سیدحسن حسینی:
افزایش زیست مجردانه در شهرهای بزرگ ایران
عکس: آیدین رهبر، شرق
ازدواج کماکان از موضوعات مهم و پرچالش در جامعه ایران است هرچند شیوههای آمادهشدن برای ازدواج و نیز روابط بین زن و شوهر نسبت به سالهای گذشته بسیار تغییر کرده است. رویکرد به ازدواج روند تحولی بسیار چشمگیری داشته است چنان که امروزه آنچه در یک زندگی مشترک و اطراف آن -از سوی خانواده زن و شوهر- میگذرد، بسیار متفاوت از چیزی است که پدران و مادران ما تجربه میکردند. با «دکتر سیدحسن حسینی»، جامعهشناس و عضو هیات علمی دانشگاه تهران، در مورد ازدواج در جامعه امروز ایران گفتوگو کردهایم. حسینی نزدیک به 30سال است در مورد خانواده مطالعه میکند. شناخت پیش از ازدواج در گذشته و در جامعه کنونی ایران تغییرات زیادی داشته است. در گذشته آدمها ابتدا ازدواج میکردند، سپس وارد فرآیند شناخت از هم میشدند. درحالحاضر بهنظر میرسد آدمها ابتدا شناختی نسبی از هم به دست میآورند و بعد ازدواج میکنند. این تحول را چگونه تحلیل میکنید؟ اینکه این تحول چند سال طول کشیده و دلایل آن چه بوده است؟ جامعه بشری پدیدهای در حال تغییر است در عین حالی که میتوان آن را مطالعه کرد. پدیدههای طبیعی، پدیدههای نسبتا ثابتی هستند.
گردش کهکشانها در طول میلیونها سال چندان تغییر نکرده است، مولکول آب همان مولکول آب است اما پدیدههای اجتماعی در عین حال که با وجود پیچیدگیها، قابل مشاهده و مطالعهاند، یکی از ویژگیهایشان تغییرپذیری است. یعنی ما نمیتوانیم بگوییم که ماهیت جامعه هزارسال پیش چیزی بوده است که در حال حاضر قابل مشاهده است. اما در این میان این پرسش مطرح میشود که تغییرات جامعه بشری در چه بخشهایی بوده است؟ در پاسخ به این پرسش باید گفت که این تغییر در نهادهای اجتماعی صورت گرفته است. باید دید این نهادهای اجتماعی چه هستند؟ اینها در مجموع مواردی در حوزه اجتماعی هستند که به نیازهای ما پاسخ میدهند؛ مواردی مانند نهاد سیاست، خانواده، اقتصاد، رسانه و... . از ویژگیهای جامعه گذشته نامتحرکبودن آن بوده است به عبارت دیگر ما در منطقهای بهدنیا میآمدیم، روی یک زمین کار میکردیم، مثل پدران و پدربزرگها. برای مثال 500سال میگذرد و ایل قشقایی همان ایل قشقایی است. در گذشته تنها در جامعه شهری تغییر اندکی صورت میگرفته و بخشی دیگر از تغییر در جامعه در جریان جنگ و جدال میان جوامع مختلف که موجب انتقال فرهنگی میشده، بهوجود میآمده است. از
ویژگیهای جامعه بدون تغییر، همشکلی بیش از حد آدمهاست. این به آن معناست که دختر از مادرش و از خاله و عمه و در کل زنان اطرافش، شکل میگیرد و هیچ پدیدهای از بیرون ذهنیت آن را عوض نمیکند. بنابراین شکلگیری ذهنی این دختر به این ترتیب است که زنی است که باید باردار شود، شوهرش را مراقبت کند، آشپزی کند و... مرد هم تمام انتظاراتی که از زن دارد با توجه به انتظاراتی که پدر، عمو و دایی نسبت به زنها داشتهاند شکل میگیرد. این افکار ثابت، همینطور ادامه یافته است. پس چون جامعه محدود است، تغییر ندارد، آدمهای این جامعه همشکل هستند. یعنی یکی از ویژگیهای جامعه ابتدایی، همشکلی آنهاست. وقتی از همشکلی آنها میگوییم، صرفا این همشکلی، فیزیولوژیک نیست، بلکه همشکلی فکری و فرهنگی است. این به آن معناست که وقتی کسی میخواهد ازدواج کند اگر در این قبیله این قانون استقرار داشته باشد که ازدواج برای پسرداییها و پسرعموها تقدم دارد، در بیرون شبکه خویشاوندی اصلا به فکر ازدواج نمیافتد که این منجر به عاشقی و مقولههایی از این دست میشود و... حتی وقتی که این اتفاقات میافتد، قصه میشود، میشود لیلی و مجنون و خسرو و شیرین. یعنی اینها
روندهای خارج عادت جامعه هستند، چون با قواعد تنظیمشده این جامعه هماهنگ نیستند. زنهای این جامعه در ایران، با پیراهن سفید وارد خانه شوهر میشوند و با کفن سفید هم از خانه بیرون میروند و جدایی تنها در شرایط خاص صورت میگیرد. اما جامعه تغییر کرده و میکند و بهخصوص در دوران صنعتیشدن و ماشینیشدن و گستردگی هرچهبیشتر جامعه شهری و گستردگی هرچهبیشتر تلقیها و تفکرهای مختلف. آدمها از یک صنف به چند ده صنف تغییر پیدا کردند. یکی معلم است، یکی صنعتگر، یکی کارگر، یکی سرمایهدار و... . اینطور نیست که یکعده رعیت باشند و یکعده مالک. منافع متفاوت، ارزشهای متفاوتی را خلق میکند و این ارزشها هنجارها و قوانین و مقررات متفاوتی را خلق میکند. پس آدمها کمکم بهلحاظ انسانیت طبیعی ممکن است تفاوت نداشته باشند، اما بهلحاظ انسانیت اجتماعی، دستهدسته و گروهگروه میشوند. تفاوتها را در تاریخ، بین تفاوتهای جوامع بهصورت گسترده میبینیم، یعنی زمانی از چینیها، ایرانیها و اسکاندیناویها سخن میگفتیم اما الان در ایران شما نمیتوانید بگویید ایرانیان همگی یکشکل هستند. پس آن طبقهبندیهای کلان به طبقهبندیهای بسیار محدودتری
رسیده است و حتی از طبقات هم عبور کرده است. در چنین شرایطی خانواده هم شکل عوض میکند. زمانی اگر قصد تشکیل خانواده داشتید، مالکیت مسکن وجود نداشت. چادری یا خانهای اگر بود، وقتی فرزند ازدواج میکرد، یک سیاهچادر اضافه میشد یا یک اتاق دیگر در کنار اتاق ساخته میشد. خانواده به شکل هستهای نبود. این زن جوان، درعینحال که همسر شوهرش بود، نگهبان مادرشوهر هم بود و بچههای کوچک مادرشوهر را مراقبت میکرد. اما وقتی از جامعه کشاورزی و دامداری به جامعه شهری انتقال صورت گرفته، صبح شوهر به کارخانه ایرانخودرو میرود، این دیگر یک زندگی اقتصادی مستقل از خویشاوند همسری و خویشاوند خود دارد. این زندگی اقتضائات خاص خود را دارد. یک مسکن محدودتر، یک مسکن اجارهای. در کنار آن هرچقدر ما جلو آمدهایم، رابطه زن و مرد بهعنوان زناشویی، نسبت به گذشته معنای بیشتری پیدا کرده است. اگر جامعه مردسالار بود که بود، وقتی زنی وارد خانه شوهر میشد، همه مردان خانواده نسبت به او اختیاراتی داشتند الا رابطه جنسی و زن تحت قیمومیت آنها بود. از این طرف هم تمام زنان خانواده شوهر که حتی سن و سالی کمتر از زن داشتند، تفوق داشتند چون خانواده مردسالار
بود. امروزه اما وقتی خانواده میخواهد شکل بگیرد یکی از ملزومات شناخت طرفین از طریق خودشان است. یعنی اینکه ما باید بپذیریم که پدرها و مادرها میتوانند معین مناسبی در انتخاب همسر باشند، مشاور مناسبی باشند اما انتخابکننده نهایی مناسبی نیستند. برخی معتقدند شیوهای که در آن دختران و پسران خودشان یکدیگر را انتخاب میکنند به گسیختگی بیشتر خانوادهها میانجامد من اما این فرضیه را نمیپذیرم. 27سال است که در زمینه خانواده کار میکنم. تعداد زیادی از پروندههای طلاق را هم دیدهام. امکان ندارد که چنین دلیلی بهلحاظ آماری قابل اثبات باشد. تغییرات در دنیای مدرن و پسامدرن خیلیخیلی گسترده است و با سرعت بسیار بیشتری رخ میدهد. فردیت ما هرروز در حال تغییر است. چرا؟ چون ما در محیط کار هستیم، در محیط بیرون کار هستیم، محیط رسانهها روی ما بسیار اثرگذار است، دایما با اندیشههای نو و رفتارهایی جدیدتر آشنا میشویم. هرکدام از اینها به نسبتی که انتخاب میشوند، در رفتار ما تغییر ایجاد کنند و بنابراین اگر میبینید در جامعه غربی این اتفاق میافتد که با قرارداد رسمی یا با توافق خودشان زندگی مشترکی را شروع میکنند اما این زندگی ادامه
نمییابد بهدلیل آن است که در طول مسیر نمیتوانند این اندیشهها را با هم موازی پیش ببرند. من معتقد هستم در ایران و در جوامع دیگر، چیزی که در طول زندگی زناشویی -که ابتدا با تفاهم خوبی آغاز شده است- موجب ایجاد بحران میشود عقبافتادگی یکی نسبت به دیگری است. این عقبافتادگی لزوما جنبه منفی ندارد. نکتهای که وجود دارد این است که چیزی که مسلم است ما به این نیاز داریم که از هم شناخت نسبی داشته باشیم اما این نسبیت را بگذارید در چند مورد عنوان کنم. ازدواج بین یک زن و یک مرد، در دنیای امروز قواعد خاص خودش را دارد. اولا اینکه ما باید ببینیم آدمها چرا ازدواج میکنند؟ یکی از دلایلی که آدمها ازدواج میکنند، فشار اجتماعی است. این فشار اجتماعی از جامعهای به جامعه دیگر البته متفاوت است. بهعبارت دیگر برای مثال یکی از فشارهای اجتماعی که در همه جوامع وجود دارد این است که وقتی کسی ازدواج نکند یعنی شرکای جنسی خود را دایم عوض میکند و این در هیچ فرهنگی جلوه خوشی ندارد. بههرحال یکی از وجوه ازدواج همراهی با یکنفر در همه وجوه ازجمله رابطه جنسی است. نکته دوم این است که آدمها برحسب تربیتی که دارند ممکن است آرزوی تداوم نسل
داشته باشند. اما این آرزو، باز میتواند از طریق ازدواج باشد. اما خود من بهعنوان یک جامعهشناس معتقدم که در دنیای ما برعکس دنیای گذشته، انسانها نیاز به محیطهای اجتماعی بسیاربسیار عاطفی دارند. بهعبارت دیگر تنها محیط عاشقانه انسانی که میتواند پیش بیاید بین یک زن و مرد است. این زن و مرد باید عاشق هم باشند اما این عشق میتواند به جنبههای فیزیکی و فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی اتصال پیدا کند. من معتقدم که اگر در حوزه فرهنگی رابطه عاشقانه نباشد، در حوزه فیزیکی مشکل ایجاد میشود. نمونه واضح و روشن آن در طلاق عاطفی قابلرویت است. اصولا و عموما به نظر من ما در رابطه با جنس مخالف یک وجه غریزی داریم اما فرهنگ به این بخش غریزی تسلط یافته است. در جامعه گذشته این وجه غریزی باقی میمانده است. امروز اما زن و شوهر باید همدیگر را دوست داشته باشند. این علاقه و دوستداشتن متقابل، به ذهنیت و سلیقههای آنها ارتباط پیدا میکند. اما قبل از ازدواج آدمهای امروز باید به آن توجه داشته باشند، همسنخی فکری است. در مورد باورها، این به آن مفهوم نیست که برای مثال هر دو طرفدار یک تیم باشند. اما اگر ورزشدوست هستند، هر دو ورزش دوست
باشند ولو در دو زمینه مختلف. نه اینکه یکی ورزشدوست باشد یکی دیگر نه. وقتی میگوییم کتابخوان باشند هر دو کتابخوان باشند ولو در دو حوزه مختلف. بهنظر میرسد افراد جامعه کنونی مستقلتر از آدمهای گذشتهاند. این استقلال بر شکل ازدواجهای امروزی چه تاثیری میگذارد؟ ما هرچقدر که پیش میرویم، جمعگرایی ما مفهوم دیگری دارد. جمعگرایی گذشته همشکلانه و ژنتیکی بوده است، منتها ژنتیک به مفهوم اجتماعی. ولی در دنیای امروز، مثلا کسی معلم است، فردی روزنامهنگار است، فردی کارگر است، هرکدام از ما یک شخصیت شغلی هم داریم. بنابراین بر اساس این شخصیت شغلی، ذایقههایمان متفاوت است. پس من یک مدل فردیت دارم او یک مدل دیگر. اما ممکن است که در یکسری کلی، ایرانیبودنمان در زبان و در مذهب و... من ساکن تهران هستم اما لزوما ساکن تهرانبودن این نیست که من و همسایه بالایی مشابه باشیم. این فردیت یک بخشی از این است و بخشی دیگر از اینکه فردیت به مفهوم جایگاه اجتماعی است. یعنی اگر پیش از این ما به پدرمان شناخته میشدیم، اگر به قبیله شناخته میشدیم، اگر قبلا بهلحاظ قبیله و پدر مورد انتخاب واقع میشدیم امروز بر اساس فردیتمان
مورد انتخاب واقع میشویم. این به آن دلیل است که زنان ما فهمیدهاند که از طبقه و قبیله عبور کنند. یعنی این را فهمیدهاند که ارزش آنها به خود آنها و داشتههایشان است. بنابراین فردیت به این مفهوم به این شکل است که هرچقدر فردیتها تشدید میشود، روابط ما با هم متفاوت میشود اما نیازهای ما هم به یکدیگر تشدید میشود. من در جامعهای نیستم که گوشت و نان و خوراکی را خودم تهیه کنم، بلکه باید یک خدمت برسانم و از دیگر جاها خدمت دریافت کنم. یک بخش دیگر فردیت این است که شما بهعنوان یک انسان نیاز به پیشرفت دارید. در دنیای امروز رقابتها بسیار شدید است. در این رقابت بسیار شدید، شما باید از یک ویژگیهایی برخوردار باشید که شما را در صحنه اجتماعی موفقتر کند. ازدواج اگر وسیله ترمز موفقیتهای اجتماعی باشد، افراد از آن دوری میکنند. در دنیای امروز زن بهخاطر وابستگی اقتصادی ازدواج نمیکند لذا موضوع مقدم برای زن اقتصاد نیست، بنابراین اگر بخواهد کارش را با ازدواج از دست بدهد، ترجیح میدهد ازدواج نکند. این فردیتگرایی در نتیجه موفقیت اجتماعی است. به این دلیل است که رابطههای زن و شوهر رابطههای متفاوت میشود. تعداد فرزندان کم
میشود. در خانوادههایی که حتی متمول هستند، تعداد فرزند چرا زیاد نیست؟ به این دلیل که فردیت افراد رشد یافته است. یعنی افراد برای وجود فیزیکی خود نگاه متفاوتی دارند. آدمها نمیخواهند سرمایههای فیزیکی و فرهنگی را از دست بدهند. اگر قرار باشد فردی ازدواج کند اما سرمایه اجتماعی مانند رابطه خویشاوندی و رابطه با دوستان را کنار بگذارد، بنابراین یا با کسی ازدواج میکند که خود، صاحب این سرمایههاست، یا اصلا ازدواج نمیکند. دلیل اینکه در جامعه صنعتی بخشی از جامعه بهسمت زیست مجردانه رفته، این است. البته بخش دیگر آن بحث موفقیتهای شغلی و اقتصادی است. چون بهواقع این دو عامل و رفاه حرف اول و آخر را میزنند. یکی از رویکردهایی که بهتازگی در ایران هم وجود دارد، زیست مجردانه است. در تهران و شهرهای بزرگ این مورد به وفور دیده میشود هم برای زنان و هم برای مردان. البته بهدلیل فشارهای موجود در جامعه ما این شکل زندگی بهخصوص برای زنان دشوار است. این فردگرایی چیزی بوده که بهتدریج به وجود آمده و گسترش یافته و در حال پیشرفت است. گفته میشود فردگرایی ایرانیها، خودخواهانه است. به این شکل که منافع جمع در آن در نظر
گرفته نمیشود. این فردگرایی تاثیرگذار در ازدواج که شما به آن اشاره کردید، موجب ایجاد چه تفاوتی در جامعه ایران و غرب میشود؟ مشکل فردگرایی خودخواهانه در جامعه ایران وجود دارد. به عبارت دیگر چه مردان فردگرا و چه زنان فردگرا، بیشتر بهسمت خودخواهی تمایل دارند تا یک امر فردگرایانه. به این مفهوم که مرد معتقد است مستقل است در حالی که باید متقابلا این استقلال را برای همسرش نیز قایل باشد، این رویکرد را ندارد و برعکس. البته باید توجه داشت اگر زن و مردی در زندگی توافق داشته باشند، همیشه سعی میکنند جریانهای زندگی را با تفاهم هم انجام بدهند. بهنظر میرسد تغییراتی که در شکل ازدواج در ایران به وجود آمده متناسب با بسترهای موجود نبوده است. برای مثال افرادی بیآنکه ازدواج کنند، با هم زندگی میکنند و رابطه هم متعهدانه است. جامعه، قانون و عرف اما چنین اتفاقی را نمیپسندد. تحلیل شما از این ماجرا چیست؟ جامعه، جامعه است و در اختیار ارادههای فردی نیست. شما اگر میتوانید عقربه ساعت را به عقب برگردانید زمان را نمیتوانید به عقب برگردانید. جامعه وقتی تحول یافت، با ارادههای فردی نمیتوان آن را تغییر
داد. بهجای تلاش برای پذیرفتن واقعیتهای موجود جامعه، یکسری ایدهآلهایی دایما به جامعه ارایه میشود و البته جامعه قبول نمیکند. در حالی که باید جامعه و تحولات آن را شناخت و پذیرفت و جهت داد. یهخصوص در هر جامعهای اقشار مختلف اجتماعی سلیقههای مختلفی دارند. یکی از نکاتی که بهوجود آمده، تغییراتی است که در زمینه ازدواجهای توافقی پیش آمده است. در ازدواجهای توافقی در ایران بعضا خانواده پسر در جریان است اما بهدلیل عرف و فشار اجتماعی خانواده دختر کمتر در جریان قرار دارد. این ازدواجهای توافقی البته در جوامع غربی نیز در ابتدا با آغوش باز پذیرفته نشده است. به نظر میرسد در حوزههایی مشابه آنقدر فشار اجتماعی بوده که برای مثال به انقلاب 1968 فرانسه منجر شده است. درواقع بخشی از این انقلاب در راستای شکستن یکسری از این فشارهای اجتماعی بوده که دامنگیر نسل جوان آن دوره بوده است. در حوزه روابط، انتخاب همسر و... در جوامعی نظیر جامعه ما -جامعه مسلمان و بهاصطلاح در حال توسعه- این پدیدهها در حال ایجادشدن است. قوانین و مقرراتی که در این جامعه وضع میشود بهخصوص در حوزه خانواده، خود بهجای اینکه تسهیلات ایجاد کند،
تضییقات ایجاد میکند، ترمز ایجاد میکند که البته برخی از این ترمزها عرفی است. ازدواج موقت یکی از سادهترین اشکال ازدواج است. منتها اگر این ازدواج را در قالب ازدواجهای دایم قرار دهیم، همان زندگیهای توافقی است. در ازدواج موقت، زن رشیده بالغه حتی به اذن پدر نیاز ندارد. این پتانسیلها در جامعه ما وجود دارد که آنقدر دچار جدل قانونی میشود که جامعه جوان ما بلاتکلیف باقی میماند. ما این حالت بلاتکلیفی را وضعیت آنومیک میگوییم؛ یعنی نه به سنتها و قواعد و مقررات قبلی اعتقاد داشته باشیم و نه به قوانین جدیدی که منطبق بر شرایط جدید وضع شده است. در این صورت جامعه میان بیقانونی میماند. ماندن در میانه بیقانونی بدترین وضعیتی است که جامعه میتواند شاهد آن باشد. در چنین شرایطی مردم قانون خود را وضع میکنند و جامعه بهسمت وضعیت آنارشیستی پیش میرود. درست است؟ بله! جامعه در چنین شرایطی به شکل آنارشی و انحرافی پیش میرود. آیا با توجه به شرایطی که در جامعه ما وجود دارد با گذشت زمان، این وضعیت تشدید میشود یا قوانین و مقررات متناسب با آن تدوین میشوند؟ در گذر زمان بخشی از اقتضائات جامعه
شناخته میشود و در مورد آن قوانین و مقررات وضع میشود. در کشوری مانند فرانسه، پیش از این ارتباطات توافقی پذیرفته شده بود اما هیچ قانونی راجعبه آن نبود اما این ارتباطات توافقی به اصطلاح زناشویی توافقی که نه در شهرداری ثبت شده و نه در کلیسا خطبه خوانده شده است، بعدها قانونی شد بهطوری که حتی در صورت جدایی، مال و اموال زوجین تقسیم میشود و خیلی چیزهای دیگر. این ورود قانون به این حوزه است. وقتی قانون در حوزهای بهوجود آید، تصمیمات افراد در آن حوزه خیلی جدیتر اتخاذ میشود و در نهایت در آینده نزدیک قوانینی در این حوزه وضع میشود که اجرایی باشد. به اعتقاد شما دلیل اینکه زن و مردی که در شرایط مناسبی بوده و امکان ازدواج هم دارند در این جامعه ترجیح میدهند زندگی توافقی بهجای ازدواج داشته باشند، چیست؟ یک دلیل آن است که این افراد به سنتها و قوانین و آداب پشت کردهاند. بهنظر میرسد برخی از این افراد از تحول فکری برخوردار شدهاند که اصولا آنها را منفک از مجموعه کرده است. اما موردی که در این زمینه جالب است و در مطالعههای اجمالی ما بهدست آمده آن است که در ازدواجهای توافقی برخلاف نظر معمول،
جدایی بهسادگی اتفاق نمیافتد؛ یعنی قانونی نبودن این مورد به گسیختهشدن آن منجر نمیشود. آیا این درست است که درحالحاضر، تفاهم بر سر سبک زندگی از تناسب طبقاتی برای زوجهایی که تصمیم میگیرند با هم ازدواج کنند مهمتر است؟ در این صورت این موضوع را چگونه تحلیل میکنید؟ خیر، به اعتقاد من اصولا سبک زندگی از طبقه اجتماعی میآید. سبک زندگی تحت تاثیر تغییرات فکری است. سبک زندگی بهتدریج با گسترش بیشتر آموزش عالی و رسانهها نسلبهنسل متفاوت میشود. به نظر نمیرسد که دونفر از دو طبقه گوناگون بتوانند از رابطه معقولی برخوردار باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.