حسین افخمی، عضو هیاتعلمی دانشگاه علامهطباطبایی:
دستور کار «بلاگ»های ایرانی از دل جامعه در نمیآید
نگار حسینی
میانههای دهه 80، کافی بود سری توی تحریریه چرخاند تا آماری چشمی از تعداد بلاگها و وبلاگنویسهای محل کار به دست بیاید و البته که آمار، آمار چشمگیری بود. در آن سالها، خیلیها مینوشتند و از این خیلیها درصد قابلتوجهی روزنامهنگار بودند. حالا اما در سالهای ابتدایی دهه 90، کمتر از شور و هیجان وصفناپذیر وبلاگنویسها و فضاهای تاقوجفت بلاگها اثری مانده است، به نظر میرسد حالا بلاگرها میهمان شبکههای اجتماعی هستند و کمتر فرصت میکنند یا تمایل دارند از سر و شکل بلاگشان گردگیری کنند، اگر بلاگی مانده باشد. با حسین افخمی، عضو هیاتعلمی دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، در مورد بلاگها و تاثیرات آنها و سیر تغییراتشان در سالهای اخیر گفتوگو کردهایم. این گفتوگو از طریق ایمیل انجام شده است. کارکرد بلاگها - ایرانی و خارجی- از ابتدای ظهور چه بوده است؟ به نظر میرسد وبلاگنویسی توانسته است دستکم بر بخشی از جامعه ایران تاثیرگذار باشد. شما تاثیر بلاگها و وبلاگنویسی را بر جامعه ایران چگونه ارزیابی میکنید؟ وبلاگ مانند ژورنال اختصاصی است که در همان آغاز با استقبال
روبهرو شد و به سرعت توسعه یافت. شاید بتوان گفت وبلاگ در ایران رشد قابلتوجهی داشت و بهطور نسبی با استقبال بیشتری بین جوانان شهرنشین و در طبقه متوسط نو کشور تریبونی برای بیان دیدگاهایشان شد. میتوان گفت وبلاگ در بعد اجتماعی نقش عمدهای در هویتبخشی داشته و گروههای سنی جوانان و نوجوانان را به خود جذب کرد. در بعد فرهنگی در دو گروه تبلیغ دینی و آثار تاریخی بیشترین کارکرد داشته است. اما آنچه بیشتر چشمگیر بود در بعد سیاسی-حزبی قرار دارد که در شرایط کارزارهای انتخاباتی از سالهای 1383 به بعد نقشآفرین بودهاند. تصور میکنم که تاثیر عمده بلاگها، رشد جامعه به سمت تکثر و چندصدایی و کمک به بازترشدن فضای رسانهای کشور بوده است. روزنامهنگاری ایران به شدت از وبلاگنویسی تاثیر پذیرفته و در آینده اثرات بیشتر آن نمایان خواهد شد. تفاوت عمدهای که بلاگهای ایرانی با بسیاری از کشورهای غربی دارد متوسط پایین سن بلاگرهاست. همچنین برخلاف دیگر کشورها که بلاگها دارای هزاران و حتی میلیونها تجربه شخصی است، بلاگهای ما درست مثل مطبوعاتمان در موضوعات محدود و تا حدودی مشابه یکدیگر فعالیت میکنند. البته در ارتباط با مسایل حاد
سیاسی نقش کنشگری فعال دارند و دو موضوع ناسیونالیسم و امور فرهنگی-مذهبی موضوعات عمده را تشکیل میدهند. در حالی که در سایر کشورها، کارزارهای انتخاباتی با محوریت مسایل و موضوع از فراوانی بیشتری برخوردارند، پس از آن مسایل اجتماعی و علایق انسانی مورد بحث قرار میگیرند. به طور کلی در بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکا، بلاگها معمولا نقش آموزشی و اقناعی دارند، در حالی که بلاگهای ایرانی بیشتر نقش اطلاعرسانی و تبلیغی دارند. شما به تاثیر وبلاگنویسی بر روزنامهنگاری اشاره کردید. بسیاری معتقدند سبک نوشتاری وبلاگنویسی، ادبیات روزنامهنگاری را تحتتاثیر قرار داده و آن را از حالت فاخر و وزین خارج کرده است و از سوی دیگر بلاگها به منابعی برای نوشتن گزارش از طرف روزنامهنگاران تبدیل شدهاند. آیا وبلاگنویسی توانسته است روزنامهنگاری را تحتتاثیر قرار دهد؛ چه به لحاظ ادبیات و چه به لحاظ آنچه در محتوا وجود دارد؟ بلاگها از یک سوی بهعنوان سرنخ و منبع اولیه اطلاعات اثر گذارند و از سوی دیگر اطلاعات زمینهای را نسبت به یک موضوع به روزنامهنگاران میدهند. در حالت دوم بلاگها به مثابه نشریات تخصصی آنلاین
بهشمار میروند. نقشی که مجلههای تخصصی و ژورنالهای علمی هم اکنون برای روزنامههای روزانه یا خبرگزاریها ایفا میکنند. در مطالعات قبلی (پیو در سال 2006 در آمریکا) کمتر از 40درصد از روزنامهنگاران وبلاگنویسی را نوعی روزنامهنگاری قلمداد میکردند. برای روزنامهنگاران ملاک این بود که اگر بلاگری شاهد عینی یک رویداد باشد و در وبلاگش آن را گزارش کند یا بر آن نقد و تحلیل بنویسد، فعالیت او یک عمل روزنامهنگاری بهشمار میرود. تغییرات فناوری، چالشهای جدیدی را به صورت تهدید و فرصت کارکردهای گذشته افزود. تعاملیشدن، برجستهسازی مسایل در بلاگها، ظهور بلاگهای روزنامهنگاران، رسانهها، احزاب، سازمانها و نهادهای رسمی؛ تصور اولیه درباره بلاگها را دگرگون کرد که آنها را رقیبی برای روزنامهنگاری عمومی میدانستند. بنابراین، میتوان گفت هماکنون بهجز روزنامهنگاری سنتی که در آن نقشهای دروازهبانی و برجستهسازی رویدادها در اولویت قرار دارند در انواع دیگر روزنامهنگاری (براساس رابطه روزنامه با مخاطبان) یعنی عمومی، تعاملی، مشارکتی و شهروندی بلاگرها بر محتوا اثر گذارند. هرچند هنوز نمیتوان این تاثیرات را به نوعی تغییر
در ادبیات روزنامهنگاری تعبیر کرد. این اثرپذیری از بلاگهای همکاران روزنامهنگار، کارشناسان حوزههای تخصصی و چهرهها، شاهدان عینی و لینکهای مرتبط با امور جاری بیشتر مشهود است. بدون شک در کشورهایی که حق کپیرایت وجود دارد، روزنامهها کمتر به نسخه چاپی بلاگها تبدیل میشوند و البته که دیگر کشورها در معرض خطرند. تفاوت بلاگها و تاثیرات و کارکردهای آنها در جوامع باز با جامعهای مانند ایران چیست؟ شواهد نشان میدهد که بلاگهای ایرانی در دو سوی افراطی یعنی بیش از حد محافظهکار یا در مقابل، پرخاشگر قرار دارند. برای مثال بسیاری از بلاگها از نوشتن یک پست در ماه هم عاجزند و بیشتر از منابع دیگر نقلقول منتشر میکنند. از آنجایی که وبلاگ رسانهای است برای بیان نظرات خود و تسهیم پندارها، گفتارهای بلاگر با جهان پیرامون، بنابراین لازم است بلاگر دیدگاه خودش را پیرامون رخدادهای محیطی اعلام کند و نظرات را به اشتراک بگذارد. یعنی بخواهد که دیده شود و ببیند. چون در این رسانه، بلاگر در دفتر خاطرات قفلدار دوران مدرسه نمینویسد، بلکه دارد در فضای مجازی که مانند میدانهای شهر همه در آن حضور دارند ابراز وجود
میکند. کالای او نوشته و عکس و گرافیک و نظایر این است. حتی انتخابهای او هم نوعی تفسیر محسوب میشود. فقدان سازمانها و نهادهای اجتماعی واقعی (غیرمجازی) مانند احزاب، سندیکاهای کارگری و صنفی مانعی بزرگ در تحلیلیبودن محتوای بلاگهاست. اما آنچه به بلاگهای ایرانی شهرت داده است رویداد محوربودن آنهاست. آنهم در عرصه سیاست تا توجهات به موضوعی خاص جلب شود. مانند انتخابات، اعتراضات و پدیدههای جمعی مثل یارانهها و سبد کالا یا هرآنچه رویدادهای رسانه نامیده میشود مانند مصاحبههای مطبوعاتی، نمایشگاهها و گفتهها و شنیدههای خبرسازان. بلاگها کمتر دستور کار تعیین میکنند و آنجا که به چراییها بپردازند یا تعیینکننده دستور کار رسانهای شوند باید از پشتوانه خردجمعی حزبی و سندیکایی برخوردار باشند و محدودیتها از همین ناحیه آغاز میشود. بهطوری که مشاهده میشود دستور کار بلاگها از دل جامعه و مسایل یا نیازهای آن در نمیآید. برای مثال ایران بیشتریندرصد بیسوادی یعنی رتبه 17 باسوادان در بین 19 کشور در منطقه خاورمیانه را دارد. ببینید چه تعداد وبلاگ دربارهی این معضل اجتماعی، فرهنگی و ملی نوشتهاند. اما دررابطه با اسم
خلیجفارس چه میزان اظهارنظر داشتهایم. شما اشاره کردید که دستور کار بلاگها از دل جامعه و مسایل یا نیازهای آن در نمیآید. آیا این نقطه ضعف بلاگهای ایرانی است یا بلاگها ذاتا اینگونه هستند؟ از موارد استثنا که بگذریم، این ضعف مشهود است. بلاگهای ایرانی هم میتوانند دستور کار تعیین کنند، مشروط بر اینکه فضای مجازی به یک فضای عمومی برای بحث همگانی تبدیل شود. بلاگهای ایرانی بدون برخورداری از پشتوانه تجربی در فضای مدنی یعنی تضارب اندیشه با مشارکت احزاب، مطبوعات، رادیو و تلویزیون در عرصه سیاست ملی و فراملی از یکسو و فقدان فضای رقابتی آزاد در دنیای مجازی رشد کردهاند. از آنجا که دستورکارها وقتی با اقبال عمومی روبهرو میشود که عینی و عملی باشند، بنابراین، وبلاگ نوع ایرانی به حاشیه رانده میشود، برای دل خودش مینویسد و گاه به «اسکندر» دل میبندد. وبلاگنویس ما باید بتواند زمینی بنویسد، ولی قواعد دنیای واقعی برای آنها کافی نیست. با توجه به تاثیرات بلاگها، فیلترینگ آنها را چطور ارزیابی میکنید؟ به عبارت دیگر آیا بلاگها آنقدر که مسوولان دولتی در مورد آنها نگران هستند،
نگرانکنندهاند؟ البته چنین رفتارهای بازدارنده و مداخلهگرانه بر اساس مقررات ملی در اغلب کشورهای جنوب رایج است و ما هم استثنا نیستیم. هرچند کشورهای آسیایی رتبه بسیار خوب و بالایی را طی سالهای گذشته در نظارت کسب کردهاند. از طرفی نگرانی دولتمردان در ایران همواره در همه زمینههای عرصه فرهنگ و آن هم در سطح اعلا بوده است. اما آیا فیلترینگ به خاطر نگرانیها بوده است. فکر میکنم بهتر است که این پرسش را مسوولان اجرایی و قانونگذاران پاسخ دهند. به عبارتی، تصور میشود که در سازوکارهای سیاسی امروز ایران کنشگران رسانههای اجتماعی از جمله بلاگران در تعیین نتیجه صندوق و سیاستگذاریهای ملی نقش موثری ندارند. به نوعی «دیگر»انگاری نسبت به بلاگرها وجود دارد. شاید اگر ما از یک فضای رقابت حزبی و سندیکایی برخوردار میبودیم، بلاگرها میتوانستند با داشتن حقوق صنفی از فعالیت خود در حوزه مجازی دفاع کنند. نگرانیها تا زمانی که دولتها خود را از احزاب و سندیکاها مبرا میدانند، باقی خواهد بود. آیا این درست است که در سالهای اخیر بلاگهای ایرانی کمرنگ شدهاند؛ به این معنا که در تعداد و نیز محتوای تولیدی روندی نزولی
داشتهاند؟ بههرحال از نظر تعداد به مرزی از اشباع رسیدهاند. در ضمن انتظار حداکثری از کارکردهای وبلاگنویسی فروکش کرده است. با این حال میتوان گفت در آینده بلاگها در کنار رسانههای ارتباط جمعی یعنی روزنامهنگاران و واحدهای پشتیبانی مانند خبرگزاریها و روابطعمومیها در سازمانهای عمومی و تجاری بیشتر موضوعی و تخصصی و تفسیری و تحلیلی خواهند شد. به عبارتی نقش بلاگها در فضای مجازی ایران برجستهتر خواهد شد. به هرحال بلاگها رسانهاند و نمیتوانند جایگزین نهادهای سیاسی شوند. کمرنگشدن در برابر انتظارات فرارسانهای است. بهنظر میرسد وبلاگنویسانی که پیش از این فعالیت چشمگیری در این زمینه داشتهاند، با ظهور شبکههای اجتماعی، ترجیح دادهاند برای بروز خود از این شبکهها استفاده کنند. بسیاری از آنها معتقدند که برای مثال فیسبوک به نسبت وبلاگ، جای بهتری برای بروز است و دلیلشان هم این است که بلاگر برای مخاطب مینویسد و در شبکههای اجتماعی مخاطبان گستردهتر و با تعداد بیشتری در دسترس است. به اعتقاد شما آیا با گسترش شبکههای اجتماعی مانند فیسبوک، کارکرد بلاگها تحتالشعاع قرار گرفته است؟
گسترش شبکههای اجتماعی روی کارکردهایی مثل هویت و تسهیم نظرات با دیگران بیتاثیر نبودهاند، ولی نقش تحلیلی و تفسیری و موضوعیبودن که نقاط قوت بلاگهاست با وجود شبکهای مانند فیسبوک کماکان حفظ خواهد شد. هرچند جنبههای احساسی، هیجانی و گاه جنجالی و رویدادمحوری در بلاگها به نفع شبکههای اجتماعی کاهش یافته و حتی کمتر هم خواهد شد. بلاگها مثل کارکرد مطبوعات در مقابل رادیو و تلویزیون کنشهای ارتباطی را در مقابل سایر رسانههای مجازی عقلانیتر خواهند کرد. این رقابت رسانهای طی 14سال گذشته در فضای مجازی همواره کارکردهای بلاگها را زیرفشار قرار داده است، اما از نقش عمده آنها در رشد چندصدایی و برخورد و تضارب اندیشهها نه فقط نکاسته، بلکه شدت بخشیده است. چرا تمایل نخبگان و مسوولان به حضور در شبکههای اجتماعی، بیشتر از وبلاگنویسی بوده است؟ میتوان حداقل دو دلیل برای آن ذکر کرد. دلیل اول این است که دولتمردان و سیاستمداران شبکههای اجتماعی را مانند تلویزیون میبینند که برای آنها شهرت بیشتر میآورد. کسب شهرت و محبوبیت به رای بیشتر و انتخاب مجدد مجریان امور و نمایندگان مجلس منتهی میشود. این قاعده
تقریبا جهانی است. دلیل دوم آن است که وبلاگنویسی به حداقل مهارت نوشتن و نظم و سازماندهی نیاز دارد. به همین علت بسیاری از سیاستمداران، وبلاگنویسانی را برای اداره وبلاگشان به کمک میگیرند. بههمین دلیل بلاگها بیشتر به مطبوعات شباهت دارند. ناگفته نماند که در کشور ما علاقه سیاستمداران در طیف راست، چپ و میانه نسبت به فیسبوک و وبلاگ کمی متفاوت است. شما فکر میکنید که آیا انتظار ما از بلاگها انتظار زیادی است و این انتظار متناسب با کارکرد بلاگها نیست؟ اینکه انتظار داریم تاثیرگذاری بیشتری در حوزههای مختلف داشته باشند. در جوامعی که نهادهای مدنی مانند احزاب و تشکلهای صنفی ضعیف و شکننده هستند، تصور میشود که بلاگها همانند نشریات حزبی عمل کنند. این نوع انتظار از نقش واقعی بلاگها بهدور است. بهطور کلی رسانهها و بهویژه رسانههای جدید میتوانند نقشهای اطلاعرسانی، بسیجگری و حتی سازماندهی را داشته باشند ولی نمیتوانند اداره یک حرکت اجتماعی و جنبش سیاسی را داشته باشند آنطور که احزاب عمل میکنند. هدایت حرکتهای اجتماعی و سیاسی به مدیریت، سازماندهی، برنامه، مسوولیتپذیری و پاسخگویی نیاز دارد
که در احزاب متبلور میشود. بلاگها فضای عمومی را در جامعه گسترش میدهند و میتوانند نقش آموزشی درازمدت داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.