فرزندآوری ایرانیان در گفتوگو با شهلا اعزازی
زنان بارداری را به تعویق میاندازند
عکس: آیدین رهبر، شرق
ن.ح: بررسیهایی که در حوزه خانواده انجام شده است نشان میدهد دختران نیمه نخست دهه 60 از ازدواج و فرزندآوری ابا دارند. این را شاید در یک نگاه اجمالی بتوان در دیگر گروههای زنان جامعه امروز ایران نیز کموبیش مشاهده کرد. بهنظر میرسد زنان امروز کمتر تمایل به مادرشدن دارند یا ترجیح میدهند فرزندان کمتری داشته باشند. در مورد چرایی این پدیده با «شهلا اعزازی»، جامعهشناس، گفتوگو کردهایم. در بسیاری از خانوادهها میبینیم که انگیزهای برای بچهدارشدن وجود ندارد. مخصوصا در خانوادههایی که بهنظر میرسد امکان تربیت فرزند با کیفیت بیشتری فراهم است. چرا این اتفاق افتاده و چطور میشود آن را کنترل کرد؟ (با توجه به اینکه مدام گفته میشود جمعیت ایران در حال پیرشدن است.) بهنظرم در سوال شما این نکته نهفته بود که فرزندآوری قابل کنترل است... در پاسخ باید بگویم در تمام دورانی که بشریت در تجمعات و در خانواده زندگی میکرد، فرزندآوری نتیجه ناخواسته روابط جنسی بود و معمولا وقتی که زنان ازدواج میکردند در تمام دوران باروری خود دارای فرزند میشدند؛ هرچند شواهدی از مصر باستان وجود دارد مبنی بر آنکه تلاش میکردند
راههای جلوگیری از بارداری را پیدا کنند، اما انقلاب واقعی در فرزندآوری عملا از دهه 1960 و 1970 با نخستین قرصهای جلوگیری از بارداری به وجود آمد که امروزه انواع متفاوتی از آن وجود دارد و برای اولینبار در تاریخ، بشر توانست ارتباط بین رابطه جنسی و فرزندآوری را قطع کند و زمانی که فرزند میخواهد، به تعدادی که میخواهد و به فاصله زمانی، بتواند بچهدار شود. اما اینکه چرا دختران و زنان ما تمایل زیادی به فرزندآوری ندارند! من فکر میکنم زنان امروزه دارای فرزند میشوند -ما تعداد قابل توجهی خانواده بدون فرزند نداریم- اما این را که تمایل به داشتن فرزندان متعدد وجود ندارد، میپذیرم. دلایل این موضوع به چند مورد برمیگردد. یکی اینکه سن ازدواج دختران بالا رفته و اساسا ازدواج به تعویق افتاده است. یعنی اگر زمانی در سال 1335 میانگین سن ازدواج دختران در حدود 18سال بود، از آن تاریخ تا امروز یک افزایش دایمی وجود داشته است. برای مثال در سال 1345 یعنی 10 سال بعد این سن به حدود 19 سال و خردهای و در نهایت در حال حاضر به حدود 24 و خردهای رسیده است. یکی از دلایل اینکه سن ازدواج به تاخیر افتاده، تحصیلات است. وقتی دختران درس
میخوانند و با در نظرگرفتن این واقعیت که توقع برای تحصیل بالاتر رفته است، سن ازدواج بالاتر میرود. زمانی تحصیل دختران تا دیپلم مقبول بود، اما حالا لیسانس و فوقلیسانس و دکترا مورد قبول است و این بههرحال سن ازدواج را به تاخیر میاندازد. از سوی دیگر تحصیلات تنها روی سن ازدواج تاثیر نمیگذارد، بلکه آرزوهایی را به وجود میآورد که زن تمایل دارد کاری داشته باشد و برای جامعه مفید واقع شود. بههرحال این فقط امیال دختر بود. از طرف دیگر باید شرایط زندگی را هم نگاه کنیم. من خیلی روی مساله اقتصاد تاکید نمیکنم چون بعضی از این خانوادهها شاید از لحاظ اقتصادی امکان داشتن فرزند را داشته باشند اما مشکلات مسکن و فواصل زندگی دور از هم، هست؛ مشکلات نگهداری از فرزندان بدون حمایت خانوادهها، عملا داشتن تعداد زیاد فرزندان را نمیطلبد. از طرف دیگر به نظر میرسد زوج جوان صبر میکنند تا در زندگی زناشویی خود به یک ثبات برسند. بههرحال اینکه امروز ازدواج کنیم و فردا بچهدار شویم، اینروزها خیلی پذیرفته نیست بلکه زن و شوهر باید دوره زوج تنها را بگذرانند و این زوج تنها در این دوره همدیگر را میشناسند و با خصوصیات اخلاقی هم بیشتر
آشنا میشوند. بهطور کلی متداول است که بین دو تا دوسالونیم بعد از ازدواج نخستین فرزند در خانواده به دنیا بیاید. از این لحظه نقشهای اجتماعی عوض میشوند. زوج جوان دیگر زوج جوان نیستند، زن و شوهر نیستند بلکه در کنار آن پدر و مادر هم هستند و در این نقشی که به آنها داده شده، به خصوص در مورد زن با در نظر گرفتن اینکه هنوز در ایران همه فشارهای فرزند داشتن روی دوش مادر است، آنقدر فشارها زیاد و کمکرسانی آنقدر کم است که شاید این میل داشتن فرزند و تصور مشکلات بعدی، فرزندآوری را به تعویق بیندازد. در این میان البته زوجهای زیادی هم وجود دارند که انتخاب کردهاند فرزند نداشته باشند. اما داشتن یک یا دو فرزند معمول است. در این میان باید این واقعیت را در نظر گرفت که در گذشته هر خانواده هفت، هشت بچه میآوردند که تعدادی از آنها میمردند و این چندان دغدغه نبود امروزه اما بهخصوص در قرن 21، فرزندان در جامعه و خانواده بسیار بااهمیت هستند. این به آن معناست که تمام مشکلاتی که با به دنیا آمدن فرزندان آغاز میشود، سالها ادامه دارد. از مواردی مانند بهداشت، تفریح، آموزش تا مراقبتهایی که در مورد دوستان میشود، همه فشار و وظیفه
سنگینی است. بنابراین وقتی خانواده یک یا دو فرزند دارد، میتواند این مسوولیتها و درخواستها را انجام دهد. وقتی تعداد فرزندان زیاد شود، رسیدگی به این موارد مشکل میشود و این دلیلی برای کمشدن تعداد فرزندان است. آمارهای منتشرشده حاکی از آن است که 14/4 ازدواجها در سال نخست و 49/7درصد در پنجساله نخست به طلاق منجر میشود. آیا این میتواند دلیلی باشد برای اینکه فرزندآوری کاهش یافته است؟ بههرحال حدود 15درصد رقم قابلتوجهی است و این میتواند منطقی باشد که وقتی بخشی از ازدواجها در همان سال اول به طلاق میرسد، زمانی برای بچهدارشدن باقی نمیماند. من فکر نمیکنم که مردم ازدواج میکنند به قصد اینکه در سال اول طلاق بگیرند، اتفاقاتی میافتد که طلاق میگیرند. اما نکتهای که قبلا هم اشاره کردم این است که در ازدواج، مرد و زن در ارتباط دایم با فردی هستند که ممکن است از لحاظ شخصیتی و جامعهپذیری با آنها تفاوتهای آشکار داشته باشند؛ بنابراین گمان نمیکنم این موضوع که ببینیم همهچیز چقدر خوب پیش میرود و بعد بچهدار شویم، خیلی مورد توجه قرار بگیرد. بهخصوص در سال اول ازدواج، بچهدارشدن ممکن است خیلی ناآگاهانه رخ بدهد. به
علاوه اینکه دختران از ابتدا برای بچهدارشدن ازدواج نمیکنند، ازدواج میکنند برای اینکه شریک و همراه و همسر داشته باشند. عجلهای برای فرزندآوری ندارند. زوج جوان امروزه ترجیح میدهند فضای دو نفره با بیمسوولیتی، به گشتوگذار و سفر را تجربه کنند و وقتی بچه بیاید، تمام اینها به هم میخورد. به محض اینکه نوزادی وارد خانواده میشود، بیرونرفتنهای بیمسوولیت کم میشود. وقتی بچه به دنیا میآید، خرید خانه متفاوت میشود. اگر پیش از این میوه و سبزی نمیخریدند، امروز چیزی را میخرند که بچه نیاز دارد. چیزی که من از صحبتهای شما برداشت کردم این است که تصمیم برای بچهدارنشدن یا داشتن تعداد کمتری فرزند بیش از آنکه تصمیم زن باشد، یک تصمیم دوطرفه است. پس این را نمیپذیرید که زنها در جامعه امروز به این نتیجه رسیدهاند که به این زودی یا اصلا نمیخواهند بچهدار شوند؟ من نمیدانم. اگر این نباشد که یک نابسامانی در ازدواج وجود دارد و تا جایی که من میدانم زوج جوان در مورد بچهدارشدن صحبت میکنند و به نتیجه میرسند. تجربه من میگوید که خانمها بارداری را به تعویق میاندازند اما مردان تمایل دارند فرزند داشته
باشند. این البته تجربی است اما چیزی که در حد روشنفکرها دیدهام این است که زن و شوهر با هم صحبت میکنند و بالاخره زن راضی میشود. یعنی شما این را که سرمایههای شخصی، مثل سرمایه جسمی یا شغل و پیشرفت، امروزه بیش از گذشته برای زنان اهمیت دارد و این میتواند منجر به کمشدن تعداد فرزندان یا تمایل به نداشتن فرزند بشود، نمیپذیرید؟ این هم هست. الان یکسری مسایل بدن هم مطرح شده است اما من نمیدانم با حاملگی و فرزندآوری چقدر بدن چاق میشود یا از ریخت میافتد اما یکی از مسایلی که مطرح و روی آن تاکید میشود، همین مساله جسم است اما این حرف جدیدی نیست و قدیمها هم بود. بههرحال این واقعیت وجود دارد که امروزه زنان بیش از گذشته به سرمایههای شخصی اهمیت میدهند. اینطور نیست؟ میشود گفت که اصولا فرزندآوری و رسیدگی به فرزندان یک نوع از خودگذشتگی و خود را وقف دیگریکردن میخواهد که با فردیتگرایی که چه در زنان و چه در مردان جامعه امروز ایران دیده میشود، مغایرت دارد. امروزه فردیتگرایی عمق بیشتری یافته است یعنی به جسم فرد هم تسری پیدا کرده. فرزندآوری یعنی مادر- البته به میزان کمتری پدر- از
جسم خودش مایه بگذارد و شیر بدهد و وابسته بچه شود. بهنظر میرسد یکی از مهمترین نگرانیهایی که وجود دارد، از دست دادن شغل در زنان به واسطه بچهدارشدن است. با این موضوع موافقید؟ زن الزاما شغلش را از دست نمیدهد. اما بههرحال پیشرفت شغلی متوقف میشود. اینطور نیست؟ شاید به این دلیل است که هنوز هم عمده مسوولیت بچه روی دوش مادر است. به عقیده من اگر مرد درآمد خوبی دارد و زن درآمدش کمتر از آن است، طبیعی است که مرد باید ادامه بدهد و زن کار نکند. خب در این صورت اگر ازدواج به طلاق منجر شد، چه؟ زن باید چه بکند با شغلی که دیگر ندارد؟ شما در مورد طلاق صحبت میکنید یا فرزندآوری؟ ... نه! طبق قوانین مادران شش ماه و جدیدا 9ماه از مرخصی زایمان (برای دولتی و خصوصی) برخوردارند؛ هرچندگیر اصلی پشت این ماهها هست که ممکن است بابت آن از استخدام زنان جلوگیری کنند؛ اما چیزی که شما میگویید درست است. مشاغل امروزه آنچنان سریع دچار دگرگونی میشوند که مثلا زنی که در حوزه پزشکی فعال است اگر دو سال در خانه بنشیند، به اندازه 20سال از پزشکی عقب میماند و بازار رقابت هم آنچنان داغ است که
این میتواند به ازدستدادن موقعیتها منجر شود. اینها مشکلاتی هستند که در عمل لازم است مفاهیم دیگری در مورد آن در نظر گرفته شود؛ مسایلی مانند اینکه در جامعه ما پدر مثل اینکه نقش خاصی ندارد. شما اگر حرف تمام مسوولان را گوش بدهید و... همه از مادر، مهر مادری و غریزه مادری صحبت میکنند؛ در صورتی که امروزه هم جامعهشناسی و هم روانشناسی و هر علم دیگری میگوید برای تربیت هر فرزند، دو نفر یعنی پدر و مادر لازم است. رابطه پدر فرزندی باید بهوجود بیاید، از ابتدای تولد در بزرگکردن بچه. متاسفانه شرایط ایران طوری است که نمیدانم واقعا همه پدرها این کار را میکنند یا نه؛ اما حداقل میتوانم بگویم در قشر جوان تحصیلکرده مردها تلاش میکنند با بچههای خود ارتباط برقرار کنند. مساله دیگر این است که بههرحال ما نمیتوانیم از یک زن تحصیلکرده، برای مثال دکتری که سالها طبابت کرده، بخواهیم تا آخر عمر در خانه بنشیند. بنابراین لازم است یکسری تجهیزات اجتماعی مثل مهدکودکهای خوب و شیرخوارگاهها وجود داشته باشند که بشود بچه را به آنجا سپرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.