پدیدههای سینمایی جهان در سالی که گذشت
باد برمیخیزد
نازنین اردوبازارچی
سال 2013 سال فیلمهای متوسط بود؛ فیلمهایی که منتقدان آنها را بشقابپرنده سینمایی لقب دادهاند. فیلمهایی که خارج از ژانرهای خود توانستهاند به موفقیتهای نسبی دست یابند. مثل «دومین حلقه هابیت» که حتی نتوانست پاسخ مناسبی برای انتظار مشتاقانه طرفدارانش باشد. فیلم «جاذبه» که به گفته منتقدان ملغمهای از سیرک و فیلم سفر فضایی بود نیز بازخوردهای متفاوت و متناقضی داشت. حال در این شرایط چطور میتوان بهدنبال پدیده بود؟ در جستوجو بهدنبال پدیدههای سال 2013 به سرمقاله شماره ژانویه 2014 مجله کایهدو سینما- که ترجمه آن در ادامه آمده است- برخوردم که در کنار نقدی از سه فیلم منتخب «کایهدو سینما» به خوبی بازتاب این شرایط نیز بود. «در سال 2013 با سه فیلم هیجانانگیز مواجه بودیم. حال چرا هیجانانگیز؟ چون هر سه این فیلمها با استقبال فراوان مواجه شدند و در آن واحد باعث بروز خشموهیجان در تماشاچی میشدند. فیلمهای کممخاطب نیز در این سال داشتهایم؛ فیلمهایی که به محدوده تاثیر اندکشان قانع بودند، اما این هوای رهاییبخش باعث شد تا سال 2014 روی بالهای باد آغاز شود. میازاکی (کارگردان انیمیشن باد برمیخیزد، نامزد دریافت
جایزه بهترین فیلم خارجی در جشنواره گلدنگلوب 2014) خود را از طراح داستانهای تصویری تا مهندس هوافضا بالا میکشد و در عین حال، 20سال از تاریخ ژاپن را نیز درمینوردد. اسکورسیزی (کارگردان فیلم گرگ والاستریت، برنده جایزه بهترین بازیگر مرد برای لئوناردو دیکاپریو از جشنواره گلدنگلوب 2014) با حمله به انسان نئاندرتال والاستریتی بازگشت وحشیانهای دارد. لارسفون تریه داستان زندگی فرد روانپریش بیتفاوتی را روایت میکند که به مرزهای انسانیت رسیده است. فیلم خوب چیست؟ فیلم خوب نه لزوما به یک شاهکار سینمایی اطلاق میشود و نه به بهترین فیلم منتخب در هر جشنوارهای. فیلم خوب باید یک ملت را، یک سرزمین را، یک دوره تاریخی را و انسانها را در گذر زمان در آغوش خود بگیرد. بدون این جاهطلبی- که امروزه کمتر میبینیم- سینما خفه خواهد شد، ما خفه خواهیم شد. یک فیلم خوب مثل «ملانکولیا» در سال 2012 نمیتواند به تنهایی روبهجلو حرکت کند. یک فیلم خوب نوعی رادیوگرافی از زمانه خود است و با فاجعهای روبهروست که در اعماق تخیل ما زاده میشود. در کمال تعجب میبینیم تنها سینماگران پابهسنگذاشته هستند که امروزه از این جایگاه برخوردارند،
چنانکه گویی باید مدتزمان زیادی زیست تا به این درجه رسید. یک فیلم خوب بدون هیجان بیمعناست. هیجان همان تاثیری است که ما را از کسالت میرهاند و خویشتنمان را ارتقا میدهد. هیجانی شورمند- کاری که طراح فیلم میازاکی زندگیاش را در راه آن از دست میدهد- است که میتواند فاجعه جنگهای پیشرو را جبران کند، اما در نفرت نیز هیجان وجود دارد. فیلم اسکورسیزی همانقدر گستاخانه است که شیوه زندگیای که به نمایش میکشد. مدعی نشاندادن زشتیهای قرن ماست: سرمایهداری فاسد، خودشیفتگی وقیحانه، فرمانروایی حماقت! خشم هیچکسی را نجات نمیدهد، زمانه ما کلید سرنوشتش را به دست انسانهایی سپرده است که از انسانیت افتادهاند. و در آخر، فیلم فون تریه که هیجانی سیاه را به نمایش میگذارد، فیلمی است راجع به بیتفاوتی مطلق. فیلم تنها بازتابی است از زمانه ما و بیواسطه با جهان در ارتباط است. قهرمان فیلم مردی است که در یک جنگل پناه گزیده است. به نظر او تنها دو کلیت وجود دارد که هر دو نیز یکسان هستند و در نیستی غوطهور: من و جهان. یکی میتواند دیگری را نابود کند. خودپرستی هیولاواری که جهان را به مثابه غیر میبیند. به همین دلیل است که
جستوجوی آیرونیک و نومیدانه او با وجود تمامی عادات ناپسندش اهمیت پیدا میکند. جهان بیش از پیش فیلمها را نابود میکند. تنها جامعه است که باقی میماند و انسان با تمامی داستانهای کوچک و ناچیزش در این اجتماع. پس انسان در جهان چه؟رو دررو با جهان، با طبیعت، با طبیعت انسان، با طبیعت مرگ؟ به نظر میرسد سینماگری که جسارت سینمای اگزیستانسیال مدرن- برگمان، آنتونیونی، تارکوفسکی- را تحسین میکرده، اکنون به سینماگری غیرقابل تحمل بدل شده باشد که بهدنبال نفی جهان است. شاید تنها راه چاره این باشد: باد برمیخیزد! ... باید به زیستن مبادرت کرد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.