|

افق خاکستری 1400

مازیار خسروی

یکم: با آغاز دوران مدرن، گروه‌های نسبتا وسیعی از مردمان سابقا فرودست و کم‌قدرت، پا به دایره فاعلیت و توانمندشدن می‌گذارند و دست‌کم در تئوری، خواهان همگانی‌شدن توانمندی و فاعلیت خود در سطح جامعه می‌شوند. متفکران معاصر، این گروه از مردمان را با تساهل «طبقه‌متوسط» می‌نامند. پیش از آن «مارکس» با تقسیم جامعه به دو بخش کلی و متخاصم «بورژوازی» و «پرولتاریا»، در میانه این دوقطب، قشر «مردد» و میانی (خرده بورژوازی) را طبقه متوسط تعریف کرده بود و تاکید داشت آنان در پیکار نهایی، بسته به شرایط، جانب این یا آن جبهه را خواهند گرفت زیرا «خودآگاهی طبقاتی» ندارند. دوم: صرف‌نظر از اختلاف کلی دو نگاه بالا، در هر دو تعریف، «طبقه متوسط» طبقه‌ای فرض‌شده که چندان اهل «ریسک» نیست و بیشتر خوش دارد چشم‌اندازهایش، روشن و قابل پیش‌بینی باشد. هرچند آنان اغلب ناچارند صورت‌شان را با سیلی سرخ نگاه دارند، اما چیزهای زیادی برای ازدست‌دادن دارند یا گمان می‌کنند که دارند. رفاه نسبی، رضایت شغلی، امید به پیشرفت شغلی و اجتماعی، هنردوستی، بیگانگی با خشونت، فرهنگ‌مدارا، گرایش به تفریح و... چونان زنجیرهایی پای طبقه متوسط را بسته تا «نخواهند» در مسیر مبارزه سیاسی خشن، گام بگذارند. سوم : طبقه متوسط ایران هم تا حد بسیاری خلق‌وخوی همگنان جهانی خود را دارد. «یقه‌‌سفید»های ایرانی هرچند از لحاظ سطح معیشت و رفاه فاصله چندانی با «یقه آبی‌ها» ندارند اما از لحاظ مصرف کالاهای فرهنگی بیشتر شبیه طبقات بالادستی رفتار می‌کنند. اهل ریسک نیستند، اغلب حامی «ثبات» هستند و چون «در آبگینه» حصار نشسته‌اند، سنگ‌پرانی به گنبد گیتی را نمی‌پسندند. طبقه متوسط اهل ریسک نیست اما این به آن معنی نیست که گاه از سر ناآگاهی خودزنی نکنند. چهارم : توپ تحویل سال 84 که ترکید، کمتر کسی گمان می‌کرد سالی که می‌آمد آبستن زلزله‌ای باشد که پس‌لرزه‌های آن تمام هشت‌سال بعدی، جان و تن طبقه متوسط ایرانی را بلرزاند. در هشت‌سال منتهی به سوم‌تیر 84، طبقه متوسط ایرانی بیشتر از همه طول تاریخ خود، روزنامه و کتاب مصرف کرده بود. بیشتر از همیشه، فرزندانش را به دانشگاه فرستاده بود. آمارها گواهی می‌دهند در تمام این هشت‌سال، سطح زندگی «یقه‌سفیدها»، با وجود مشکلات و فراز و نشیب‌ها، در مجموع، روند صعودی داشته است. این طبقه در یک مراسم سمبولیک، به نشانه وداع همیشگی با «دهه 60» پیکان را به بایگانی تاریخ سپرده بود و «پراید» سوار می‌شد. ثبت رکورد بی‌نظیر سفر نوروزی سال 84 نمادی است از گسترش طبقه متوسط و علایق آنان. البته بخشی از این کامیابی ریشه در پیشرفت فناوری جهانی داشت که مواهب آن به‌تدریج به ایران هم رسیده بود. پنجم: بسیاری از پیکان‌سوارهای روزهای نه‌چندان دور، در تابستان 84 به سیاق آن تبلیغ تلویزیونی تصور می‌کردند «زندگی دکمه بازگشت ندارد» گمانشان این بود که هیچ‌چیز نمی‌تواند آنان را از داشته‌هایشان جدا کند. گمانشان این بود که «سقفش «معین» است و کفش‌اش «هاشمی»، پس جای نگرانی نیست.» ششم - رفتار شگفت‌انگیز انتخاباتی ایرانیان در سوم‌تیر 84، چیزی نبود جز تجسد پندار «یک بشکه نفت» بشکه نفتی که وعده شده بود به‌زودی سفره‌ها را رنگین می‌کند. نفت اما بوی بدی دارد، رنگش هم با همه عینک‌ها سیاه است. در تابستان 84 تنها «طلسم» یک معجزه می‌توانست طبقه متوسط ایرانی را از دست تطاولی که به خود گشاده بود، نجات بدهد. معجزه اما رخ نداد و شد آنچه شد. در این سال‌ها، رانندگی بی‌محابای راننده خودرو و تکان‌های جاده، جان به لب‌مان کرد. چند باری هم تا لبه پرتگاه پیش رفتیم اما بخت‌یارمان بود که زمان هنوز باقی بود، راننده عوض شد و خودرو دوباره به جاده برگشت. هفتم: دولتی که اکنون شش‌ماهگی خود را می‌گذراند- درست یا نادرست- همه سرنوشت خود را به رفع چالش‌‌ با جهان خارج گره زده است. قرار است «اعتمادسازی‌« کنیم تا «تحریم‌زدایی» کنند. پیش‌بینی «بدبینانه» این است که سنگ‌اندازی لابی اسراییل کارگر می‌شود و با وجود همه لبخند‌های «ظریف»، پیکره اصلی تحریم‌ها پابرجا می‌ماند. این یعنی: پول نفت همچنان بلوکه می‌ماند و چندماه بعد، دولت «امید» در تنگنای مشکلات اقتصادی، بن‌بست خارجی و بحران‌سازی داخلی گرفتار می‌شود و ناامیدی به جای امید خواهد نشست. اگر چنین شود، آنچه در انتظارمان است، چنان نگران‌کننده است که بی‌نیاز از نوشتن می‌نماید. پس بگذارید به فرض «خوش‌بینانه» بیندیشیم: کلید روحانی قفل تحریم‌ها را باز می‌کند، اندک‌اندک گره از کار فرو بسته اقتصاد گشوده می‌شود و دوباره آبی زیرپوست طبقه متوسط می‌رود. این درست جایی است که باید بیمناک شد. گذشته؛ گواهی می‌دهد طبقه متوسط ایرانی در چنین بزنگاه‌هایی، استعداد بی‌بدیلی در خودزنی دسته‌جمعی دارد. اگر قفل تحریم‌ها شکسته شود، به احتمال قریب‌به‌یقین روحانی مانند چهار رییس‌جمهوری پیش از خود، هشت‌سال در «پاستور» خواهد ماند، اما پس از هشت‌سال روحانی چه خواهد شد؟ آیا ذهن هریک از ما توان تخیل بی‌همتایی در آفریدن یک «احمدی‌نژاد» دیگر در شکل و شمایلی «به‌روز» و تازه ندارد؟ افق 1400 خاکستری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.