|

« گلاب آدینه» بازیگر برتر تئاتر ۹۲ به انتخاب منتقدان:

50 شب با «مار» همبازی بودم

فرزانه ابراهیم‌زاده . عکس: امیر جدیدی، شرق

50 شب با «مار» همبازی بودم
خیلی سخت می‌توان گلاب آدینه را راضی کرد تا مقابلتان بنشیند و درباره نقش‌هایش گفت‌وگو کند. با وجود بیش از 30سال تجربه بازیگری و تدریس آن ترجیح می‌دهد درباره نقش‌های سخت و پیچیده‌ای که بازی کرده صحبت نکند و با آنها روی صحنه زندگی کند. برای همین هم در این سال‌ها کمتر گفت‌وگویی از او منتشر شده است. اما او بازیگر نقش‌های سخت و منحصربه‌فرد است؛ نقش‌هایی که هر کدام تماشاگر را متعجب می‌کند؛ از بازی با مار در نقش خانومچه در نمایش خانومچه و مهتابی اکبررادی گرفته تا بازی در دده‌سیاه در نمایش خرده‌خانوم کیومرث پوراحمد. آدینه در سال 92 هم در نقش‌های متفاوتی ظاهر شد. بازی او در نقش مرشد بلقیس در سه‌گانه اورنگ نوشته علیرضا نادری با کارگردانی محمد حاتمی با آن لعنت‌نامه ذبیح سیاه آنچنان تماشاچی را درگیر می‌کند که بی‌اختیار با معرکه او همراه شود. او همچنین در سیندرلای جلال تهرانی در نقش سرهنگ ریسک بازی در نقش مردانه‌ای را قبول کرد. آدینه در نمایش بیوه‌های غمگین سالار جنگ نیز بازی متفاوتی را به نمایش گذاشت. بازی در این نقش‌های متفاوت باعث شد تا کارشناسان عرصه نمایش او را به عنوان بهترین بازیگر زن در سال گذشته انتخاب کنند. همین بهانه‌ای بود که با او درباره نقش‌های متفاوت تئاتری‌اش در سال 92 به گفت‌وگو بنشینیم و از خانومچه تا توباخانوم قصه‌ها بشنویم: سال 92 در حوزه بازیگری سال شلوغی داشتید خانم آدینه؟ سال‌های 91 و 92 اتفاقات طوری رقم خورد که سه کار اخیرم «سه‌گانه ارونگ»، «سیندرلا» و «بیوه‌های غمگین سالار جنگ» هرکدام به فاصله چهارماه روی صحنه رفت. یکی از ویژگی‌های کارهای شما، تنوع نقش‌هایی است که بازی کرده‌اید. بازیگران تئاتر ما معمولا به حدی از اعتبار که می‌رسند دیگر دست به تجربه نمی‌زنند. یعنی نقش‌هایی را که کمی ریسک داشته باشند قبول نمی‌کنند، اما شما با کوله‌باری از تجربه بازیگری تئاتر و سینما و تدریس این رشته دست به ریسک می‌زنید و نقش‌هایی را انتخاب می‌کنید که جای تجربه دارد. این را در انتخاب نقش دده در نمایش «خرده‌خانم» یا مرشد بلقیس در سه‌گانه اورنگ نشان دادید. همه بازیگران تنوع کاری را دوست دارند. منتها باید دوره‌های بیکاری را با صبوری و امیدواری طی کرد. منتظر کار دلخواه و متفاوت ماندن بسیار مشکل است ولی وقتی نقش مطلوب به سراغت آمد، می‌بینی که به انتظارش می‌ارزید. کمتر بازیگری می‌آید مثل شما در «خانومچه و مهتابی» روی صحنه با مار بازی کند. به غیر از سیرک‌بازان گمان نمی‌کنم کسی حاضر به آزمایش چنین تجربه‌ای باشد! خودم هم باور نمی‌شود که چنین همبازی‌ای داشته‌ام! «خانومچه و مهتابی» از آن متن‌های بسیار مشکل اکبر رادی است که به اندازه کافی پیچ و تاب دارد. اما در آن صحنه‌ای که مار وارد بازی می‌شد، خود من به‌عنوان تماشاچی تقریبا داشتم قبض روح می‌شدم ولی شما بیشتر از 50 شب با این مار بازی کردید. چرا مار واقعی؟ چون این اندیشه، خواست و رویای نویسنده بود که باید عملی می‌شد. حاصل تفکر نویسنده در این نمایش زایش مار بود که معانی گوناگون اسطوره‌ای و استعاری دارد؛ زایش همزمان مرگ و زندگی؛ خلاصی از پلیدی و به آرامش رسیدن. هیچ‌کدام از تمرین‌های صحنه آخر نمایش راضی‌ام نمی‌کرد. نه استفاده از مار مصنوعی، نه ریسمان، نه پارچه، نه حرکات بدنی و نه هیچ‌چیز دیگری صحنه برخورد عاشقانه خانومچه و مار را آنطور که باید به نمایش نمی‌گذاشت. بالاخره مطمئن شدم که فقط حضور مار واقعی چاره کار است و بس. هر طور بود آقای مرزبان را راضی کردم و به ایشان اطمینان دادم که از عهده آن برخواهم آمد. نتیجه کار برای خودم غیرقابل باور بود، چه برسد برای بیننده. چطور شما در هیچ‌کجا صحبتی درباره این کار عجیب نکرده‌اید؟ من که نمی‌خواستم «شو» راه بیندازم. ایده‌ای بود که باید اجرا می‌شد و شد. حتی با آقای مرزبان قرار گذاشتیم که قبل از اجرا صحبتی در این‌باره نکنیم. اگر برای دیگران عجیب بود ‌باید درباره‌اش بنویسند. چطور می‌شود بازیگری با سابقه شما در انتخاب نقش ریسک ‌کند؟ من شیفته شگفت‌زده‌شدن و شگفت‌زده‌کردنم. در دنیای نمایش امکان برآورده شدن این خواسته مهیاتر است. وقتی با نقشی روبه‌رو می‌شوم که هیچ نمی‌دانم قرار است چگونه آن را ارایه دهم، به شوق می‌آیم. اگر بعد از چندبار خواندن نمایشنامه‌ای ابعاد نقش روشن شود، دیگر کوچک‌ترین جذابیتی برایم ندارد. نقشی مانند «مده‌آ» را در همین نمایش به کارگردانی محسن حسینی ترجیح می‌دهید؟ حتما. پی بردن به ذهنیت پیچیده آقای حسینی بسیار دشوار و هیجان‌انگیز بود. نوعی از بازیگری را می‌خواستند که کاملا برایم ناشناخته بود. یا مثل نقش «دده» در «خرده‌خانم». بله، یادش به‌خیر. یادم هست وقتی «خرده‌خانم» را می‌دیدم احساس می‌کردم بخش مهمی از اجرا، جدا از متن و کارگردانی بازی شماست. بداهه‌های سیاه «تخت‌حوضی» را در این نقش می‌دیدم. آقای پوراحمد هم اشاره می‌کردند که شما خودتان بخش‌هایی را اضافه کردید. بازیگر اجازه ندارد سر خود حرکتی کند یا در متن دست ببرد. همه‌چیز باید با نظر کارگردان باشد چون اوست که مجموعه کار را می‌بیند. من هم در اینجا پیشنهادهایی داشتم که هرکدام را آقای پوراحمد صلاح می‌دانستند، در کار اعمال می‌کردیم. بعد از خرده‌خانم به فاصله سه‌سال رسیدید به مرشد بلقیس سه‌گانه اورنگ. به جرات می‌توانم بگویم یکی از تاثیرگذارترین نقش‌هایی که در سال 92 در تئاتر دیدم با بازی شما و متن بسیار تاثیرگذار علیرضا نادری و کارگردانی محمد حاتمی بود. به‌نظرم نقش سختی بود. درست است؟ وحشتناک بود!! معرکه‌ای تمام‌عیار بود با مردم واقعی و چراغ‌های روشن که آرامش بازیگر را به هم می‌زند. من هر شب حدود صدنفری همبازی تازه داشتم. کارم تنها تک‌گویی نبود. لحظات زیادی در اجرا وجود داشت که همه گمان می‌کردند بدیهه‌سازی است، در حالی‌که نبود ولی باید طوری اجرا می‌شد که بدیهه‌سازی به نظر بیاید. برخوردهای از پیش‌تعیین‌شده‌ای با تماشاچیان داشتم که پاسخش از جانب آنها کاملا نامشخص و ترسناک بود. اگر هم مجبور به بداهه‌گویی می‌شدم باید جوری جمله‌پردازی می‌کردم که در راستای متن آقای نادری باشد. خلاصه وظیفه سنگینی روی دوشم بود. صحنه‌ای که مرشد بلقیس کاسه‌اش را می‌چرخاند آنقدر خوب از کار در آمده بود که خود من که سال‌هاست تماشاگر تئاتر هستم، بی‌اختیار دستم به طرف کیفم رفت و پول در کاسه مرشد ریختم. اگر معرکه‌گیر نتواند کاسه‌اش را پر کند که به درد نمی‌خورد! به هر روشی شده باید تماشاچیانش را وادار به پول دادن کند. در مجموع نزدیک به سه‌میلیون‌تومان پول جمع کردم که همان‌طور که اعلام کرده بودیم به صندوقی برای حمایت از هنرمندان واریز شد. بازی شما آنقدر تاثیرگذار بود که اگر اسم علیرضا نادری به‌عنوان نویسنده پشت اثر نبود، فکر می‌کردیم که این بداهه‌گویی است، اما به هر حال اسم علیرضا نادری نشان می‌داد که متن هم به اندازه بازی شما قوی بوده. فقط با متنی قوی و کارگردانی‌ای خوب، بازیگر می‌تواند قوی ظاهر شود. ویژگی دیگری که در کار شما هست این که با کارگردان‌های مختلف و با سبک و سیاق‌کاری متفاوت کار می‌کنید. جدا از اینکه خودتان هم اجراهای خوبی به صحنه بردید، تجربه‌های متنوعی با کارگردان‌های مختلف دارید. از هوشنگ حسامی و نمایش «پوف!!» گرفته تا اجرای خوب بابک محمدی «مادام پی‌پی» و دکتر رفیعی و «در مصر برف نمی‌بارد»، اینها هیچ‌کدام شباهت و ربطی به هم ندارند. شیوه‌های اجرایشان کاملا متفاوت است و به همه اینها باید همراهی شما با جلال تهرانی را هم اضافه کنیم؛ کارگردانی که دنیای خودش را دارد و کار کردن با او حال و هوای دیگری می‌خواهد. این همه گوناگونی را چطور تاب می‌آورید؟ خدمتتان گفتم که من شیفته ریسک کردنم. از تمام این کارگردان‌های گرامی بی‌نهایت سپاسگزارم که فرصت‌های زیبایی برای من به وجود آوردند. از حضور در «سیندرلا» در کنار جلال تهرانی بگویید. سرهنگ نمایش «سیندرلا» که از بیخ و بن برایم غریب بود. عجیب‌ و غریب بود. فقط از آقای تهرانی پرسیدم به نظر شما من می‌توانم از پسش بربیایم؟ چون اصلا نمی‌دانم قرار است چطور بشود. و ایشان با همان لحن آرام و طنزگونه مخصوص به خودشان گفتند خودم هم نمی‌دانم قرار است چطور بشود. با هم از پسش برمی‌آییم. شروع کردم و ذره‌ذره جلو رفتم. تا آخرین لحظه اجرا ندانستم که آیا بالاخره سرهنگ و ذهنیت آقای تهرانی را شناخته‌ام یا نه! در حالی که شب‌های مختلف فکر می‌کردم اجرای خوبی داشته‌ام، ایشان می‌گفتند فقط 60درصد! از شما چه پنهان، در مجموع بیشتر از 60درصد هم به من نمره ندادند. خب ببینید چنین کاری است که به آدم می‌چسبد. چون انتها ندارد. درباره جلال تهرانی می‌گویند کارگردانی است که چون نویسنده متن‌هایش هم هست، بازیگر را در چارچوب متن و قواعد خودش محدود می‌کند. در حقیقت بازی‌ای که او می‌خواهد جوری بازی عروسک‌وار در دست کارگردان است. با توجه به تجربه شما در بازی، این چارچوب محدود‌کننده نیست؟ به‌نظرم این محدودیت نه تنها بد نیست که لازم است. بازیگر ابزار دست نویسنده و کارگردان نیست بلکه عینیت بخش ذهنیت آنهاست و برای رسیدن به آن بهتر است مطیع و انعطاف‌پذیر باشد و با استفاده از پیشنهادها و مهارت‌های خود کارگردان را راضی کند. اگر نویسنده و کارگردان یک نفر باشد دشواری چندبرابر می‌شود، چون راضی کردن آن یک نفر مشکل‌تر می‌شود و تلاش بیشتری می‌طلبد و در عین حال کارگردان را هم بیشتر بر سر ذوق می‌آورد. من این جمله را که بعضی از بازیگران در تعریف از کارگردان می‌گویند که فلانی خیلی خوب بود سرکار و دست بازیگر را باز می‌گذاشت، هیچ قبول ندارم. همیشه وحشتم از این است که مبادا کارگردانم بخواهم دست مرا در بازی باز بگذارد که اگر چنین شود من همانی خواهم بود که هستم و جریان تازه‌ای برایم اتفاق نخواهد افتاد. اما در مورد آقای تهرانی؛ ایشان عقیده دارند بازیگر در ابتدا باید شخصیتی که قرار است، باشد و بعد که آن شخصیت شد، هر کاری می‌خواهد می‌تواند انجام دهد؛ او به بازیگر کمک می‌کند که آن شخصیت بشود. هر حرکت اضافه او را می‌گیرد. تمرینات را با آرامش نگاه می‌کند. می‌گوید خیلی خوب بود، ای‌کاش می‌توانستیم از پیشنهادهایت استفاده کنیم. اینها کارهایی است که تو بلدی و در آن مهارت داری ولی... و تو متوجه می‌شوی که این یعنی که خوب است ولی به درد کار ما نمی‌خورد. ایشان مثال کارساز و گویایی دارد که می‌تواند راهنمای هر بازیگری باشد. می‌گوید: اگر پلنگی وارد این اتاق شود هر جا برود، بخوابد یا بنشیند، چه زیر میز باشد یا روی یخچال، پلنگ است. آیا این تعبیر زیبایی نیست؟ به نظرم شاه‌کلید بازیگری‌است. پس تجربه و سابقه‌کاری به چه درد می‌خورد؟ تجربه از ما جدا نیست و بسیار به کمک می‌آید ولی دلخوش کردن و چسبیدن به سابقه کاری فقط باعث یکنواختی و تکرار می‌شود. وقتی مدام از سابقه کاری صحبت کنیم یعنی که به کارگردان هشدار می‌دهیم زیاد سربه‌سر من نگذار چون من کار خودم را بلدم. حتی اگر کارگردان بسیار جوان باشد مانند شهاب حسین‌پور؟ بله. چطور شد بیوه‌های غمگین سالار جنگ را با یک کارگردان بسیار جوان کار کردید؟ متن قوی، خاص و خوش‌گفت‌وگوی آقای یاراحمدی را خواندم و دوست داشتم. از آقای حسین‌پور هم در جشنواره‌ای کار دیده بودم. به‌نظرم خوش‌ذوق و پرجنب‌وجوش آمده بود. تمرینات را شروع کردیم، نظر‌هایمان را روی هم گذاشتیم و اجرای خوبی در جشنواره تئاتر فجر پارسال به صحنه بردیم که واکنش‌های خوبی از جانب تماشاگران داشت. اگرچه شرکت در جشنواره مکافات زیادی دارد ولی برای ما فایده‌بخش بود چون باعث شد بعد از یک سال نگاه دوباره‌ای به کار بیندازیم. آقای یاراحمدی هم به کمک آمدند و روتوش‌های نهایی را انجام دادند و خدا را شکر اجرای موفقی را پشت‌سر گذاشتیم. کارگردان‌ و همه عوامل کار عالی بودند. دوستشان دارم. در این نمایش یک اتفاق مهم رخ داد. درباره‌اش صحبت زیاد شده اما شما در آن باره حرفی‌ نزده‌اید آن هم اینکه اجرای هر شبتان به خانواده‌هایی که بچه‌های معلول ذهنی داشتند، تقدیم می‌شد. این کار به‌دلیل حضور خواهرم حمیده مستعان که چنین وضعیتی دارد و در این نمایش هم‌بازی ما بود انجام می‌شد. تمرینات در منزل ما بود و او هم چند ماهی میهمان ما بود. به تدریج متوجه شدم که با اشتیاق و هیجان و بسیار دقیق ما را دنبال می‌کند. به ذهنم رسید که می‌توانیم او را هم در این نمایش به کار بگیریم. به آقای یاراحمدی و بقیه دوستان پیشنهادم را دادم و پذیرفتند و به قول آقای یاراحمدی حمیده خانم نقطه تمرکز کار شد؛ حضوری موثر و دیدنی. به بهانه این حضور فرصتی به دست آمد تا به مردم یادآوری کنیم که معلولان ذهنی بیش از هر چیز احتیاج به توجه و محبت دارند. چه از جانب خانواده و چه از طرف دیگران. سعی کردیم به خانواده این افراد پیام دهیم که از فرزند معلول خود ناامید نباشند، از بودن آنها در جامعه خجالت نکشند و به هر طریق که می‌توانند آنها را وارد اجتماع کنند. فکر کردیم اگر پیام ما را حتی عده اندکی دریافت کنند باز غنیمت است. البته حمیده خانم خواهر شما توانست نزدیک 50شب روی صحنه آن بازی درخشان را به نمایش بگذارد. در این مدت مشکلی پیش نیامد؟ به هیچ‌وجه. به قدری کارش را عاشقانه و با جدیت و تمرکز انجام می‌داد که جای نگرانی باقی نگذاشت. بسیاری از تماشاچیان تا زمانی که در پایان نمایش من درباره او صحبت می‌کردم، متوجه نقص او نمی‌شدند. خوشحالم که او کنار ما بود و بسیار موردتوجه قرار گرفت و زندگی یکنواختش رنگ و روشنایی گرفت. آخرین باری که به‌عنوان کارگردان روی صحنه رفتید سال 77 با نمایش «شبی در طهران» بود. چرا بعد از آن کاری دست نگرفتید؟ با شرایطی که در طول این سالیان پیش روی گروه‌ها بوده و هست گمان نمی‌کنم کاری دست بگیرم. هیچ تحمل رفت‌وآمدهای مکرر و طاقت‌فرسای از این اتاق به آن اتاق و سرکردن با بلاتکلیفی برای دریافت سالن تمرین و نمایش و نامعلوم‌بودن دقیق زمان اجرا و مسایل مالی را ندارم. وقتی می‌بینم که کارگردان‌های نازنین چه زجری می‌کشند و چگونه مجبورند با دست خالی عواملشان را دور هم جمع کنند، از کارکردن عاجز می‌شوم. مسوولان فراموش کرده‌ و می‌کنند که وامدار نویسنده و کارگردان و نظایر اینها هستند و تا آنها نباشند وجود اینها بی‌مصرف است. معانی وارونه شده؛ فراهم کردن امکانات بسیار اندک برای گروه‌ها تبدیل به اظهار لطف به آنها شده. خدا را شکر می‌کنیم که لطف کردند و به ما سالن و وقت اجرا دادند! واضح است که این گرفتاری به مسوولان و سیاستگذاران رده بالا و درجه اول فرهنگی ما برمی‌گردد که نگاه باری به هر جهتی به هنر ارزشمند تئاتر دارند. گاهی به نظر می‌رسد از خدا می‌خواهند که اصلا تئاتر وجود نداشته باشد، اصلا بساط هنر و هنرمند برچیده شود. به نظر شما اختصاص بودجه‌های اندک و خنده‌دار برای مقوله هنر معنی دیگری به جز غیرضروری شمردن آن برای کشور دارد؟ پس برای من همین بازیگری و مصایبش کافی است. نسلی از بهترین بازیگران تئاتر شاگردان شما هستند. بازیگرانی مثل پانته‌آ بهرام، سیما تیرانداز، بهناز جعفری، مهسا مهجور و فقیهه سلطانی مدیون کلاس‌های بازیگری شما هستند. حتی بازیگرانی از نسل جدید مثل میلاد کیمرام که در مراسم اختتامیه فیلم فجر امسال اعلام کرد حضور خود را مدیون شما می‌داند هم از شما به‌عنوان استاد یاد می‌کنند. من فقط وسیله‌ای بودم که آنها را از نوجوانی به این هنر پیوند بزنم. هر کس که قدرشناس باشد و فراموش نکند از کجا شروع کرده، تنها به بزرگی خود می‌افزاید و بی‌شک آینده‌ خوبی پیش‌روی خواهد داشت. برخلاف حضور مستمرتان در تئاتر چرا چندین سال است که هیچ نقش سینمایی را قبول نکرده‌اید؟ پیشنهاد وسوسه‌انگیزی نداشتم. همه نقش‌ها بسیار معمولی و غیرهیجان‌‌انگیز بودند. اما در جشنواره فیلم فجر یک نقش کوتاه اما تاثیرگذار از شما دیدیم. نقش طوبا خانم در «قصه‌ها» کار خانم بنی‌اعتماد. ممنونم از شما. این بار سومی است که با طوبا روبه‌رو می‌شوم. از بانوی اردیبهشت شروع شد به زیر پوست شهر رفت و در اپیزودهایی از فیلم «قصه‌ها» ادامه پیدا کرد. بازی کردن در ادامه سرگذشت طوبا بعد از این همه سال فاصله مشکل نبود؟ طوبا در ذهن و قلب من ته‌نشین شده و عمیقا با او و زوایای وجودی‌اش آشنا هستم. کافی بود خودم کنار بروم تا او دوباره به سخن دربیاید. تصمیم بازگشت به سینما ندارید؟ نرفته بودم که بخواهم برگردم. من همیشه بودم. نقش مناسبی نبود. حالا که صحبت سینما شد اشکالی ندارد از نقشی بپرسم که تقریبا هیچ‌کس آن را ندیده، نقش شما در فیلم سینمایی نیمه‌کاره «چای تلخ» آقای تقوایی؟ به راستی حیف شد؛ آن هم نقش بسیار خوبی بود که افسوسش برایم ماند. متاسفانه بعد از دوماه‌ونیم، 70جلسه فیلمبرداری و صرف هزینه سنگینی کار متوقف شد و از جنوب کشور به تهران برگشتیم. آقای تقوایی جهانی دارد که برای رسیدن به آن کشش و کوشش فوق‌العاده خاصی لازم است. راضی کردن ایشان به‌عنوان کارگردان برایم از آقای جلالی تهرانی هم سخت‌تر بود! چه عواملی باعث متوقف‌شدن کار بود؟ شما از شرایط فیلمبرداری ناراضی بودید؟ پاسخ این سوال را باید از آقای تقوایی و تهیه‌کننده آقای حاجی‌میری بخواهید. از آنچه در پشت صحنه روی داده است بی‌خبرم. من از کارکردن با آقای تقوایی بسیار لذت می‌بردم و از شرایطی هم که آقای حاجی‌میری برای زندگی ما در این دوماه‌ونیم فراهم کردند هیچ ناراضی نبودم. لوکیشن روستای دور‌افتاده‌ای بود که تهیه مسکن و خوردوخوراک را بسیار مشکل می‌کرد و انتظاری بیشتر از آنچه بود نمی‌شد داشت. هرروز بین ده‌ها نفر از روستاییان غذا پخش می‌شد که من چنین چیزی کمتر دیده بودم. ولی اینکه بین دو گروه کارگردانی و تولید دقیقا چه بحث‌هایی بود و اشکالات و مشکلات کار کجا بود، من نمی‌توانم قضاوت درستی کنم. فقط شنونده گله‌های دوطرف بودم و افسوس می‌خوردم که چرا کار دارد به تعطیلی می‌کشد. حیف، واقعا حیف. و در پایان حرفی و پیامی برای سال نو؟ امیدوارم سال نو مشکلات در هر زمینه کمتر و کمتر از سال 92 به سراغمان بیاید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.