|

کیانوش عیاری:

«خانه پدری» در پستوی طرح‌هایم بود

فرانک آرتا . عکس: امیر جدیدی، شرق

«خانه پدری» در پستوی طرح‌هایم بود
«خانه پدری» یکی از اتفاق‌های مهم سینما در سال 92 بود؛ چه از منظر موضوع و چه از نظر بیان تصویری و فرم سینمایی. هرچند داستان هولناک فیلم (دختری به‌دلیل شنیده‌ها متهم به بی‌عفتی و بردن آبروی خانواده شده و توسط پدر و برادرش کشته می‌شود) پتانسیل یک فیلم جنایی را داشت، ولی کیانوش عیاری با کارگردانی و میزانسن ساده و در عین حال دقیقش از آن پرهیز کرد و از همان ابتدای فیلم گره داستان را گشود و عاملان جنایت را به تماشاگر معرفی کرد و در ادامه فیلم شخصیت‌هایی که در این قتل شرکت داشته‌اند را مورد واکاوی قرار داد. هرچند فیلم درام روانشناسانه صرف نیست و لایه‌های عمیق‌تر این جنایت عادی‌شده را که با باورهای نادرست درهم گره‌خورده، پیش‌روی تماشاگر نشان داد. عجیب است فیلمی که داستانش فقط در یک «خانه» تعریف می‌شود، نگاه مخاطب را به ورای دیوارهای آن سوق می‌دهد و جای‌جای اجتماع از باورهایش را نشانه گرفته است. گناه پدران بر دوش پسران سنگینی می‌کند، بدون این که در آن شریک باشند. به طوری که در پایان فیلم، شهاب حسینی که هیچ تقصیری در وقوع آن ماجرا نداشته، با پیکر نیمه‌جان پدر تقصیرکارش، استخوان‌های عمه قربانی و خانه اجدادی متروکه مواجه می‌شود و مجبور است برای هرکدام چاره‌ای کند. حرکت Pan دورربین که از سمت بازیگر به سیاهی می‌رود، بیانگر فرجام ناعادلانه‌ای است که دست روزگار بر گردن وارثان گناهکارگذاشته که نسل‌اندرنسل باید مکافات عمل را بکشند گفت‌وگو با کیانوش عیاری بعد از ایام جشنواره و اتفاقاتی که درباره داوری‌ها پیش آمد- چون عیاری یکی از داوران بخش سودای سیمرغ بود - یک مقدار سخت بود، چون او گرفتار بود و از طرفی هم باید برای نمایش فیلم «خانه پدری» وقت صرف می‌کرد. با این حال ناگزیر شدیم درباره فیلم به سرفصل‌ها بپردازیم و صحبت اصلی درباره فیلم را به زمان آینده موکول کنیم. برخی از منتقدان فیلم می‌گویند قصه «خانه پدری» ممکن است در روستا یا عشیره‌ای اتفاق بیفتد و نه شهر بزرگی چون تهران. نظر خودتان دراین‌باره چیست؟ نگاه «آونر زیس» تعبیری ابدی است که می‌گوید هنرمند از جامعه می‌گیرد و بسان پالایشگاه، پس از پالایش آن را به جامعه بازمی‌گرداند. این نگاه درست‌ترین، فروتنانه‌ترین و ماندگارترین تعریف از نقش هنرمند در ارتباط با فرآیندی است که در نهایت به تولید اثر ختم می‌شود. این مسیر ناقل اندیشه فیلمسازی است که تحت تاثیر وقایع پیرامون خود زندگی می‌کند. این وقایع او را وادار به واکنش می‌کنند که نتیجه‌اش خلاصی از فشار دغدغه‌ها و انباشتگی ذهن است. به قاعده حاصل این خلاصی و تخلیه یک فیلم است که ساخته می‌شود و اهمیت اندیشه آن فیلم هم به میزان حساسیت سازنده‌اش مربوط است. حساسیت لزوما یک امتیاز نیست و در وحدت ارگانیک با بضاعت نگاه فیلمساز ارزش پیدا می‌کند. در سال‌های 1353 تا 1356 حادثه‌ای تلخ در اهواز رخ داد که سرآغاز توجه من به قتل‌های خانوادگی بود که بعد از فیلم «تنوره دیو» در سال 1364 می‌خواستم آن را به فیلم برگردانم. مرگ «اسماعیل محمدی»، بازیگر فیلم «تنوره دیو» که قرار بود ایفاگر یکی از نقش‌های فیلم «جشن بزرگ» باشد، مرا از شروع فیلمبرداری منصرف کرد. فکر می‌کردم چند سال بعد این فیلم را خواهم ساخت، اما نشد و فاصله افتاد و دیگر ساخته نشد. طی این سال‌ها، در جریان بسیاری از قتل‌های خانوادگی چه در روستا و چه در شهرهای بزرگی مثل تهران قرار گرفتم که هر کدام منشأ تم فیلمی متفاوت بود و موضوع من هم به تبع این وقایع دایما فرق می‌کرد و شکل‌های گوناگونی با جوهری مشترک می‌یافت. به همین دلیل فکر می‌کنم این مسایل در هر جایی ممکن است اتفاق بیفتد و فرقی هم نمی‌کند. حال اگر این مساله برای تماشاگر درک شده به این دلیل است که همذات‌پنداری تماشاگر با موضوع فیلم عمدتا به تاثیرگذاری صحنه‌ها و لحن رئالیستی آن مربوط است که در دامن موضوعی ملتهب پرورده شده است. با همه این توضیحات شما جسارت به خرج دادید و دست روی یکی از حساس‌ترین و چالش‌برانگیزترین مسایل مبتلابه جامعه ما گذاشتید و حتی ریشه‌یابی هم کردید. برای به تصویرکشیدن این «تابو» با چه انگیزه‌ای عملا دست به کار شدید؟ همان‌طور که گفتم این موضوع بیش از 36سال همراهم بود. در طول این دوران طولانی با وقوع پی درپی حوادث مشابه، هرگز بیات نشد و همیشه به روز ماند. فکر نمی‌کردم ساختن فیلمی براساس قتل دختر توسط پدر یا برادر جسارت باشد و در اصل آن را «تابو» نمی‌دانستم. دلیلی نمی‌دیدم این موضوع به‌شدت حساس و چالش‌برانگیز در زمره به زبان‌نیاوردنی‌ها باشد. در اسفند سال 1387 سردار احمدی‌مقدم، فرمانده نیروی انتظامی کشور، در جمع داوران و کمیته‌های انتخاب جشنواره فیلم پلیس به صراحت از سینماگران گله کرد که چرا به مساله پراهمیت قتل‌های خانوادگی نمی‌پردازند. بلافاصله موضوع چند سال دورمانده «خانه پدری» را به یاد آوردم. به‌شدت به هیجان آمده بودم. بالاترین مقام انتظامی کشور انگار مرا دعوت می‌کرد تا به پستوی طرح‌های تلنبارشده‌ام بروم و«خانه پدری» را بیرون بکشم و آن را بسازم. ریشه‌یابی موضوع فیلم عنصر جداافتاده‌ای نیست. در تاروپود فیلم نفس می‌کشد و ذره‌ذره شکل می‌گیرد. جرمی که دختر به واسطه آن کشته می‌شود هرگز بیان نمی‌شود. اما واضح است پای آبرو درمیان است. شاید با پسری رابطه داشته و شاید هم نداشته، فقط سوءتفاهمی بوده که در اثر نگاهی یا صحبتی بزرگ‌نمایی شده است. فرقی نمی‌کند خطای کرده یا نکرده دختر چه است. آنچه مهم است حفظ ناموس یا آبروی خانواده است و مراقبت از آن هم متوجه پدر یا برادر است. اگر چه محاکمه در محکمه خانواده برگزار می‌شود، اما اجرای حکم انگار از پیش روشن است. صحنه اولیه فیلم «خانه پدری» و قتل دختر توسط پدر و برادرش از مصادیق خشونت عریان و آزاردهنده است. اما اگر مروری بر فیلم‌های قبلی شما کرده باشیم به طور مثال شاهد خشونت‌بار و دل‌آزار در فیلم «بیدارشو آرزو» بودیم، اما در آن فیلم چون جفای طبیعت در حق انسان بود، با وجود تکان‌دهنده‌بودن آن صحنه‌ها، گرچه تماشاگر آزرده می‌شود، اما آزار نمی‌بیند، چون خشونت طبیعت علیه انسان است و بی‌دلیل. ولی در فیلم «خانه پدری» چون خشونت انسان علیه انسان است و البته با دلیل، شوک‌آور است؛ مخصوصا جایی که پسر با سنگ روی سر خواهرش می‌کوبد. این موضوع به‌شدت خوف‌برانگیز است و وحشتناک که شکل نمابندی آن هم بی‌تاثیر نیست. مانند این ضرب‌المثل شنیدن کی بود مانند دیدن. ما شنیدیم یا خواندیم ولی شما نشان دادید. چرا اینقدر صراحت لهجه و بیان در این صحنه کلیدی داشتید؟ می خواستم در تمام طول فیلم، خاک مرگ بر آن زمین پاشیده شده باشد. برای دستیابی به چنین حسی که فضای زیرزمین را همواره مخوف نشان می‌دهد صحنه قتل دختر باید تاثیرگذار تصویر می‌شد که تماشاگر تا پایان فیلم سنگینی آن را فراموش نکند و دمی از شرش آسوده نباشد. بنابراین ایجاد شوک ناشی از کوفتن سنگ به سر دختر هرگز هدف نبوده است. باوجود اینکه می‌دانم آزردن مخاطب از مصادیق سادیسم است و ضمنا هیچ هدفی، وسیله را توجیه نمی‌کند، اما دل به این خوش کرده‌ام که در پایان فیلم تماشاگر چیزی دریافت کند که ناشی از فشار روحی و عاطفی صحنه قتل بوده و صددرصد در جهت معنی‌دارکردن تجربه او به کار گرفته شده است. بنابراین صحنه قتل نمی‌تواند خشونتی بدخیم تلقی شود. این صحنه به قول دوستی در یکی از خبرگزاری‌ها، مهم‌ترین پیام فیلم است. درست هم می‌گوید. به واسطه این قتل و اتفاقات بعدی، خواندن فاتحه بر سر دختر توسط پدر، برادر، عمو، عموزاده‌ها و گریه پدر، می‌پذیریم پدر قاتل بالفطره نیست. البته از این زاویه هم می‌توان به فیلم نگریست. که مبنای قتل دختر، سوءظن بوده. چون هیچ دلیلی دال بر گناهکاربودن دختر نیست. در دین اسلام هم سوءظن مذموم است. اگر اشاره شما به سوءظن آغازین داستان است که منجر به حذف دختر خانواده می‌شود، پیش‌تر کمی درباره آن توضیح دادم؛ اما باید اضافه کنم پسر نوجوان هم ناآگاه در معرض پرتو سوءظن قرار گرفته است. به یاد آورید صحنه‌ای را که به خواهرش می‌گوید: «تو برا ما آبرو گذاشتی؟!» درک پسر از حد و حدود آبرو همان متر پدر است. پدر هم آنقدر به خود حق می‌دهد که هنگام مجازات دخترش هر کاری کند و هر روشی را به کار گیرد. اصلا شاید فکر می‌کند این کار باید متدیک باشد. به‌نظر می‌رسد در کنار شخصیت‌های فیلم، «خانه» هم هویت مستقل و شخصیتی قائم‌به‌ذات دارد. به طوری که ما اضمحلال آدم‌ها را از 80سال پیش تا امروز می‌بینیم و به تبع آن خانه از ساختار تازه‌اش به ویرانه‌ای تبدیل می‌شود و درزمان سکته مهدی هاشمی، خانه هم به مخروبه‌ای تبدیل شده. اساسا چقدر با این نظر موافق هستید؟ و اگر چنین است، چقدر به دکوپاژ و میزانسن فکر کردید؟ بعضی از مفاهیم فیلم همراه داستان یا به‌تبع داستان شکل می‌گیرند و گریزی از آن نیست. پرداختن به پنج‌نسل پی‌درپی گذر زمان را می‌طلبد. گذر زمان هم زوال خانه و اشیا را نشان خواهد داد. توامانی زوال خانه و آدم‌ها معنایی ثانوی درپی دارد. به هم می‌آیند و همدیگر را کامل می‌کنند. نیازی نیست از بدو فکر به سناریو، اینقدر همه‌چیز پیش‌بینی‌شده باشد. پیش‌بینی حدی دارد. نباید فیلمنامه را مقید به رعایت مسیری کرد که در بخش‌های آتی و انتهایی آن مسیر صحنه‌ها یا مفاهیمی به انتظار نشسته باشند. همزمانی سکته مهدی هاشمی با مخروبه‌شدن خانه، یک ضرورت داستانی است، اما من با خوشرویی از معناهای پدیدارشده هم استقبال می‌کنم. به‌دلیل ساختار دراماتیک فیلمنامه، هیچ تمهیدی برای گذر زمان به‌جز بازشدن در خانه نداشتید. با track in دوربین به سمت در و بازشدن آن وارد زمان جدیدی می‌شویم. چگونه به این ایده و اجرایش رسیدید؟ در خانه مدخلی برای ورود به زمانی تازه است. هربار هم کسی وارد می‌شود یا جلوتر از دیگران داخل می‌آید که محور موضوع آن بخش است. این ایده در زمان نوشتن فیلمنامه شکل گرفت. می‌خواستم در خانه نشانه‌ای از آغاز بخشی تازه و آدم‌ها و زمانی تازه باشد. تصویر در خانه به منزله پیمانی فیمابین فیلم و تماشاگر، همراه با تصویر پنجره مشبک زیرزمین در پایان هر بخش، گذری است آرام و البته تاثیرگذار از نسلی به نسل دیگر. اما باید توجه کرد برای نمایش گذر زمان، اشیا هم نقش خود را بازی کرده‌اند. زنگ در خانه، جای کلون را گرفته است. تلمبه کنار حوض جای خود را به شیر آب داده و برق پا به عرصه زندگی گذاشته و موارد دیگر... . با این حال فیلم به ارکان خانواده که وجه مثبت فرهنگ ماست، توجه خاصی دارد. چرا با وجود عدم درک و شناخت آدم‌ها، همچنان خانواده پابرجاست و خانواده از هم پاشیده و گسسته نمی‌شود؟ چارچوب این داستان، خانواده است. این خانواده باید با انسجامی نسبی تا پایان، داستان را همراهی کند. گسیختگی این خانواده در نیمه راه، داستان دیگری می‌سازد. اما از منظر دیگری هم می‌توان پرسش شما را پاسخ داد. در اندام یک خانواده قوام‌یافته با سلسله‌مراتبی پذیرفته‌شده امکان وقوع چنین اتفاقی محتمل‌تر است. باورهای جبرگرایانه افراد خانواده به تثبیت موقعیت‌های خانواده و چفت‌وبست آن کمک شایانی می‌کند تا دیرتر دچار گسست شود. در«خانه پدری» اهالی خانواده هرگاه با پرده تازه گشوده‌ای از این جنایت مواجه می‌شوند به‌رغم حیرت اولیه، به آن عادت کرده و به زندگی در شرایط چشم‌پوشی ادامه می‌دهند. در بدو امر به‌نظر می‌رسد فیلم خانوادگی باشد. اما نکته جالب فیلم این است که «خانه پدری» از مرز روابط خانوادگی گذر کرده و به تراژدی اجتماعی رسیده. در عین اینکه فیلمی است که لانگ‌شات کوچه و خیابان ندارد، در محدوده خانواده باقی نمی‌ماند و همان‌طور که گفتم اگر «خانه» را هم به‌مثابه یک شخصیت ببینیم، بیشتر فیلم در کلوزآپ می‌گذرد. چگونه به این نگاه رسیدید؟ خانواده یک نشان یا نماد اجتماعی است... . ولی در همه فیلم‌ها چنین تلقی‌ای از«خانه» وجود ندارد... بله. همین‌طور است. خانواده یک نشان است که همانند جامعه صاحب ابعاد اقتصادی، روانی، فرهنگی و جامعه‌شناختی است. بر این اساس فکر می‌کنم فیلمی که در یک اتاق دربسته و بدون تلفن با حضور حتی یک بازیگر هم ساخته شود، نمی‌تواند رنگ‌وبوی جامعه را در سیر داستان پنهان کند. با این وجود پیچیدگی خاصی در میزانسن‌ها نداشتید و نخواستید همچون مدل فیلم‌های جنایی تعلیق ایجاد کنید یا ترفند خاصی به کار‌ گیرید. اتفاقا دکوپاژ شما خیلی ساده است. اما حرکت دوربین ناامنی را با تمام ابعاد انتقال می‌دهد. فضای تاثیرگذار یک فیلم را قبل از تکنیک و فراتر از فیلمنامه، ایده‌های سیالی که در ذهن کارگردان دایما تغییر شکل می‌دهند، می‌سازند. این ایده‌ها گاهی اوقات جزییات بسیار ریز و حتی ناپیدایی هستند که به صحنه جان می‌بخشند. تکنیک یا صور گوناگون قطعا وسیله جان‌بخشی یا احیای ایده‌ها هستند تا از قوه به فعل دربیایند. اما وقتی ایده یک صحنه خام و سردستی باشد و جزییات در ذهن کارگردان رسوب نکرده‌اند، تکنیک صرف، به‌مثابه وسمه به ابروی کور کشیدن یکه‌تازی می‌کند. این پرسش مهم بابی برای پاسخی طولانی است که در این مصاحبه نوروزی مجالی برای پرداختن به آن نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.