گفتوگو با محمدرضا اصلانی به بهانه انتشار «بنفشتر از خود با خیابانهای خاموش»
چون صدا در خویش پنهانیم
شیما بهرهمند . عکسها: امیر جدیدی، شرق
در سالی که گذشت مانند دستکم 10سال اخیر، کتابشعرهای بسیاری منتشر شد که هوای تازهای در فضای شعر ما نبودند. در این میان مجموعه شعر «بنفشتر از خود با خیابانهای خاموش» محمدرضا اصلانی منتشر شد که مجموعهای متفاوت با جریان غالب شعر امروز بود. اصلانی که پیش از این «شبهای نیمکتی، روزهای باد» (1344)، «بر تفاضل دو مغرب» (1354) و «سوگنامه سالهای ممنوع» (1357) را منتشر کرده بود، «بنفشتر از خود با خیابانهای خاموش» را اینطور آغاز میکند: «هر واژه سرزمینی/ هر واج ایالتی/ خودمختار/ وحشی/ امپراتوری گسسته پیوسته موسیقی/ در موجاموجِ ملوکالطوایف/ بیوقفه/ خطرکردن/ به پارویی/ دریدنِ طلای آبهای آتش موج/ هر واژه/ دهان گشوده به بلعیدن/ هر واج / بریده قیطانیِ پوستِ گاوی/ به دورِ زمین / من / و زمان / از التهاب به جویدنِ هرچه ناخن/ در ایوانِ گزارهای تنگ/ که لغزنده به دیدن / در مرزِ مجهولِ واژهای بیهنگام/ هر واژه آفتابی و/ هر جمله مشرقی» اصلانی میگوید، باید نقاب را از روی کلمات برداریم. چون کلمه، انسان است. و انسان (=کلمه) باید استقلال خودش را پیدا کند. کلمه بدون استقلال در ترکیبات استعاری خود فرو مرده است و
امکان ایجاد تغییر ندارد. زبان امری روشنفکرانه است. ذات زبان ذات تفکر است. و کسی که زبان را مصرف میکند، تفکر را از زبان میگیرد. و ما (جریان موجنو) در واقع شورش کردیم علیه عدمتفکر در زبان. «شورش در زبان مهمترین کار سیاسی است، نه سیاسیکاری. زبان باید از کلیشهها و دربند بودن آزاد شود و تا زبان یا تصویر آزاد نشود، انسان هم آزاد نخواهد شد.» او معتقد است، انسان (شاعر) تنها با نوکردن زبان میتواند از دربندبودن رها شود و به آزادی برسد. مساله زبان از قضا مسالهای سیاسی است و مساله «روشنفکری» نیز مساله تفکر است. «روشنفکر، یک متفکر است نسبت به تمام چیزها و «تفکر» امری انتقادی است و شعر یک انتقاد عظیم در درون زبان است. و این نقد درون زبانی به ما امکان میدهد که نقد بیرون از زبانی را اجرا کنیم.» پس شاعر باید نسبت به زبان هوشمند باشد تا بتواند جهان را نقد کند. از اینرو اصلانی در مجموعه شعر اخیرش با تغییر کلیشهها و تاکید بر «نابجایی» تلاش میکند تا از درون زبان، جهانی خلق کند که در آن تجربه «من» به تمام جهان تسری پیدا میکند. در این شعرها فردیتی زخمخورده با زمینهای جمعی و تاریخی پیوند میخورد و «من» به
سطوحی بیشتر از تن گسترش مییابد. اصلانی معتقد است بسیاری از شعرهای امروز به این دلیل خطاب جمعی خود را از دست دادهاند که به نو کردن زبان بیتوجهاند.: «ما شعر نمیگوییم برای اینکه حرف قشنگی زده باشیم. به همین جهت هم الان مقدار زیادی قطعه ادبی داریم یعنی مضمونی را پیدا میکنیم و بعد با زبان، قشنگش میکنیم. اینکه شعر نیست. فقط مضمون است و راستو ریسکردن موضوع. این راست و ریس کردن همان حرفهای بودن در هنر است. همین است که زبان تخت و تکبعدی میشود.» اصلانی همچنین به بیتاریخشدن ما و نادیدهگرفتن ملیت اشاره میکند، «ملیبودن عنصر اصلی روشنفکری است. نویسنده غربی باید هزارویکشب بخواند و رمان رئالیسم جادویی را درست کند و اینجا بسیاری از نویسندههای محترم ما هزار و یکشب را نخواندهاند. و حالا میخواهند از روی دست آنها رمان رئالیسم جادویی را بنویسند. پایگاه روشنفکری ملیبودن است. به روشنفکران فرانسه، آمریکا و دیگر کشورها نگاه کنید، یک نفرشان نیست که به ملیتش مفتخر نباشد. اما اینجا به محض اینکه میگویید ملیگرا، انگار ایران باستانی هستیم، اینطور نیست. تمام تاریخ ما مال ماست نه یک قطعه آن. ما نه
تاریخمان را و نه کشورمان را قطعهقطعه نمیکنیم. همین قطعهقطعهکردنها ملیبودن را کاهش میدهد و احساس بیوطنی ایجاد میکند. و این بستری است برای هر نوع حمله فرهنگی.» به بهانه انتشار مجموعه «بنفشتر از خود با خيابانهاي خاموش» با محمدرضا اصلانی، شاعر و فیلمساز به گفتوگو نشستهایم. این روزها جریانی شکل گرفته که تلاش میکند نویسندگان، شاعران و بهطور کلی روشنفکران را منطقهای کند. گویا عمدی هست که مثلا شاعر از شاعرِ ملی به شاعرِ شهر تبدیل و به شهر یا منطقه خاصی مرتبط شود. و حالا وقتی شاعر، نویسنده یا هنرمندی از ملیبودن جدا میشود، سویه یا پتانسیل سیاسیاش را از دست میدهد و تقلیل پیدا میکند به یک شهر و منطقه. و بدل میشود به شاعرِ شهر و کوچه و نوستالژی و... در نهایت امکان خطاب مردم را از دست میدهد. همینطور است. مثلا میگویند فیلمسازِ جنوب، این حرفها معنایی ندارد. مثل اینکه بگویند فاکنر نویسنده سانفرانسیسکوست. فاکنر نویسنده آمریکایی است. پایگاه روشنفکری ملیبودن است. به روشنفکران فرانسه، آمریکا و دیگر کشورها نگاه کنید، یک نفرشان نیست که به ملیتش مفتخر نباشد. اما اینجا به محض اینکه
میگویید ملیگرا، انگار ایرانباستانی هستیم، اینطور نیست. تمام تاریخ ما مال ماست نه یک قطعه آن. ما نه تاریخمان را و نه کشورمان را قطعهقطعه نمیکنیم. همین قطعهقطعهکردنها ملیبودن را کاهش میدهد و احساس بیوطنی ایجاد میکند. و این بستری است برای هر نوع حمله فرهنگی. از آن طرف این روزها میگویند زبانهای محلی را نمیباید آموزش داد. زبانهای محلی هم جزیی از زبان ماست. زبان کردی بخشی از زبان فارسی است. همریشه هستیم و این زبان ریشه ماست، زبان بلوچی هم زبان اوستایی ماست. این زبانها در مقابل زبان ما نیست، شاخههای زبان ماست که باید گسترش پیدا کند. و هر زبانی ریشههای خودش را داشته باشد، میتواند بگوید زبانی جهانی است. یعنی یکجور تعریف غلط دارد از قضایا اتفاق میافتد. و ملیبودن مقابل روشنفکری تعریف میشود. من که از این سرزمین و تاریخ این سرزمین تغذیه کردم چگونه میتوانم نسبت به آن بیاعتنا و تحقیرمند باشم. یا کتاب صدسال داستاننویسی درمیآورند. داستاننویسی ما خیلی مدرنتر از این حرفهاست. قصههای تفسیر سورآبادی را بخوانید، فراسوی همینگوی را در این قصهها میبینید. یا «تذکرهاولیا»ی عطار هفتادو دوتا
تذکره نیست، هفتاد و دو نوول درخشان است که شاید دو،سهنسل بعد از نویسندهای چون بورخس بتواند به چنین روایتی برسد. از طرف دیگر قصههای سهروردی را داریم. چه کسی گفته ما رمان نداریم. از سمکعیار رمانتر! آنوقت در تاریخ ادبیات مینویسند کهنترین رمان، «گنجی» نوشته موراساکی شیکیبو نویسندهبانوی ژاپنی است که مربوط به قرن دوازدهم است، در حالیکه «سمک عیار» مال قرن نهم است. رمان درخشانی هم هست و تمام عناصر رمان را هم دارد. یا «هزارویکشب» و «هزاردستان»، اینها همه قصه و رمان است دیگر! بعد هم فکر میکنند که ما داستاننویسی را از غرب گرفتیم. واقعا چه عقل ملیای میتواند چنین تاریخی را نادیده بگیرد. نویسنده غربی باید هزارویکشب را بخواند و رمان رئالیسم جادویی را درست کند و اینجا بسیاری از محترمانِ ما هزارویکشب را نخواندهاند. و حالا میخواهند از روی دست آنها رمان رئالیسم جادویی بنویسند. در حالیکه ملیبودن عنصر اصلی روشنفکری است. آقای اصلانی چرا شاعرِ امروز خطاب خود را نسبت به مردم از دست داده است. شاملو که شعر مینوشت بهعنوان شاعر ملی، مردم را خطاب میکرد، یا ابراهیم گلستان که داستان مینوشت، یا جلال
آلاحمد، تمام مردم ایران را خطاب میکرد. اما امروز انگار همه چیز به دستهها و گروههای کوچکتر و کمتری تقلیل پیدا میکند. ببینید وقتی بیشتر روشنفکری امروز ما کارکردهای خود را از دست میدهد، برایش تعیین تکلیف میشود. روشنفکری امروز ما بر اساس نیازهای خودش فکر میکند. یعنی تفکر در ذات خودش تفکر نیست، تفکر امری کاربردی شده است. امروز فقیرم پس مارکسیستم. کمی پولدار میشوم خردهبورژوا میشوم. پس اگر بتوانم خردهبورژوا شوم، ضدمارکسیسم هستم. پس در پایگاه موقعیت اجتماعی یا ایدئولوژیک خودشان تفکر میکنند نه تفکر بهعنوان ذات تفکر. پس موقعیتها میگویند که چطور تفکر کن، بهجای آنکه مکانیزمهای اندیشه بگوید چه باید بکنی. به همین دلیل زبان در این جریان آشفته است. زبان خودش تفکر ایجاد نمیکند. تفکر نوشتارهای ما، پیشازبانیک است. زبان تفکر ایجاد نمیکند، چون در ذات زبان تفکر وجود دارد. زبان خودش تفکرآفرین است، نه اینکه ما قبلا فکر میکنیم و بعد با زبان میگوییم. اگر زبان نداشته باشیم هیچ تفکری هم نداریم. اما وقتی اندیشیدن بر اساس موقعیت باشد، موقعیت پیشااندیشه است. بهجای اینکه اندیشه موقعیت ایجاد کند، موقعیت
اندیشه ایجاد میکند. و این خطرناکترین اتفاق ممکن است. به همیندلیل هم مدام باختهایم. 400 سال است که باختهایم و جزو تاریخ هم نیستیم. تاریخ هم نداریم. تمام تاریخها را ورق بزنید از صفویه به اینطرف در هیچ جای تاریخ نیستیم. خوش و خندان هم از این گذشتهایم. در حالیکه اگر ملی باشیم در رقابت با جهانیم. آنها تولید میکنند، ما هم تولید میکنیم نه اینکه بایستیم او تولید کند، ما مصرف کنیم. ملی که باشیم شرافت وجودی داریم و شرافت اندیشه. به این ترتیب دیگر اندیشه موقعیتی نیست. این است که کتاب درمیآید، صدسال داستاننویسی و به کسی هم برنمیخورد. یک کتاب هم نیست سهکتاب در آمده. اولی را یک مردک فرانسوی نوشته و بعد هم از روی دست او آقایان ادامه دادند. این همه بیتوجهبودن حیرتآور است. شیخ نجمالدین کبری را در قرن هفتم در خوارزم ببینید. شیخ کبیر و عارف است که امروز هم میگویند عارف مردمی نیست و هپروتی است و...، چنگیز شخصا برای او پیغام میفرستد که ما میخواهیم شهر را بگیریم شما شهر را ترک کنید مبادا مقام شما رعایت نشود. شیخ میگوید، من، نعمت خداوند را با مردمم در این سرزمین چشیدهام، بلای این سرزمین را هم با مردمم
خواهم چشید. پیغام میرسد که شما و مریدانتان از شهر بیرون بروید باز میگوید من و مریدانم، نعمت خداوند را با مردمم در این سرزمین چشیدهایم، بلای این سرزمین را هم با مردمم خواهیم چشید. باز سفیری میآید که شما و همه مردم شهر را ترک کنید میگوید، من و مریدانم و مردمم و... سه بار پیغام فرستاده میشود و شیخ نمیپذیرد آن هم در 80سالگی و در حالیکه لشکر خوارزمیان همه فرار کرده بودند و شاه خوارزم هم ترسان و لرزان رفته بود به جزیرهای و شهر بیدفاع بود. اما شیخ ایستاد و مردم را هم بسیج کرد. و خود پیشاپیش همه مردم سنگ در دامن ریخت و به پیشواز مغولان رفت و سه مغول را هم کشت و یک مغول را هم به زمین انداخت و گیس (پرچم) او را به چنگ گرفت و زمانی هم که از پشت با نیزه کشته شد، نتوانستند دستش را باز کنند و گیس (پرچم) را از دستش دربیاورند و ناچار گیس مغول را بریدند. و اتفاق تمثیلی عجیبی افتاد چون بریدن گیس (پرچم) مغول، یعنی بیحرمتی نسبت به مغول. این یعنی روشنفکری. یا عطار که در نیشابور در ماجرای مغول کشته شده، از مریدان شیخ نجمالدین بوده. در نیشابور مردم را به دستور عطار علیه مغول میشورانند. و به همین دلیل هم میکشندش.
یک عارف، شاعر و روشنفکر جهانی ما اینطور ایستادگی کرده. یا مغولها که قونیه را محاصره کردند، مولوی رفت و روی حصار قونیه ایستاد و گفت اول مرا بکشید و بعد بیایید و سهروز ایستاد، خدنگ و صمت، بیآب و غذا. تا مغولها شرم کردند و رفتند و شهر را نجات داد. اینها سخن نیست، واقعیتهای تاریخی است که کمتر کسی از آن میگوید و عرفان هم متهم به مردمینبودن میشود. یک عارف ما نیست که در نثر و نوشتهاش زبانش ضعیف باشد. اگر این عارفان نبودند، زبان فارسی نداشتیم زبان ما الان عربی بود. اینها درواقع اولین نویسندگان فارسیزبان ما هستند. این یعنی روشنفکری، یعنی ملیبودن. اما چه کسی از اینها تجربه میگیرد؟ «نویسنده یا هنرمندِ حرفهای»، تعبیر دیگری است که جریان اخیر سعی دارد با تئوریزهکردنش، آن را بهعنوان تنها مدل اصیل جا بزند. اینکه مثلا نویسنده صرفا داستان مینویسد یا شاعر شعر میگوید و در نهایت هم در تعامل با نهاد ممیزی با جابهجاکردن و تغییردادن عبارت و کلمات امکان انتشار کتابش را پیدا میکند. درواقع این جریان، نویسندهبودن را در تقابل یا دستکم متفاوت با مفهوم روشنفکری میداند و تعبیر نویسنده حرفهای را جانشین
ترکیب نویسنده-روشنفکر میخواند. راستش من خیلی در جریان این اتفاق نیستم. چون دیگر عمرم بهجایی رسیده که فرصت و حوصله توجه به این حرفهای بیپر و پا را ندارم. اینها در واقع با حمله به روشنفکری، زیرجُلانه دارند «تفکر» را زیر پا میگذارند. ما تفکر نمیخواهیم، داریم کار فنی میکنیم. اما ما که صنعتگر یا حرفهای نیستیم. اینکه مثلا نویسندگان آمریکا حرفهایاند مقوله دیگری است، ببینید همین نویسندگانِ بهاصطلاح حرفهای چقدر احساس ملیبودن در آثارشان هست. چگونه به کاراکترهایشان مغرورند. هیچ کاراکتر ناهوشمندی در کار همینگوی، فاکنر یا دوسپاسوس وجود ندارد. حالا به سینما یا داستانهای ما نگاه کنید ناهوشمندی را میببینید. حتی کارور هم که پلاتهای ساده و مضمون روزمره دارد، کاراکترهایش پیچیده و چندبعدیاند. ببینید بکت چگونه از نابجایی آدمها هوشمندی تولید میکند. بکت یک فیلسوف است، فلسفه درس میداده. نظرات پیکاسو را درباره «شعر» بخوانید. گفتوگوی پیکاسو با برک را بخوانید ببینید چقدر در این بحثها فلسفه هست. یا گفتوگویش با کلی. کاندینسکی فیلسوف است، نقاش نیست. بهخاطر مباحث فلسفی از 40سالگی نقاشی را شروع کرده.
حالا کسی هم ممکن است نقاش حرفهای باشد، اما اصلا فلسفه هم نداند و نقاش خوبی هم شود. اما حتی اگر آن نقاش حرفهای است در جامعهاش تفکر وجود دارد. جامعهای که میتواند انقلاب فرانسه را به راه بیندازد تفکری در آن جریان دارد، که این تفکر حتی به آدم عادی آن سرایت میکند. مساله «روشنفکری» اساسا مساله تفکر است. مساله سیاسی یا اجتماعیبودن نیست. روشنفکر، یک متفکر است نسبت به تمام چیزها و «تفکر» امری انتقادی است و شعر یک انتقاد عظیم است، انتقادی که در درون زبان است نه بیرون زبان. و این نقد درون زبانی به ما امکان میدهد که نقد بیرون از زبانی را اجرا کنیم. کسی که نسبت به زبانش شلخته است و نمیتواند زبانش را نقد کند و نمیتواند زبانش را بزایاند نمیتواند جهان را هم بزایاند. و روشنفکری زایش جهان است. جهان را دایما نقد میکند و نسبت به جهان هوشمند است. یک شاعر هم نسبت به زبان هوشمند است و کسی که نسبت به زبان هوشمند نباشد چگونه میتواند جهان را نقد کند. مثل اینکه انسان بیاخلاقی درباره اخلاق بحث کند. نمونههایش را هم فراوان دیدهایم و این نهتنها اثری ندارد بیاخلاقی مطلق است و نشانه تقلب است. ما شعر نمیگوییم برای
اینکه حرف قشنگی زده باشیم. به همین جهت هم الان مقدار زیادی قطعه ادبی داریم. یعنی مضمونی را پیدا میکنیم و بعد با زبان قشنگش میکنیم. اینکه شعر نیست. آقای اصلانی شعر شما بهنوعی در سنت «شعرِ حجم» تعریف میشود. این جریانِ شعری با تاکید بر استقلال کلمات و خلق جهان و نه وصف یا بازنمود جهان در شعر، شکل گرفت و بهنوعی در واکنش به جریانی که شعر را امری بیرون از زبان میدانست. این جریان بر اصالت کلمه یا هنر تمرکز داشت و سعی داشت تا هنر یا زبان را در شعر از تلقی موجود از ایدئولوژی یا سیاسیبودن هنر جدا کند و بعد از نیما تعریف دیگری از «شعر» ارایه دهد. از سویی این روزها جریان اخیر که روشنفکری را امری متفاوت از نویسنده یا شاعربودن میخواند و از حرفهایبودن میگوید، خود را تحتعنوان اصالت هنر جا میزند تا هنر را از سیاست و هر نوع کنش سیاسی جدا کند. اشاره کردید که مساله روشنفکری مساله تفکر است. و «تفکر» امری انتقادی است و شعر هم انتقادی در درون زبان است. جریان موجنو چطور به این تلقی از شعر؛ «انتقادِ درون زبان» رسید و نقد بیرون از زبانی در این جریان چطور ممکن میشود؟ مساله اینجاست که تفکر
ماتریالیستی در ایران همه چیز را بهصورت ابزاری نگاه کرده، یعنی همان ایده که در لفافه جامعهگرایی هنر را ابزاری برای ایدئولوژی و حتی قدرت میداند. بنابراین بیشتر در پی تسخیر قدرت بوده تا محاصره قدرت یا جهتدهی در قدرت. یعنی جانشینی برایش مطرح بوده. وقتی به همه چیز ابزاری نگاه شد، مردم، ملت، سیاست، اقتصاد و فرهنگ به ابزار تبدیل میشود و دیگر اینها تشخص ندارند. و تبدیل میشوند به صنایع، وسیلهها و ابزارهایی که حالا میتواند اسلحه باشد یا کلام یا هر چیز دیگر که همه مانند اسلحه عمل میکنند و شلیککننده به جهاناند و ابزار مرگاند. و این نگرش اخیر روی دیگر همین نگرش است که بهنوعی با تفکر مخالفت میکند. روشنفکری چپ ما در دهه30 تا 50 با ابزاریکردن هنر و زبان بهخصوص، آن را از هر اندیشهای تهی کرد. و در عینحال از ملیت خالی کرد. نمونهاش را در ملیکردن نفت دیدید که با ملیشدن نفت مخالفت کردند چون اگر نفت ایران ملی میشد، نفت شمال که به روسها داده میشد دیگر نمیتوانست داده شود. و بعد فاجعه 28مرداد اتفاق افتاد چون ملت تخلیه شده بود، چون در جامعه اغتشاش ایجاد کردند. همین کار در زبان اتفاق افتاد. زبان را به
پارهابزار حرفهای روز سیاسی تبدیل کردند. یعنی سخنی داریم حالا با زبان راست و ریسش میکنیم و تحویل میدهیم به مردم. و این راست و ریسکردن همان حرفهایبودن در هنر است. و نویسنده حزبی یا ایدئولوژیک این امر را بر عهده دارد. برای همین هم زبان تخت و تکبعدی میشود تا همه مردم بفهمند. سوال من این است که مردم از ادبیات سوسیالیستی روسی یا سینمای آمریکا چه چیزی را فهمیدند یا میفهمند. این مصرفیکردن با فهمیدن دو امر مختلف است. چیزی را که من میدانم به خودم تحویلدادن که فهمیدن نیست. جلوگیری از فهمیدن است چون ما تصور فهمیدن داریم در حالیکه نفهمیدیم. مثل اینکه بگوییم «انسان، انسان است» ظاهرا یک گزاره منطقی است اما چنین گزارهای را، هم ویتگنشتاین، هم کانت و ابنسینا گزارههای مهمل اعلام میکنند. این بدیهیات را به ما میدهند و درواقع ما را اقناع میکنند. اما آنچه موضوع و محمولش یکی است هیچ اطلاعاتی به ما نمیدهد. مانند ادبیات رئالیست سوسیالیستی روسی. قهرمان قهرمان است و خائنین هم خائن. کالخوزهای بدبخت روسی چه چیزی را از این موضوع فهمیدند. حتی نوعی نقالی هم نیست، گرچه دوران نقالی در قهوهخانهها گذشته. اما فرق
هست بین راویان واسط و خلاقان اصلی. ببینید مثلا افکار هایزنبرگ را ما از طریق ایزاک آسیموف میفهمیم. او برای کسی که ریاضیات بلد نیست توضیح میدهد که قانون احتمالات و نسبیت و عدم قطعیت یعنی چه؟ اما هایزنبرگ غیرمردمی نیست، او جهان را تغییر داده. و چنان تغییر داده که حتی انیشتین با او مخالفت میکند و 20سال آخر عمرش را میگذارد برای اینکه علیه او دلیل بیاورد و البته نمیتواند. حالا باید بگوییم هایزنبرگ حرفهای است و کار خودش را کرده! نه هایزنبرگ کار سیاسی کرده. نظرات او بوده که امروز سیاست آمریکا، سیاست احتمالات است. و زبان امری روشنفکرانه است. ذات زبان ذات تفکر است. و کسی که زبان را مصرف میکند، تفکر را از زبان میگیرد. و ما (جریان موجنو) درواقع شورش کردیم علیه عدم تفکر در زبان. کتاب اول من، «شبهای نیمکتی، روزهای باد» (1344) شعرهای 20 تا 22سالگی من است که بری از سیاست نیست. «من شاه بادبادکها هستم» را بخوانید. اما لزوما اینطور نبوده که شعار سیاسی بدهیم. یک تجربه زبانی میتواند ما را به امور بنیانی برساند. و هر امر بنیانی امری سیاسی است. چرا نظامها با امور بنیانی مخالفاند؟ چون خوب میدانند که هر امر
بنیانی انتقادی و علیهشان است. پس برخی نظامها خودشان را با این امور هماهنگ میکنند. مارکس معتقد بود که اولین انقلاب سوسیالیستی در انگلستان رخ خواهد داد، اما نشد. چون آنها با این امر بنیانی کنار آمدند. به همین جهت یک حزب کارگر دارند و یک حزب محافظهکار. نگاه کنید سیستمهای سوسیالیستی داخل انگلستان اجرا میشود، اما چنین چیزی در مستعمراتشان اجرا نمیشود و فاجعهبار است. پس با امری بنیانی کنار آمدند و تمام موازین درستش را اجرا کردند. چون از نقد اقتصاد بورژوازی بیشترین استفاده را کرد و روسیه شکست خورد چون بهجای اینکه از این نقد درخشان استفاده کند از بخش ایدئولوژیک یا اتوپیای مارکس استفاده کرد و اتوپیای مارکس تبدیل شد به نظامی پلیسی. و حزب جانشین ملت شد. مکتب فرانکفورت هم به همینخاطر این همه در جامعه جهانی تاثیر گذاشت چون از نقدِ مارکس استفاده کرد. و از این مکتب آدمهای اندیشمندی چون آدورنو، بنیامین و... در میآمد که تاثیراتشان را هنوز هم در روشنفکری دنیا میبینید. ببینید ترکیب فرمالیستهای روس و مکتب فرانکفورت چقدر جهان را تغییر دادند و نقد جهانی را به کجا رساندند. چه کسی گفته اینها سیاسی نیستند.
فرمالیستهای روس که همه در سیبری کشته شدند. و تا سالها کارهایشان ممنوع بود. نوشتههایشان هم ظاهرا غیرسیاسی است چون از مرگ نگفتند. زبان برای زندگی و زایش است نه مرگ. اگر انسان زبان را اختراع نمیکرد مثل دایناسورها از بین میرفت. انسان چون زبان را اختراع کرد، جاودانه شد و توانست در طبیعت بماند چون در مقابل جهان، جهانِ خودش را آفرید. میگویند، زبان بازنمودی است از جهان. میتوان گفت چنین چیزی نیست. مثلا «درخت»، کجای جهان شما درخت دارید؟ درخت را زبان آفریده است. درخت نداریم، درختِ سیب، گلابی و... داریم. درخت، حتی درخت سیب هم نیست. درختِ سیبِ گلاب و لبنانی و... داریم. و تازه این درختها در لحظه هم با هم متفاوت است. پس اصلا درخت نداریم. انسان اختراعش کرده است. این جهان من است که در مقابل جهان گذاشتهام. و چون جهان خودم را اختراع کردم میتوانم با چشم زبان خودم جهان را ببینم. و این ذات روشنفکری است. پس اصلا حرفه یا ابزار نیست، من با زبان زندگی میکنم. زبان با من و درون من است. و حالا چون زبان را بیرونی کردند زبان شلخته است. و با این شلختهبودن چگونه میتوان جهان را ساخت. به همین دلیل هم الان ما قطعه ادبی داریم
نه شعر. قطعههایی که فقط مضمون است و راستوریسکردن موضوع است نه زبان. آخر سر هم مضمون کم میآورند کوتاه میشود و میگویند «هایکو»ست. در حالیکه هایکو سروده یک استاد ذن است که با تمرکز وجودی ناگهان به اشراق میرسد و یک لحظه برایش تصویر میشود. اینها که هایکو نیست، چون کوتاه است هایکوست! پس رباعی ما هم هایکوست. اگر بپذیریم که شعر مدرن ما بعد از نیما به نوعی دوپارگی دچار شد، وجه غالب آن وابسته به سنت نیمایی بود و میخواست لحظهای از جهان را به شعر دربیاورد. و وجه دیگر طرز نگاهی است که بهنوعی انتزاع ایجاد میکند. یعنی زبان در این نوع شعر از جهان متمایز میشود و کمتر لحظاتی از زبان را بروز میدهد که ارجاعی به جهان داشته باشند. این نوع شعر که با طرح مساله «حجم» در زبان شکل گرفت، تکنیکهای خاص خود را نیز به همراه داشت. اما در شعر شما و بهطور خاص در مجموعه اخیرتان؛ «بنفشتر از خود با خیابانهای خاموش»، از مکان برای ایجاد نوع خاصی از ارتباط استفاده خاصی شده. به این معنا که «من»، خود را (جانداشتن خود را) به سطوح بیشتری از بدن خود گسترش میدهد. و اینطور «من» شامل چیزهای بیشتری از «من» میشود. پس
مکان در شعر حجم، مکانتر از مکانی است که در بیرون میشود به آن ارجاع داد. درباره این ویژگی شعریتان بگویید و اینکه چطور این ویژگی، شعرِ شما را از شاعران دیگرِ شعر حجم متفاوت میکند؟ ببینید در همان کتاب اول من یک شعر عاشقانه هم نیست و این اقدامی زبانی-اجتماعی بود. قرار نیست ما از مسالهای شخصی بگوییم. مساله این است که تجربه من چگونه تسری پیدا میکند به همه جهان. یک جزء جزیی از کل است یا حامل کل؟ جزء اگر جزیی از کل است، امری مکانیکال است که حافظهای از کل ندارد اما ما جزء ارگانیکِ جهانیم، جزیی حامل کل. پس تجربه شخصی من، تجربهای جهانی است و من فقط انجامدهنده این تجربهام. و میتوانم با تجربه خودم، تجربه جهانی را گسترش بدهم. چرا شعر عاشقانه کهن ما معشوقهشان پیدا نیست؟ شعرهای سعدی عاشقانهترین شعرهای جهان است اما معشوق این شعرها پیدا نیست. حالا شاید بشود گفت شعر حافظ عارفانه و تمثیلی است. اما معشوق شعر سعدی هیچ معلوم نیست. اما معشوق بودلر کاملا مشخص است. آن زن سیاهپوست که او مدحش نمیکند، حتی نقدش میکند اما دوستش دارد. درست همانطور که فروغ میگوید، «من از تو میمردم اما تو زندگانی من بودی.» که
درواقع از بودلر گرفته و خیلی هم زیباست. ما زبان را از تمثیل و استعاره خالی کردیم و به قدرت خودش رسانده بودیم. دریا دریاست و عشق هم عشق است. چرا عشق اینقدر بیچاره است که باید خود را به دریا وصل کند یا برعکس! این به رسمیتنشناختن اسما و زبان است. این اعتراض واقعی است، باید نقاب پیراندلویی بر انسان که «هر انسان با نقابش زندگی میکند» را از روی کلمات برداریم. و این به ذات انسان اشاره میکند چون کلمه، انسان است. و انسان (=کلمه) باید استقلال خودش را پیدا کند. کلمه بدون استقلال که در ترکیبات استعاری خود فرو مرده، مدام به هم کمک میکنند تا باشند. مثلا «کوهِ استقامت»، چرا اینها باید به هم وصل شوند. این کوهِ بدبخت را به یک مدلول محتوم وصل میکنیم که کوه برای استقامت است! الیوت میگوید، «از مرگ در آب هراسان باش» کلمات سر جای خودشان هستند. مرگ در آب مرگ روح است. هیچ کلمهای اسکت کلمه دیگر نیست. این «انتزاع» نیست، آنچه اتفاق میافتد این است که ما چگونه یک «دیدن» را به «زبان» تبدیل کنیم نه اینکه تشریح کنیم. ما چیزی را شرح نمیدهیم بلکه آن را به امر وجودی تبدیل میکنیم و بعد نه عرضه، که فوران میکنیم. و این امر وجودی
عین زبان است. این شعر که «شب بهگذار پیرمردی میماند که تسبیحش را گم کرده باشد / و گیج از گریز حرکتی به عادت» یک تصویر درون زبان است نه بیرون زبان. آن وقت شعر دیگر نه عارفانه است و نه عاشقانه. و این ذات شعر حافظ است. حافظ هر چیزی را به زبان تبدیل میکند حتی کلمات کلیشهای مثل ابروی یار و مژگان و... «روی نگار در نظرم جلوه مینمود/ وز دور بوسه بر رخ مهتاب میزدم» هیچ استعارهای هم در کار نیست. یا «در نمازم خم ابروی تو با یاد آمد/ حالتی رفت که محراب به فریاد آمد» این در زبان است که محراب میتواند فریاد کند و این انتزاعی است اساسا زبان خود، امری انتزاعی است. اصلا چرا ذات زبان را انکار کنیم. زبان اصلا امری رئالیستیک نیست. حتی اگر نگویم برای زبان جهان جدیدی هست، امری تجریدی که هست. چرا ذات زبان را کنار میگذاریم و به آن رئالیسم قلابی الصاق میکنیم. در قرآن آمده که «انسان را به فطرت خود آفریدم این فطرت را عوض نکنید.» فطرت چیزها را باید به خودش بدهیم دیگر، فطرت زبان را عوض میکنیم بعد میگوییم من متعهدم این تعهد را ما کجا باید ببریم. ما شورش کردیم علیه بردگی زبان برای رساندن مفاهیمی خارج از خودش، علیه دربندبودن
انسان در مفاهیم خودش. تفاوت ما این است که توانستیم «زبان» را آزاد کنیم. نیما «وزن» را آزاد کرد و یک قدم رفت جلو. به قول ابوسعید ابوالخیر که در مسجدی وعظ میکرد و جمعیت فراوانی بود و بسیاری بیرون مانده بودند، خادم آمد و گفت، خدا بیامرزد «هرکسی را که یک قدم بیاید جلو» ابوسعید از منبر پایین آمد و گفت، من هر آنچه میخواستم بگویم این مرد گفت. نیما تنها کسی بود که یک قدم آمد جلو. و زبان را از انقیاد عروض نجات داد؛ عروضی که بر آن عارض شده بود، اصلا عروض در ذات زبان ما نیست. چون زبان ما ترکیبی است، مثل زبان عرب قالبی نیست که در 12 باب قالب میشود. ما هیچ کلمهای را نداریم که ترکیب نشده باشد. این زبانِ ترکیبی جا دارد که گسترش پیدا کند نه اینکه قالب شود. عروض زبان ما را قالبی کرده بود. برای همین مولوی میگوید، «مفتعلن مفتعلن کشت مرا» البته او آنقدر نابغه بود که در همین قالب کشته میشود. و آنقدر با ذات مساله زندگی کرده که نمیتواند از آن بیرون بیاید کمااینکه ما به قول لاکان نمیتوانیم از خود زبان هم بیرون بیاییم. «زبان قلعه وجود ماست» ما در درون زبان علیه زبان شورش میکنیم. پس ما درون زبان هستیم. نه اینکه تاریخ
زبان را به ما داده. یا هایدگر که میگوید «زبان خانه وجود ماست» و حالا تصویر یا سینما، ما را لحظهای از این قلعه؛ از زندانیشدن در درون زبان بیرون میآورد. پس زبان امری وجودی است، امری انضمامی نیست. البته میشود با زبان مثلا مقاله نوشت، اما این کاربردهای زبان است. مثل انسان که میتواند کارمند باشد اما این کاربرد را به همه انسان سرایت دادن فاجعه نیست؟ همینطور زبان را کارگزار میبینیم و این تسهیل کارگزاری جامعه است. همان چیزی که در سینمای آمریکا میبینیم که پرسوناژ همیشه در مرکز کادر است و دوربین، کارگزار آن است. همین بهجامعه میگوید که کارگزار باش. کارگزاربودن خوب است. و این بردگی مدرن است. همین که کلام و تصویر تکساحتی میشود، انسان هم تکساحتی میشود. و این بیبعدبودن را رسانهها بهجامعه تلقین میکنند. برای همین نور تمام تصاویر رسانهها بیسایه و تختاند و اینها همه در زبان هم میآید و بیبعدبودن بهجامعه تحمیل میشود و این نظامها هستند که احتمالات و چند ساحتیبودن را در خود پنهان میکنند. ما دموکراتیم آنها هم جمهوریخواهاند. اما این ظاهر قضایاست. اما جامعه باید تکبعدی باشد تا قابل محاسبه باشد چون
سیطره باید بتواند محاسبه کند و رسانهها به این امر کمک میکنند. و زبان اینجا نقش پیدا میکند شعر در این جایگاه شورش میکند. من دیگر عاشق نیستم. من هستم. و تمام لحظات جهان برای من عاشقانه است. و اینطور عشق به تمام جهان سرایت میکند. تجربه سینمایی شما در شعرهایتان حضور پررنگی دارد. در بیشتر شعرهای «بنفشتر از خود...» مکانهایی انتخاب و کادربندی میشوند. یعنی این شعرها با حسی عاطفی، ایده یا گزارهای آغاز نمیشود. بلکه پیش از هرچیز مکانی قاببندی شده و قلمرویی شکل میگیرد که قانون خاص خود را نیز هم به وجود میآورد. مثلا چیزهای منفصل پیوند میخورند، متصلها و مکانهای آشنا از هم جدا میشوند. این کادربندی چه کارکردی در شعر شما داشته؟ این را من از طرفی از ناصرخسرو یاد گرفتم و از طرف دیگر از الیوت. این دو با هم شباهت عجیبی دارند. شعر الیوت بهشدت سخت است، سخن میگوید بهجای آنکه شعر بگوید. ناصرخسرو هم سخت است. الیوت در شعرش به رمانتیسیسم شورش میکند، درواقع به ذات تاریخ ادبیاتش پهلو میزند. مقاومت همینجاست که شعر عاشقانه او هم نوعی تامل عاشقانه است. ما در جهان امروز اسیر روابط عادتشدهایم.
این روابط عادتشده در ما نوعی اتوماسیون ایجاد میکند. آنچه که هایدگر به آن میگوید، «تودستی». ذهن ما هم تودستی شده. ما دیگر به خود فکرکردن یا زبان فکر نمیکنیم. اما وقتی رابطه عادتشده را عوض کنیم، معنای دیگری پیدا میکند. من در کوچه کودکی نوستالژیکم، ریختگی دیوار را میبینم این نگاه دیگر است. و این نگاه هم تصاویر و هم زبان نو میشود. بودلر چطور دفرمگی معشوق سیاهپوستش را در شعر درمیآورد در ازای آن معشوق زیبای رمانتیک و لب لعل و چشم شهلا. این است که شعرهای بودلر تکاندهنده است و اصلا مدرنیزم هم با او شروع میشود. در واقع شعر اینجا نقد جهان است و نقد خود زبان. بودلر بنیانگذار نقد نقاشی هم هست. و مکتبی را در نقاشی تئوریزه کرده و شکل میدهد. پس نوکردن زبان اصل بنیادی شعر است. حافظ تا حدودی اینکار را کرده و فردوسی هم همینطور. در زمان فردوسی ما خیلی حماسههای دیگر داریم ولی زبان در آنها نو نمیشود. در صحنه جنگ رستم و اشکبوس فردوسی میگوید، «ستون کرد چپ را و خم کرد راست / خروش از خم چرخ چاچی بخاست» ببینید بازی زبانی اینجا هنوز مدرن است. اینجا داستان را تعریف نمیکند بازی زبانی کرده. در جنگ که خاصیت آن
سرعتدادن است فردوسی برعکس فضا و زمان را متوقف میکند و در حدود 18بیت درباره این تیروکمان رستم صحبت میکند. یعنی اسلوموشن میکند و هم زبان و هم فضا را نو میکند. بگویم که در روایت فردوسی، قهرمانان، در واقع قهرمانان زبانی هستند، نه با زبان تصویرشده. رستم یک تصویر زبانی است. نمیتوان او را مصور کرد و مصورشدههای او حتی در نقاشیهای قهوهخانه، مصورشدههای عامیانهاند و ربطی به شاهنامه ندارند. این چیزهاست که فردوسی را فردوسی کرده وگرنه اسکندرنامه و خاوراننامه هم با فردوسینامه همزمان بوده اما چندان چیزی از آن در ذهن ما نیست. آقای اصلانی برخی معتقدند این حد توجه به زبان، منجر به نادیدهگرفتن سیاست یا تغییر است، گفتید که کسی که نمیتواند وجود خود را تغییر بدهد نمیتواند جهان را تغییر دهد. فکر نمیکنید شعر امروز ما که نمیتواند زبان را نو کند، یا جهانی دیگر درون زبان بیافریند، خود نوعی رویکرد ایدئولوژیک یا سیاسی دارد؟ ببینید آنکس که نمیتواند زبان (=وجودش) را تغییر بدهد چگونه میتواند جهان را تغییر دهد. سیاسیبودن یعنی چه؟ یعنی میخواهیم وضعیت موجود جهان را تغییر بدهیم دیگر. و حالا وقتی شعر
امروز ما در زبان اینقدر محافظهکار است چگونه میتواند جهان را تغییر دهد. به قول رویایی، شاعر حق دارد برای خودش شعر بگوید. و این برای خود گفتن یعنی من جزو حامل جهانم و کل جهان در من هست. و بههمین دلیل در حکمت کهن ما انسان جهان اصغر است. و هر تجربه ما تجربهای است عام و در عین حال شخصی. من چگونه میتوانم خودم را آزاد کنم. اولین امر سیاسی آزادی است دیگر. اما تمام این آزادیخواهان چقدر اعدام کردند. روبسپیر سمبل آزادیخواهی بود اما گیوتین روبسپیر هرگز بیکار نماند. این آزادی نیست حتی سیاسی هم نیست، قدرتطلبی است و من (هنرمند) در قدرت شرکت نمیکنم چون من قدرت دارم. شورش در زبان مهمترین کار سیاسی است، نه سیاسیکاری. زبان باید از کلیشهها و دربندبودن آزاد شود و تا زبان یا تصویر آزاد نشود، انسان هم آزاد نخواهد شد. این را باور کنید. وقتی امپرسیونیستها از تصاویر رئالیستیک و رمانتیکِ دوران خود جدا میشوند، انسان با دید آنها جهان را میبیند، میگوییم تصویری امپرسیونیستی است. همانطور که میتوانیم بگوییم این فضا نیمایی است. «زردها بیخود قرمز نشدند/ قرمزی رنگ نینداخته است/ بیخودی بر دیوار» نیما میتواند با چنین
صراحتی در زبان و ابهامی در تصویر و این تناقض فضایی ایجاد کند که تعابیر مختلف را ممکن میسازد. و این چیزی است که زبان را زنده میکند. اما متاسفانه ما از این اتفاق دور شدیم بهجای آنکه آن را بفهمیم و ادامه بدهیم. به خاطر فحاشیها و مخالفتهایی که در آن دوران اتفاق افتاد. و این کار مکانیکال نیست، مساله این است که چگونه ارگانیزم نابجا ایجاد کنیم؟ و این همان کاری است که شاعران یک نسل قبلتر با هوشنگ ایرانی کردند. ایرانی شاعر پیشرویی است. تئوریهایش هم جالبتوجه است حتی گاهی دیوانهآساست. اما حتما فوکو و دیگران باید بنویسند تا ما باور کنیم که جنون نوعی آزادی است! حتی اگر با جنون میتوانم آزاد باشم بگذار من آزاد باشم. پس ترجیح میدهم مجنون باشم تا بنده مدرن. اصلا عبد قرآنی درواقع بهمعنای آزاده است. وقتی بنده خدا باشی از بندگی غیر،آزادی. اما چه کسی است که عبد روزمرهاش نباشد. و حالا این جهان در زبان هم میتواند ایجاد شود؛ زبانی که مجنون است اما در جنون خودش چیزی از کیفیت زبان در میآورد «مرا کیفیت چشم تو کافی است / ریاضتکش به بادامی بسازد» چقدر این شعر ظرافت دارد. چرا در سالهای اخیر این اتفاق در شعر
ما کمتر میافتد و زبان یا فضا نو نمیشود؟ چون به ذات زبان بیتوجهاند. راستوریسکردن و تزیین زبان شعر نیست. باید به هر چنگ و دندانی زبان را نو کرد. به شاعران دهه 40 میگفتند اینها با زبان پازل درست میکنند. چطور شد که داداییستها میتوانند این کار را کنند و ما هم با چشمهای گشادشده نگاه کنیم! این هم تجربه جدیدی از زبان است، چرا به این تجربه نگاه نکنیم. مگر حتما نباید مثل نیما شعر گفت. نیما شعرش را گفته، خیلی هم خوب گفته: «ای نیزن، که تو را آوای نی برده است دور از ره، کجایی؟» یا «دارد هوا که بخواند در این شب سیا / او نیست با خودش او رفته با صدایش/ اما خواندن نمیتواند» ببینید چقدر تعبیرگر است و زبان نو شده؟ نیما فقط وزن را عوض نکرده زبان را هم نو میکند. «من دست من کمک ز دست شما میکند طلب» این ساختار زبان گیلکی و مازندرانی است نه زبان فارسی. این را به شعر میآورد و با این نابجایی زبان را زنده و نو میکند. اما در شعر امروز ساختار جدید از زبان نمیبینیم. همین بلا را به معنای دیگر سر گروه دساتیری در هند آوردند. اینها فهم ساختاری از زبان فارسی پیدا کردند و شروع کردند اصطلاح و ترکیب درستکردن در
زبان فارسی و فرهنگی با عنوان «واژهنامه دساتیری» گرد آوردند و البته گفتند این واژهنامه کهن است. بعد انگلیسیها اعلام میکنند که این را خودشان ساختهاند. و در ایران هم چون به نظرشان برساخته آمد، شروع کردند به فحاشی. مکتب بازگشت ادبی ما که به اعتقاد من یک فاجعه ادبی بوده، مکتب هندی را حذف کرد. یک تخیل درخشان زبانی را. «جهان به رنگپریده میماند/ فلک به کاغذ آتشرسیده میماند» و چند بیت بعد میگوید «تو میروی و رنگپریده میماند» چقدر این شعر مدرن است ما این مدرنیزم را از شعرمان حذف کردیم. یا توجه آینهواری که بیدل به زبان میکند و زبان را دایما تبدیل به آینه میکند: «غیر عریانی لباسی نیست تا پوشد کسی/ از خجالت چون صدا درخویش پنهانیم ما» ببینید چه تصویری میسازد کشف پنهانی صدا در ما. و با این کار زبان فارسی را در هند برای یکمیلیون هندی حذف کردیم. 250سال اینها را نادیده گرفتیم و مکتب هندی در اینجا مهدور ماند و این زبان در آنجا مهجور. و انگلیسیها بهراحتی در کنگره ملی هند زبان انگلیسی را زبان دوم اعلام کردند و زبان فارسی در رقابت شکست خورد. و ما یکمیلیارد جمعیت زبان را از دست دادیم. به همین جهت امروز من
یک قدم آنطرفتر کسی را ندارم که زبانم را بفهمد. شاعران آمریکای لاتین توانستند زنده بمانند چون وقتی میخواستند بکشندشان فرار کردند رفتند کشورهای کنار و چند تا آن طرفتر و بههمین جهت هم شعر انقلابی آمریکای لاتین همواره شعر مانده است. چون گستره زبانیاش اجازه میدهد که خود را از محدوده جغرافیایی خود خارج کند. به همین جهت هم از پنجمیلیون مهاجر ایرانی که همه باسواد و بافرهنگاند چیز دندانگیری زاده نشده است. اما اگر مکتب هند یا اصفهان را طرد نمیکردند، ارزشهایش را میفهمیدند و سامان دوباره میدادند و زبان و شعر ما الان چیز دیگر بود. اینها همه مسایلی است که در این سالها ندیدهایم و بر سر واو عطف میجنگیم. و بدانیم که هر نسلی زبان خود را دارد، اگر هر نسل، زبانش چون زبان قبل باشد، بر او نمرده نماز باید خواند. ما سعدی زمانه نیستیم، که سعدی سعدی است. ما در ناچیزی خود خودیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.