زمینه مسایل محیط‌زیستی کارنامه‌ای به‌شدت غیرقابل دفاع از خود بر جای گذاشته بود، در آستانه پایان کار بود. در زمان همین دولت تعدادی از بزرگ‌ترین بحران‌های طبیعت ایران به بدترین شرایط خود رسیدند، در فاصله هشت‌ساله ریاست‌جمهوری احمدی‌نژاد دریاچه ارومیه تا آستانه خشک‌شدن کامل رفت، ریزگردهای عربی هرسال شدیدتر از سال قبل شد، بسیاری از تالاب‌های بزرگ و مهم کشور- هامون، گاوخونی، پریشان و... کاملا خشک شد. فرسایش خاک و فرونشست دشت‌های کشور به‌دلیل کاهش سطح آب‌های زیرزمینی از مرز هشدار و اضطرار عبور کرد. وضع آلودگی هوای شهرهای بزرگ کشور به‌دلیل توزیع بنزین و گازوییل غیراستاندارد بحرانی شد. بلوط‌زاران زاگرسی و جنگل‌های بی‌مانند شمال آسیب‌های جبران‌ناپذیر دید و ده‌ها مورد دیگر. بی‌تردید فرارسیدن پایان کار این دولت می‌توانست نویدی برای تغییر رویکردهای ضدمحیط‌زیستی سال‌های گذشته باشد. به‌همین دلیل بسیاری از دوستداران طبیعت ایران چشم امیدشان به انتخابات و دولت جدید بود. در نهایت قرعه فال و رای مردم به‌نام حسن روحانی گزینه نزدیک به اصلاح‌طلبان افتاد. او هم پس از کش‌وقوس‌های بسیار و تاخیری طولانی در نهایت در 19شهریور معصومه ابتکار، رییس پیشین سازمان حفاظت از محیط‌زیست در زمان دولت محمد خاتمی را به‌عنوان معاون خود و رییس این سازمان برگزید. ابتکار در میان دیگر گزینه‌هایی که گمانه‌زنی‌هایی پیرامون احتمال انتخابشان برای حضور در راس این سازمان وجود داشت خوش‌نام‌ترین و مرتبط‌ترین فرد با مسایل و مشکلات حوزه محیط‌زیست کشور بود. او بلافاصله پس از آغاز به کار خود سلسله سفرهایی استانی با موضوع محیط‌زیست را در دستور کار قرار داد و به استان‌ها و شهرهایی که با مشکلاتی از جنس مسایل محیط‌زیستی دست به گریبان بودند سفر کرد تا از نزدیک این مسایل را مورد بررسی قرار دهد، سفر به ارومیه، خوزستان، اصفهان، سیستان و بلوچستان، استان مرکزی، البرز و... بخشی از این سفرها بود. حالا شش‌ماه از آغاز حضور معصومه ابتکار در این سازمان می‌گذرد با این حال بحران‌ها و مشکلات طبیعت و محیط‌زیست ایران بزرگ‌تر و حادتر از آن است که در چنین مدت کوتاهی بتوان به جنگ با آنها رفت. در همین دوره البته باز هم خبرهای بد محیط‌زیست ایران خیال توقف نداشت، از کشته‌شدن پلنگ‌ها و دیگر گونه‌های در معرض انقراض کشور تا تداوم بحران‌های بزرگی همچون آلودگی هوا و روند شتابان خشکسالی و فرسایش خاک و... . با این همه برای بررسی آنچه در سال 92 بر محیط‌زیست ایران گذشته است از چهارنفر از کارشناسان و پژوهشگران عرصه محیط‌زیست ایران در بخش‌های مختلف خواسته‌ایم روایت خود را از رویدادهای این سال با زاویه دید مسایل حوزه محیط‌زیست برای مخاطبان «شرق» شرح دهند. در ادامه روایت‌های مهدی میرزایی، دارای فوق دکترای مهندسی آب از دانشگاه ایالتی اورگان آمریکا، همایون خیری، کارشناس محیط‌زیست و استاد دانشگاه در استرالیا، ناصر کرمی اقلیم‌شناس و استاد دانشگاه در نروژ و سام خسروی‌فرد، پژوهشگر محیط‌زیست در این‌باره آمده است: وضعیت منابع آب ایران مهدی میرزایی ہسال‌های آبی مانند سال‌های تحصیلی هستند و از مهر شروع می‌شوند و در ۳۱شهریور سال بعدی خاتمه می‌یابند. بنابراین برای مشاهده یک گزارش سالانه باید نیمه‌دوم سال آبی سابق (از فروردین تا شهریور) را با نیمه‌اول سال آب جاری (از مهر تا اسفند) ادغام کرد. با این توصیف، شاید برای بررسی وضعیت منابع آب کمی زود باشد و امید داشته باشیم تا در حدود ۴۰ روز آینده منابع آب وضعیت بهتری را تجربه کند. ما سال آبی قبل یعنی 92-91 را در حالی پشت سر گذاشتیم که بارش‌ها در کشور حدود ۱۶درصد بهتر از سال قبل آن بود، اما کماکان نسبت به داده‌های درازمدت کمبود نامحسوس داشتیم. به عبارت دیگر می‌توان با کمی اغماض سال آبی گذشته را سال متوسطی به لحاظ بارندگی ارزیابی کرد. اما متاسفانه سال آبی جاری (اول مهر تا امروز که این گزارش تهیه می‌شود یعنی ۲۰بهمن ۱۳۹۲) بارش‌ها وضعیت خوبی ندارند و در مجموع کشور با حدود ۱۵درصد کاهش بارش‌ها با وجود بحران سفید و برف روزهای اخیر همراه است. در این شرایط شمال‌شرق کشور که حوضه آبریز سرخس در آن قرار دارد و دریاچه ارومیه حدود نیمی از بارش‌های سال گذشته را دریافت کرده و از آمارهای درازمدت نیز فاصله معنی‌داری دارند و حایز رتبه نخست در کم‌آبی هستند. اما از داده‌ها که بگذریم، بر حسب اتفاق تغییر دولت‌ نیز تقریبا در همان سال آبی اتفاق افتاده است. جدا از مسایل اقتصادی کلان و طلب‌های وصول‌نشده که گریبانگیر کل کشور و تمامی دست‌اندرکاران فنی و اجرایی است و بخش آب نیز از این قاعده مستثنا نیست، چند موضوع مهم منابع آبی در کشور اتفاق افتاده است. دریاچه ارومیه موضوعی است که دیگر از بحث علمی تبدیل به موضوع ژورنالیستی شده و ده‌ها راه‌حل عملی و تخیلی برای آن گزارش شده است اما در عمل هنوز اتفاق خاصی نه برای دریاچه افتاده و نه راه‌حلی یافته شده است. موضوع مهم دیگر بحث حوضه آبریز زاینده‌رود بود که ابتدا با اختلاف منابع آب دو استان یزد و اصفهان شروع شد و بعد به‌تدریج پای دو استان چهارمحال‌بختیاری و خوزستان را نیز به این ماجرا باز کرد. وضعیت فاجعه‌بار کارون در پی کم‌آبی کم‌سابقه و اعتراض‌های مسالمت‌آمیز اهالی خوزستان و حتی واکنش مسوولان استانی همه نشان از شرایط نه‌چندان مناسب این روزهای جنوب‌غربی و مرکز کشور را می‌دهد. این موضوع آنقدر گسترده بود که رییس‌جمهوری به اتفاق رییس سازمان محیط‌زیست به این استان سفر کرد و هر دو بزرگوار قول‌هایی نیز داد‌ه‌اند که البته ظاهرا متخصصان را متقاعد نکرده است. ضمنا بحث زاینده‌رود نیز کماکان بر‌جای خود باقی است و احتمالا موضوع فعلا به شکل کدخدامنشی در حال حل مقطعی است. آب تهران نیز روزهای بی‌دردسری را پشت سر نگذاشته و قطع آب به یک‌قدمی تهران رسیده است و به ویژه برای مصرف بالای آب در روزهای آخر سال، نوید روزهای خوبی را نمی‌دهد. و بالاخره دو موضوع مغفول منابع آب در این روزهای ابتدایی دولت تدبیر و امید، فراموشی مطلق مرزهای شرقی است. هیرمند کماکان تشنه است و ظاهرا آثاری از اقدام وزارت امور خارجه و وزارت نیرو در این خصوص هویدا نیست. از هیرمند بدتر، وضعیت هریرود است که ایران با همسایه شرقی خود نه قرارداد و تفاهمنامه‌ای دارد و نه اقدام شایسته‌ای انجام داده است. شاهرگ حیاتی استان خراسان‌رضوی و مشهد دومین شهر بزرگ کشور، در بالادست، در سمت کشور افغانستان با کمک‌های کشورهای دیگر، با احداث سدی در شرف خشک‌شدن است. راستی اگر بشنوید که مشهد و شهر جدید‌الاحداث پدیده شاندیز فاقد آب هستن، چه حسی خواهید داشت؟ حفاظت با الگوهای سنتی همایون خیری فهرست معضلات زیست‌محیطی جهان چیزی کم ندارد؛ از نشت نفت در آب‌های ساحلی، تا شکار بی‌رویه و تجارت پرسود گونه‌های در معرض خطر. اینها را باید در کنار کاهش منابع آب زیرزمینی، بیابانی‌شدن و آلودگی هوا نشاند. و در کنار همین عناوین می‌توان نام کشورهایی را قرار داد که با چنین مشکلاتی دست به گریبان هستند. کشورهای دست به گریبان با مسایل زیست‌محیطی کم نیستند و در این مورد هیچ‌کسی تنها نیست. اما این همه داستان نیست. رویکرد اصلی کشورها در برخورد با شکنندگی‌های زیست‌محیطی، آنها را در دو دسته مجزا قرار می‌دهد؛ اول کشورهایی که نهادهای مردمی در آنها دست بالا را دارند و دسته دوم کشورهایی که به نهادهای مردمی مجال حضور نمی‌دهند. به‌طور عمومی وضعیت محیط‌زیست در کشورهای دسته دوم ناگوارتر است و همین باعث شده تا حکمرانی خوب یا حکمرانی مطلوب هم به‌عنوان بخشی از مدیریت جهانی محیط‌زیست و توسعه پایدار به رسمیت شناخته شود. گسترش نهادهای مردمی- در عوض مانع‌تراشی برای فعالیت آنها- به شهروندان مجال می‌دهد تا در حوزه محیط‌زیست از قطبی‌گرایی اجتماعی بر اساس دوگانه «با حکمران» یا «بر حکمران» خلاصی پیدا کنند. در نتیجه اگر هوا آلوده است این حکمران نیست که باید معضل را حل‌وفصل کند، بلکه شهروندان، با هر رویکرد سیاسی‌ای که دارند، نیز بار مسوولیت خود را به دوش می‌گیرند و از تردد بی‌مورد با خودرو چشم‌پوشی می‌کنند. اگر کمبود آب آشامیدنی وجود دارد این حکمران نیست که باید بار مسوولیت خشکسالی عمومی را به دوش بکشد بلکه شهروندان نیز از مصرف بی‌رویه آب چشم‌پوشی می‌کنند. تجربیات بین‌المللی دو دهه گذشته نشان داده فرصت عرض‌اندام نهادهای مردمی نه‌تنها به کاهش تصدی‌گری پرهزینه دولت‌ها در مسایل زیست‌محیطی منجر شده بلکه به حکمرانان مطلوب نیز فرصت داده تا بنیه کارشناسی سازمان‌های محیط‌زیستی خود را تقویت کنند. در حقیقت کاهش تصدی‌گری حکمرانان مطلوب در موضوع محیط‌زیست منجر به کوچک‌شدن دستگاه اداری آنها در مقابل کارآمدی قابل‌توجه بخش کارشناسی‌شان شده است. به‌همین ترتیب این‌بار می‌توان کشورهای مختلف را به دوگروه تقسیم کرد: گروه اول شامل دستگاه اداری کوچک با کارآمدی بهتر و مشارکت عمومی بیشتر در مقابل گروه دوم با دستگاه اداری عظیم، کارآمدی کم و فقدان مشارکت عمومی. ایران در گروه اول قرار گرفته است و نگاهی به فهرست چالش‌های زیست‌محیطی نشان می‌دهد در غیاب تشکل‌های مردمی بار اصلی حفاظت از محیط‌زیست چه در عرصه‌های طبیعی و چه در حوزه‌های شهری بر دوش تشکیلات دولتی قرار گرفته و طبیعی است که دولت و نهادهای حکومتی قادر به حل مشکلات روزبه‌روز محیط‌زیستی نیستند. وضعیت هوای آلوده نمونه‌ای بارز در ناتوانی مدیریت محیط‌زیست شهری است. چه باید کرد؟ بگذارید بگویم دست ما در نمونه‌های موفق و سنتی مشارکت مردمی در برنامه‌های اجتماعی خالی نیست. هرسال در آستانه ماه محرم تعداد بیشماری تکیه در کوچه‌ها و خیابان‌های شهرها برپا می‌شوند که کوچک‌ترین سازماندهی از طرف دولت و نهادهای حکومتی برای راه‌اندازی آنها صورت نمی‌گیرد؛ اتفاقی مردمی است که هرسال از تجربیات قبلی عمومی برای برگزاری بهتر سالانه‌اش می‌آموزد. اگر دولت برای برگزاری رسمی چنین مراسمی، برنامه‌ریزی اداری مرسوم خود را به کار می‌گرفت تکیه‌های مردمی برچیده می‌شد، چون مشارکت عمومی در حفظ و رونق آنها کاهش می‌یافت. بقای تاریخی تکیه‌ها در حفظ و حراست مردمی از آنهاست. حکمرانی مطلوب از همین تجربه سنتی می‌تواند بیاموزد که بدون گسترش نگاه امنیتی، حفظ محیط‌زیست را نیز به نهادهای مردمی واگذار کند و در عوض به تقویت بنیه کارشناسی خود بپردازد. مردمی که در طبیعت گردشگری می‌کنند یا در خیابان‌های شهر بدون مزاحمت قدم می‌زنند در حفظ هر دو محیط نیز کوشاتر خواهند بود. اینها همان مردمی هستند که هرسال تکیه‌های خود را نیز بدون دخالت‌های نهادهای رسمی برپا می‌کنند. گم‌شده در غبار ناصر کرمی ابتدا: «روزنامه‌نگاری محیط‌زیست» در ایران پدیده عجیبی است. از آن جهت که می‌توان آن را نحله‌ای از روزنامه‌نگاری نامید که بنیادش بر مغشوش‌کردن فضای رسانه و به این شکل به باد فراموشی‌دادن موضوعات مهم و برعکس برکشیدن مسایل فرعی و کم‌اثر است. شاید علمای ارتباطات بتوانند در این‌باره به نظریاتی نو و بدیع در حوزه این علم دست یابند. به‌عنوان یک مورد مطالعاتی از این انگاره، می‌توان انعکاس اخبار محیط‌زیست ایران در رسانه‌ها را طی سال 92 مورد توجه قرار داد. در این سال البته طبق معمول حوزه محیط‌زیست ایران پر بود از اخبار تلخ و ناگوار. روزی نبود که جایی پلنگی دیگر را نکشند و محیط‌بانی دیگر را نزنند و عرصه جنگلی دیگری را تصرف نکنند و موج تازه‌ای از آلودگی هوا شمار بیشتری از مردم را روانه بیمارستان‌ها نکند. به‌واقع محیط‌زیست ایران یک‌جور عراق اکولوژیک است. یعنی هرچه رسانه‌های بین‌المللی حوصله‌شان سر رفته از هر روز انفجار بمبی دیگر در جایی از عراق، همین وضعیت در محیط‌زیست و زیست‌بوم‌های ایران هم وجود دارد، با بمب‌های متفاوت و قربانیان متفاوت. بعد: با این وجود، دو خبر زیست‌محیطی در سالی که به آخرین هفته‌هایش رسیده، مهم‌تر بود: نخست اعلام آغاز یک دوره خشکسالی طولانی، و ویرانگر در ایران و دیگری انتشار آمار واقعی جمعیت یوزهای ایران. این خشکسالی طولانی، که به تعبیر کارشناسان دو دانشگاه برکلی و کلمبیای آمریکا (اصل گزارش به سفارش ناسا تهیه شده است) شاید باعث شود بارش در ایران قریب 30سال کمتر از متوسط معمول باشد، قطعا چشم‌انداز ایران را کاملا دگرگون خواهد کرد. جنگل‌ها درختزار، درختزارها مرتع و مراتع بیابان خواهند شد. بیابان‌ها خواهند آمد تا بیخ گوش شهرهای بزرگ و میلیون‌ها مهاجر تازه رو خواهند آورد به شهرهای کم‌آب، متراکم و پرازدحام. ایران بیابان‌تر خواهد شد. از سوی دیگر می‌دانیم که یوز هم نماد طبیعت ایران است. امسال اعلام شد آمار 120تایی که قبلا می‌گفتند دروغ بوده و شمار واقعی جمعیت اینگونه 50 تا و شاید هم کمتر است و این تعداد یعنی لغزیدن به پرتگاه انقراض. یعنی به احتمال بیش از 80درصد یوزپلنگ ایرانی به سرنوشت ببر مازندران و شیر ایرانی خواهد پیوست. همین سال‌ها و پیش‌روی ما. سرانجام: آنچه که بررسی آن می‌تواند برای فحول علمای ارتباطات جذاب باشد همین است: چرا رسانه‌های ایران در حوزه محیط‌زیست اخبار فانتزی را بر گزارش‌های جدی ترجیح می‌دهند؟ چرا تصادف یک پلنگ (گونه‌ای که به‌هرحال در معرض انقراض نیست اگرچه مرگ حتی یک قلاده آن هم تاسف‌بار است) می‌تواند چندین روز با عکس و تفصیل در روزنامه‌ها کار شود اما خبر ورود ایران به یک دوران طولانی خشکسالی حداکثر جای کوچکی پیدا می‌کند در پایین یکی از ستون‌های صفحات داخلی روزنامه‌ها؟ چرا اعلام خبر قطعی‌شدن انقراض یوزها کمتر از خبر مرگ یک یوز اسیر جلب توجه می‌کند؟ این یک سیاست برنامه‌ریزی شده از سوی سازمان محیط‌زیست است؟ (ما در این حوزه شماری خبرنگار جایزه‌بگیر داریم. مثل جایزه‌بگیران غرب وحشی. خبر مورد انتظار را می‌آورند و هرسال به‌عنوان روزنامه‌نگار برتر جایزه می‌گیرند! کلینت استیوودهای رسانه‌ای.) یا شاید هم به جنسیت و سن خبرنگاران این حوزه مربوط شود. یا شاید هم اساسا یک جور مشکل است که مزمن رسانه‌ها شده و دیگر حوزه‌ها هم به آن دچارند. به‌هرحال این هم داستانی است: سال 1392؛ سالی که ورود ایران به یک دوران تازه بیابانی شدن و رسیدن مهم‌ترین گونه طبیعت ایران به پرتگاه انقراض چندان توجه رسانه‌ها را برنینگیخت. بریدن بند ناف برای نجات محیط‌زیست سام خسروی‌فرد چه فایده اگر باز هم نوشته شود محیط‌زیست ایران در سال ۹۲ همان روند رو به زوال سال‌های قبل را از سر گذرانده است؟ چه سود اگر تکرار شود ۲۰هزارنفر در خوزستان بر اثر باران اسیدی یا ریزگردها راهی بیمارستان‌ها شدند؟ چه ثمری دارد به یادآوردن چندین‌باره خشک‌شدن ارومیه و توفان نمک در حوزه آن یا تصمیم برای قطع ۱۸میلیون اصله بلوط آفت‌زده در کوه‌های زاگرس؟ چه حاصل از خاطره آتش‌گرفتن جنگل‌های گلستان یا سیل‌ مرگ‌آفرین نیک‌شهر (در سیستان و بلوچستان)؟ نتیجه چه خواهد بود اگر مرگ ۱۲ پلنگ (بر اثر تصادف و شکار غیرمجاز و طعمه سمی) طی ۱۱ ماه یادآوری شود؟ چه بهره از نوشتن اینکه به پارک ملی کویر به بهانه اکتشاف نفت حمله شد؟ سوگواری برای محیط‌زیست‌ غبار ناامیدی می‌افشاند. مروری بر گذشته نشان می‌دهد، مردم و دولت‌ها (اگر نگوییم نخواسته‌اند) نتوانسته‌اند محیط‌زیست را به طرزی شایسته پاسداری کنند. اگر می‌توانستند با آن همه درآمد حاصل از فروش نفت و سایر منابع لابد امروز بحران محیط‌زیست در ایران وجود نداشت. راه نجات که پیش‌تر در سایر نقاط جهان نیز آزموده شده کمک‌گرفتن از افراد جامعه است. به عبارت دیگر برای بهبود شرایط قهقرایی، همکاری و مشارکت مردمی نیاز است که لاجرم از مجرای تشکل‌ها و سازمان‌های غیردولتی مستقل می‌گذرد. مشهور است آن مثل افروختن شمع به‌جای نفرینِ تاریکی. اما افروختن شمع بدون عاقبت‌اندیشی می‌تواند منجر به آتش‌سوزی شود، به جای آنکه روشنی‌بخش باشد. بیش از دو دهه است که تشکل‌های محیط‌زیستی وارد گود شده‌اند و تلاش کرده‌اند شمعی روشن کنند. آیا ۴۲۸ تشکلی که امروز گفته می‌شود فعال هستند، توانسته‌اند روند نابودی محیط‌زیست را فقط اندکی کاهش دهند و به اندازه شمعی کوچک نورافشانی کنند؟ پاسخ به این پرسش با نگاهی به آمارهای تخریب محیط‌زیست بی‌درنگ منفی خواهد بود. اما چرا سازمان‌های مردم‌نهاد چندان موفق نبودند؟ چندین عامل را می‌توان در این ارتباط موثر دانست: نداشتن برنامه‌ای منسجم، نامعلوم‌بودن ماموریت و هدف سازمان، فقدان همکاری و ارتباط بین‌ تشکل‌ها، کمبود نیروی متخصص و البته مهم‌تر از همه فقدان منابع مالی. این دلیل آخر البته شماری از تشکل‌ها را مجبور کرده فاوستی عمل کنند و برای گرفتن پروژه‌، دست خود را در دست سازمان‌های دولتی بگذارند. تشکل‌هایی که وارد چنین معامله‌ای می‌شوند لاجرم خاطر کارفرما را با مخالف‌خوانی آشفته نمی‌کنند. راه‌حل برای استقلال ساده است و در حوزه عمل البته پیچیدگی‌هایی دارد. اگر تشکل‌ها، شریان حیاتی و بند ناف خود را از دستگاه‌های دولتی قطع کنند و بتوانند مستقل باشند، شاید بتوانند نقش خود را به‌درستی ایفا کنند؛ نقشی که در دستورالعمل ۲۱ (تهیه‌شده توسط سازمان ملل برای رسیدن به توسعه پایدار) توضیح داده شده است. یکی از راه‌های رسیدن به استقلال مالی و البته مرسوم در جهان متمدن، سرمایه‌گذاری جمعی (Crowdfunding) است. نمونه آن سال گذشته در ایران نیز به اجرا درآمد و ۴۶ هنرمند آثار خود را فروختند تا به حفاظت یوز کمک کنند. دی‌ماه امسال نیز ۲۰۰ هنرمند نامه نوشتند که حاضرند یارانه‌هایشان را برای حفاظت محیط‌زیست هزینه کنند. صرف‌نظر از اینکه آیا این عده یارانه‌ای خواهند گرفت یا نه، همین‌قدر که وارد گود شده‌اند باید از این فرصت بهره برد تا چندین و چند سازمان غیردولتی از نظر مالی مستقل شوند. هنرمندان علاوه بر آنکه می‌توانند ناظر عملکرد تشکل‌ها باشند، پلی خواهند بود برای ارتباط بیشتر مردم و سازمان‌های مردمی. در مقابل، تشکل‌ها هم ناگزیرند بهتر کار کنند و برو‌ن‌داد فعالیت‌های خود را به هنرمندان- مردم گزارش دهند. تا زمانی که مردم از مجرای تشکل‌های مستقل به جبهه حفاظت از محیط‌زیست ملحق نشوند، در همچنان روی همان پاشنه می‌چرخد و پایان سال بعد اوضاع محیط‌زیست و به‌دنبال آن سلامتی شهروندان وخیم‌تر از امسال خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.