|

موسیقی جهان در سالی که گذشت

«آیدا» دیگر در مصر نیست

نادر مشایخی . آهنگساز

سال ۹۲ مصادف بود با دویستمین سال تولد دو آهنگساز که هرکدام از لحاظ تاریخی در روند موسیقی به قدری تاثیرگذار بودند که تاریخ موسیقی را بدون در‌نظرگرفتن آنها نمی‌توان تصور کرد: ریشارد واگنر (Richard Wagner) و جوزپه وردی (Giuseppe Verdi). صرف‌نظر از اجراهای متعدد آثار آنان، تعداد زیادی کتاب، در مورد زندگی، چگونگی تاثیرات اجتماعی آثار این دو و تجزیه و تحلیل فنی- هنری و ...، به چاپ رسید. به غیر از بازنگری آثارشان، جنبه‌های جدیدی از تفسیر این آثار دیده می‌شود. به‌طور مثال، جنبه‌های اسطوره‌ای واگنر، کاهش پیدا کرده‌اند یا جنبه‌های ملی در آثار وردی به‌ندرت شنیده می‌شوند. از یک‌طرف ما ظاهرا با نوعی تمایل به دیدگاهی «جهانشمول» روبه‌رو هستیم و از طرف دیگر با نوعی «غلظت‌زدایی». اینکه دیگر کاراکتر «وتان» در اپرای «والکوره‌ی» واگنر الزاما در قصر اساطیری «وال‌هالا» نیست، یا اینکه «آیدا» دیگر در مصر نیست، تلاش‌هایی هستند برای «جهانشمول» کردن پیام آهنگسازان. این تلاش در نحوه اجراها هم دیده می‌شود. دیگر به‌ندرت از تحریرهای غلیظ سنتی استفاده می‌شود. سرعت اجراها در مواردی که در گذشته، به‌خاطر تاکید در جنبه‌های حماسی، خیلی کند بودند به مراتب تندتر شده‌اند. این تغییرات، واکنشی به تحولات اجتماعی سال‌های اخیر است. سرعت به ظاهر نشانه پیشرفت است. گو اینکه این پیشرفت ظاهری با خود، زوایدی ناخوشایند به همراه دارد. به‌تدریج درحال نزدیک‌شدن به پیشگویی‌های «والتر بنیامین» در مورد دریافت هنر در عصر تولید انبوه هنری با استفاده از ابزار مکانیکی- الکترونیکی هستیم. سرعت در موسیقی یعنی نسبت رخداد به زمان. یعنی درواقع درک مدت‌زمان، فقط با محتوای آن امکان‌پذیر است. ولی در زندگی اجتماعی سال‌های اخیر با تسریعی مواجه هستیم که زمان آن الزاما با رخداد تعریف نمی‌شود، مثلا مشغولیت با رایانه الزاما برای تسریع نیست، یا ساخت خودروهای پرسرعت، الزاما در زندگی روزمره، رسیدن به مقصد را تسریع نمی‌کند. اگر این نوع از سرعت را در موسیقی پاپ سال‌های اخیر جست‌وجو کنیم، به نتایج عجیبی می‌رسیم که حاکی از تمایلاتی است که درواقع ارایه بیش از حد محصولاتی را سبب شده که تماما در خدمت سرمایه‌داری به پیش می‌روند؛ موسیقی‌ای که آن را به سبب کمبود محتوای «تفریحی» می‌نامند، از این نوع هستند. در مقابل موسیقی «تفریحی» با تلاش‌هایی از طرف آهنگسازان مواجه هستیم. در وهله اول تعدادی بیشمار از آهنگسازان مطرح یا مدت‌زمان آثارشان را طولانی‌تر کردند یا از طریق تغییر مصالح آهنگسازی درصدد تاثیری طولانی‌تر از انتظار در مدت‌زمان کوتاه بر آمدند. در طول 10سال اخیر، اتفاقی قابل‌توجه برای ما ایرانیان در رابطه با موسیقی رخ داده. تعداد رویدادهای موسیقایی، که با موسیقی ایرانی در رابطه هستند، روبه‌فزونی است. اینکه موسیقی ایران امکان عرضه در سطح جهانی را یافته، از یک‌طرف می‌توان با اتفاقات اجتماعی در ارتباط دانست ولی از طرف دیگر و مهم‌تر، امکاناتی است که این موسیقی و فقط این موسیقی در اختیار دارد. تلاشی که سال‌هاست به بن‌بست می‌انجامد، یعنی تعدیل مصالح موسیقی ایران برای قابل هضم‌کردن آن برای اروپاییان، لزوم خود را از دست داده. در عوض، تمرکز روی خصوصیات منحصربه‌فرد این موسیقی است که در حال حاضر به‌مراتب جذاب‌تر و عمیق‌تر شده. در حال حاضر ترکیب‌های بیشماری از موسیقی ایرانی و انواع موسیقی‌های دیگر در حال تجربه‌کردن هستند که نه‌تنها به ذات این موسیقی لطمه نمی‌زنند، بلکه از امکانات این موسیقی برای ابداع عادات شنیداری جدید استفاده می‌کنند. کشف دوباره جنبه‌های عاطفی‌ای که در ریزپرده‌ها وجود دارند، به این امکان منجر شده که موسیقی ایرانی که وجود این ریزپرده‌ها جزو لاینفک آن است، در مرکز توجه قرار گیرد. به‌این معنی که موزیسین‌های جوان ایران بهتر است برای نشان دادن توانایی‌هایشان در خارج از ایران فعالیت کنند. طی دهه گذشته، با استناد به دید «شناخت-شناسی»، موسیقی در بعدی تازه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. «علوم شناختی» همیشه روی زبان، رفتار، تفکر (حل مشکلات، تصمیم‌گیری، قضاوت)، حافظه و یادگیری متمرکز بوده‌اند. اما حیطه دیگری وجود دارد که با مطالعه آن می‌توان به شکل دقیق‌تری به مکانیسم مغز و عملکرد آن پی برد و آن حیطه موسیقی است. موسیقی نقش غیرقابل انکاری در تکامل نوع‌ -پیدایشی زبان ایفا می‌کند. همین‌طور پرداخت به موسیقی به شکل جمعی، مهم‌ترین نقش را در هماهنگی، سازماندهی، ارتباط روحی -روانی و بالاخره وحدت اجتماعی ایفا می‌کند. به همین شکل یکی از روش‌های موثر «فرد-‌شناسی» و حتی «وزن- ‌شناسی» در اطفال، یکی دیگر از تکالیف موسیقی است. موسیقی پدیده‌ای‌ است «همه- جا باش». در همه دروه‌های تاریخ بشری، موسیقی نقشی تعیین‌کننده داشته است. اجرای گروهی موسیقی یکی از پیچیده‌ترین تکالیف برای مغز انسان است که در آن همه روندهای «شناختاری» دخیل هستند. مشغولیت موسیقایی، دریافت، رفتار، شناخت اجتماعی، به‌کارگیری عواطف، یادگیری، استفاده از حافظه و ... را دربردارد. این توانایی‌ها موسیقی را به بهترین ابزار، برای پژوهش عملکرد مغز انسان، تبدیل کرده است. از این رو موضوع اصلی جشنواره «سالزبورگ» روی جنبه‌های «شناختاری» موسیقی متمرکز بود. دلیل این تمرکز، جست‌وجوی روش‌های نوین برای کشف امکانات دریافت و ابراز موسیقی توسط کودکان بود. این بار فستیوال سالزبورگ با نطقی از طرف «خوُزه آنتوُنیوُ آبرئُو» (José Antonio Abreu) افتتاح شد. او موسس «ارکستر جوانان سیموُن بوُلیوار» در ونزوئلا است و با تاسیس این ارکستر نشان داد که می‌توان حتی جوانانی را که هیچ پیش‌زمینه موسیقایی ندارند، آنقدر خوب تعلیم داد که این جوانان قادر به اجرای پیچیده‌ترین آثار شوند. این کار با تدابیر زیر امکان‌پذیر شد: ۱- ابتدا تعلیم روزانه کودکان به گوش‌کردن. ۲- سپس کشف استعدادهای آنها و شروع تعلیم انفرادی هریک در سازی که هر کدام در آن استعداد نشان می‌دهند. ۳- تعلیم کار گروهی. جالب اینکه، نحوه تعالیم در زمینه‌های مختلف موسیقی، کاملا با نوع تعلیم موسیقی در ایران، متفاوت است. حتی در زمینه تئوری ما با برداشتی دیگر از دوره‌های تاریخ موسیقی مواجه هستیم. این نوع تعالیم سبب شدند یکی از بهترین ارکسترهای جوانان تاسیس شود. این امر به وضوح نشان می‌دهد نحوه تدریس موسیقی باید با زمان پیش برود و دایما تغییر کند. برای درک این مطلب کافی است نگاهی به تئوری‌های قرون ۱۷، ۱۸ و ۱۹ بیندازیم. این مقایسه نشان می‌دهد در مورد نکاتی مشابه، تعاریف مختلف هستند. چون مهم‌ترین فاکتوری که دریافت موسیقی را امکان‌پذیر می‌کند، دایما در حال تغییر است: زمان. تاسیس یک ارکستر جوانان در حال‌حاضر، امری ضروری است. ولی با هدفمندی و تلاش برای ارتقای روحی- روانی جوانان. برای اینکه به جوانان نشان داده شود که موسیقی برای تفریح نیست. موسیقی، یک نیاز انسانی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.