مداخله خارجی، منازعه داخلی را به بیراه برد
اوکراین، میدان ستیز غرب و روسیه
مریم جعفری
آغاز غافلگیرکننده ناآرامیها در اوکراین در شرایطی که همگان انتظار آرامشدن اوضاع را داشتند، باعث شد که تحلیلگران بار دیگر از احتمال وقوع انقلاب رنگی دیگری در این جمهوری سابق اتحاد جماهیر شوروی سخن بگویند اما آنچه در کییف روی داد را نه میتوان یک انقلاب رنگی دیگر نامید و نه به آنگونه که «ویکتوریانوکوویچ» رییسجمهوری برکنارشده اوکراین، ادعا کرده، یک کودتا. در حقیقت آنچه که در کییف روی داد، یک جنبش مدنی است؛ تغییری که تاکنون در اوکراین شاهد آن بودیم صرفا جابهجایی بین دولتهاست تا بار دیگر غربگرایانی مانند«ویکتور یوشچنکو» و «یولیا تیموشنکو»، جایگزین روسگرایانی مانند یانوکوویچ شوند. اعتراضات مردمی در همسایگی روسیه از ماه نوامبر سال گذشته میلادی و در مخالفت با عدم امضای پیمان تجارت آزاد با اتحادیه اروپا از سوی روسگرایان این کشور و با سنگر گرفتن یانوکوویچ در خاکریز روسیه آغاز شد. در ابتدا تنها گروه اندکی از مخالفان در میدان استقلال و در یکی از زیباترین و گرانترین خیابانهای این کشور، دقیقا جایی که انقلاب نارنجی به رهبری تیموشنکو از آنجا آغاز شد، دست به اعتراض زدند اما اندکی بعد با چندبرابرشدن تعداد
مخالفان و تهاجم به نیروی پلیس، این اعتراضات وارد مرحله تازهای شد و به تمامی بدنه جامعه مدنی اوکراین نفوذ کرد. معترضان در روزهای نخست تنها خواهان عقبنشینی دولت و امضای توافقنامه با اتحادیه اروپا بودند اما این ناآرامیها رفتهرفته رنگ و بوی ضددولتی گرفت تا جایی که پس از گذشت سهماه یانوکوویچ از کییف به مکان نامعلومی فرار کرد و بانوی نارنجی اوکراین پس از سهسال از زندان آزاد شد. «مهدی مطهرنیا» دانشآموخته دکترای علوم سیاسی در دانشگاه «هاوایی» آمریکا در اینباره میگوید: آنچه در اوکراین رخ داد نقطه تلاقی عوامل درونی و بیرونی بود که بهعنوان نشانهها یا واقعیتهای موثر بر وقوع اوکراین، خود را به نمایش گذاشت. در درون شاهد رقابت شدید اولیگاریشیهای صاحب نفوذ بودیم. اولیگاریشیهایی که هر کدام در حوزه منافع خود به دنبال کسب اهداف ناشی از اختلافها بودند. اما به باور بسیاری از تحلیلگران منطقهای، ریشه اعتراضات داخلی در اوکراین را باید در خاستگاه قدیمی این کشور جستوجو کرد. در این جستوجو میتوان فهمید که اعتراض به سیاستهای روسی، ریشه در مناسبات کییف و مسکو در دوره شوروی سابق و روابط اوکراین پس از اعلام
استقلال در سال ۱۹۹۱ میلادی با روسیه دارد. مسکو هم از آغاز بهشدت نگران تحولات در همسایگی خود و عضویت این همسایه در ناتو و اتحادیه اروپا بود، بهویژه آنکه لهستان همسایه دیگر اوکراین در این دو نهاد بینالمللی عضویت دارد و اوکراین میان ناتو و روسیه نقش حایل را بازی میکند. بنابراین با پیوستن کییف به این سازمان، در حقیقت مسکو همسایه ناتو و اتحادیه اروپا خواهد شد. این شرایط نگرانکننده، مقامات کاخ کرملین را بر آن داشت تا از تمامی ابزارها برای جلوگیری از این عضویت استفاده کنند؛ وابستگی اوکراین به منابع انرژی و صنایع تجاری روسیه، شرایط نامساعد اقتصادی کییف و حضور روسها در بخشهای شرقی این کشور از اهرمهای مسکو برای کنترل کییف بهشمار میروند. روی کار آمدن ویکتور یانوکوویچ و تشکیل دولتی روسگرا که کییف را از غرب دور و بهشدت به مسکو وابسته میکرد، باعث شد که اعتراضها در اوکراین شکل بگیرد و پس از پنجسال نبرد بین غربگرایان و دولت حامی روسیه، نسل جدید از احزاب مخالف به وجود آمد که جز دوری از مسکو خواهان تحقق هیچ رویداد دیگری نبودند. اکنون معترضان اوکراینی پس از سه ماه تحصن در میدان استقلال کییف، خواهان
تغییرات عظیم در کشور خود هستند؛ تغییراتی که با آزادی یولیا تیموشنکو از زندان رنگ و بوی جدیتری به خود گرفته است. بانویی که اکنون به مرکز ثقلی مبدل شده و روزهای دشواری را در برابر خود میبیند. تیموشنکو؛ فرشته نجات یا تشنه قدرت تنها چندلحظه پس از آزادی از بیمارستانی در «خارکیف»، یولیا تیموشنکو گفت که در انتخابات ریاستجمهوری شرکت میکند و چند ساعت بعد با پرواز به سمت کییف در میدان استقلال برای معترضان سخنرانی کرد. اما یکروز بعد او مانند گذشته به دفتر تجاریاش برگشت و با سفرای آمریکا و اروپا دیدار کرد. اگر چه او اکنون پیرتر و شکستهتر از آنی بهنظر میرسد که پیشتر در مجامععمومی دیده شدهبود، اما باید گفت که او برای سیاست زندگی میکند و پس از بیش از دوسال زندگی در پشت میلههای زندان بار دیگر در کانون توجهات قرار گرفته است. به باور کارشناسان آنچه شرایط را نسبت به سال ۲۰۰۴ متمایز میکند، آن است که اکنون تمامی اوکراینیها از او حمایت نمیکنند. زمانی که تیموشنکو برای نخستین بار در میدان استقلال حاضر شد، مودبانه مورداستقبال قرار گرفت اما این استقبال به معنای پذیرش او در آینده نیست و برای
عده زیادی از معترضان، بانوی نارنجی اوکراین نمادی از فساد اقتصادی است؛ معضلی که به باور تحلیلگران دلیل اصلی اعتراضات بوده است. از سوی دیگر، عدهای دیگر فردای آزادی تیموشنکو در بیرون پارلمان اوکراین به انتصاب یکی از نزدیکان او به سمت رییسجمهوری موقت اعتراض کردند. آنان فریاد میزدند که «آزادی برای یولیا اما نه سیاست» و «ما برای یولیا مبارزه نمیکنیم». آنان بر این باور تاکید میکردند که بهتر است قدرتمندان بدانند این مردم که یکبار قیام کردند و از خونشان گذشتند، باز هم آمادهاند این کار را تکرار کنند تا زمانیکه مطمئن شوند اوکراین به یک کشور عادی اروپایی تبدیل شده است. «ادوارد لوکاس» کارشناس بینالملل درباره «ملکه گاز» اوکراین در روزنامه انگلیسی «دیلیمیل» مینویسد:«هر فردی تیموشنکو را ببیند نمیتواند او را از یاد ببرد. افسون این سیاستمدار میلیاردر اوکراینی فراموششدنی نیست؛ اما او نیز زاییده همان دنیای سیاسیای است که مملو از غیرحرفهایها و تبهکاران است. گیسوان طلاییرنگ، قیافه معصومانه و حرکات ظریف و دلبرانهاش بسیاری از سیاستمداران مرد در اوکراین - و حتی خارج- را به این حقیقت رسانده که نمیتوانند او
را نادیده بگیرند. حقیقت امر این است که انگیزه و هدف تیموشنکو ترسناک است؛ هیچکس و هیچچیز نمیتواند مانع او در راهی که انتخاب کرده، باشد.» مطهرنیا اما باور دیگری درباره تیموشنکو دارد و میگوید: «او بر اساس تجارب ناشی از انقلاب نارنجی و تحولات پس از آن با دارابودن لقب ملکه گاز، یک رهبر سیاسی قابلاتکا مردمی است که تمایل خود را برای پیوستن به غرب به نمایش گذاشتهاند. او توانسته است از بحران اقتصادی زندگی خود با یک تحرک تعریف شده به تعبیر اریکسونی بگذرد و به همین دلیل اوکراینیها به این باور رسیدهاند که او میتواند مشکلات اقتصادی کشورشان را حل کند.» در همین حال، مخالفان یولیا او را تشنه قدرت میدانند و بر این باورند که همین ویژگی باعث میشود که او نتواند رهبران اپوزیسیون را زیر یک پرچم جمع کند و در صورت عدم تحقق این مساله اوکراین در خطر تجزیه قرار میگیرد. آنان بر این نکته تاکید میکنند که ما به فردی نیاز داریم که نامش با فساد و جنایت گره نخورده باشد. یولیا اکنون نسبت به بقیه شانس بیشتری برای پیروزی دارد اما اوکراین به افراد جدید نیازمند است کسی که نه وابستگی به غرب داشته باشد و نه به روسیه تکیه کند. در
مجامع بینالمللی نیز دو دیدگاه درباره او وجود دارد؛ برخی از سیاستمداران اروپایی، تیموشنکو را فردی مناسب میدانند و گروهی دیگر معتقدند که بین او و یانوکوویچ تفاوتی وجود ندارد. اما برای بسیاری از شهروندان کییف، شکی وجود ندارد که یولیا یک سیاستمدار کارکشته است و در ماههای آینده به کانون تحولات تبدیل میشود. حتی در زمانی که در زندان بود، بسیاری از معترضان در میدان استقلال به او چشم دوخته بودند تا به جهانیان بگویند که او را فراموش نخواهند کرد. این درحالی است که به باور بسیاری از سیاستمداران اوکراینی، مشکل از زمانی آغاز میشود که تیموشنکو قدرت را در دست بگیرد چرا که او نمیتواند در قالب یک تیم کار کند. او در طول ۲۰سال زندگی سیاسیاش با متحدان خود همواره مشکل داشته است. آنان بر این نکته تاکید میکنند که یولیا نه تنها نمیتواند رهبران اپوزیسیون را زیر یک پرچم جمع کند و کشور را از خطر تجزیه نجات دهد بلکه کسب سکان هدایت کییف توسط کاندیدای غربگرا، خشم مسکو را دوچندان میکند و اوکراین به میدان نبرد تازهای بین غرب و آمریکا و روسیه تبدیل میشود. نزاع بین غرب و روسیه اوکراین در چند قرن اخیر چه در
زمان حمله ناپلئون بناپارت، چه در زمان تجاوز ارتش آلمان نازی و چه در دوران جدید که حد مرز اتحادیه اروپا با روسیه محسوب میشود، همیشه نقش حایل برای نفوذ غرب به روسیه بوده است. به همین دلیل این کشور از دیرباز میدان رقابتی برای این دو قدرت جهانی بوده است. این در حالی است که روسیه و اوکراین به یکدیگر نیاز مبرم اقتصادی دارند و به شدت وابسته به هم هستند. البته تحلیلگران اقتصادی میگویند که حتی اگر مانند چند سال گذشته دولتی غربگرا سکان هدایت این کشور را در دست بگیرد، بازهم این رابطه ادامه خواهد داشت هرچند که ریشه این وابستگی محدودتر میشود. از سوی دیگر، نقطه استراتژیک مساله برای اروپاییها آن است که کییف حلقه واسط و محل ترانزیت گاز روسیه به اتحادیه اروپا نیز است و کییف نیز برای رونق اقتصادی، به همکاری با کشورهای اروپایی وابسته است. اکنون با پیروزی معترضان اوکراینی، این کشور به صحنه جدیدی بین غرب از یکسو و روسیه از سوی دیگر تبدیل شده است. مسکو که متحدش از صحنه قدرت خارج شده، میکوشد تا اجازه ندهد کاندیدای طرفدار غرب مانند سال ۲۰۰۴ قدرت را در دست بگیرد و اتحادیه اروپا نیز با حمایت علنی از معترضان و اعطای
کمکهای مالی در تلاش است تا دست مسکو را کوتاه کند. چرا که اوکراین با ۴۵میلیوننفر جمعیت چهارمین کشور اروپا پس از آلمان، انگلیس، فرانسه و ایتالیاست؛ و سومین حجم ارتش در سطح اروپا و دومین حجم نیروی نظامی در حوزه کشورهای شوروی سابق پس از روسیه است. در این میان مطهرنیا عوامل بیرونی در بحران اوکراین را عمیقترین عوامل داخلی میداند و میگوید: «بیشک رقابت روسیه و اتحادیه اروپا برای کسب نفوذ و کنترل بیشتر بر منابع اوکراین بهعنوان یکی از مهمترین کشورهای اروپایی در دروازه امنیتی روسیه، از دلایل عمده گسترش بحران در سطح منطقه شرق اروپا و غرب روسیه است.» این دانشآموخته دانشگاه هاوایی آمریکا ادامه میدهد که از طرفی دیگر همواره برخورد روسیه و غرب، در بستر اختلافهای موجود در مناطق دیگر رقم خورده است. اگر بپذیریم روسها در منطقه خاورمیانه بهویژه بحران سوریه زمینهساز ایجاد مانع برای رسیدن به منافع حداکثری غرب بودهاند و رییسجمهوری این کشور نهتنها پس از برگزاری کنفرانس امنیتی بلکه در جریان تحرکات موجود در خاورمیانه، قدرتهای منطقهای وابسته به غرب چون عربستان را بارها تهدید کرده است، در مییابیم که اوکراین گلوگاه
امنیتی و اقتصادی است که امروز غرب با یک تحرک برنامهریزی شده هوشمندانه با استفاده از بحران داخلی، کییف را هدایت میکند. در چنین شرایطی چندتکهبودن اوکراین شرایط را بغرنجتر از گذشته کرده است. اوکراین در سطح اجتماعی از دو بخش شرقی و غربی برخوردار است. در بخش شرق نژاد اسلاو، پیرو کلیسای ارتدوکس روسی حامی حزب «مناطق» قرار دارند و در بخش غربی این کشور نیز حامیان احزابی همچون «سرزمین مادری» با گرایشهای غربی زندگی میکنند. در حوزه شرقی، اوکراینیها متمایل به روسیه هستند و در بخش دیگر به اتحادیه اروپا و آمریکا احساس نزدیکی میکنند. بنابراین هویت دوپاره اوکراینی بهطور کامل از بیرون از مرزها نیز حمایت و هدایت میشود. با توجه به این هویت دوگانه، اوکراین نتوانسته تاکنون راهحلی مسالمتآمیز برای چرخش قدرت بین این هویتها ایجاد کند، اختلاف تقریبا غیرقابل حل این دو طیف باعث شده تا اوکراین همواره در وضعیت درگیری و ثبات قرار گیرد؛ وضعیتی که اکنون این کشور را در شرایط هشدار قرار داده است. خطر تجزیه. معضلی به نام منطقه خودمختار درست زمانی که طرفداران دولت غربگرا در میدان استقلال از آزادی یولیا
تیموشنکو خوشحال بودند و به سخنان انقلابی او گوش میدادند، عدهای روسگرا در شبهجزیره «کریمه» در اعتراض به روی کارآمدن حکومت جدید تجمع کردند. استقلال منطقه خودمختار کریمه از اوکراین و برگزاری همهپرسی، از جمله خواستههای آنان بود و معترضان با در دست داشتن پرچم روسیه شعار زندهباد روسیه سر میدادند. شبهجزیره کریمه به نام«سواستوپل» شاید بخشی از اوکراین باشد اما پرچم سهرنگ روسیه را دارد که با افتخار بر فراز ناوها و ساختمانهای بندر برافراشته شده است. خیابانهای سنگفرش شهر مملو از دریانوردان روس است و بندر سواستوپل پُر است از کشتیهای خاکستریرنگ و مجلل روس که در مقابل کشتیهای کوتوله اوکراینی قدعلم کردهاند. بر اساس یک معاهده کاملا سیاسی، آبهای پرعمق این بندر مامن یک پایگاه بزرگ نیروی دریایی و یگان دریای سیاه روسیه است که به ارتش این کشور این اجازه را میدهد تا به راحتی به آبهای مدیترانه دسترسی داشته باشند. این منطقه با بیش از ۲۵هزارکیلومتر تا سال ۱۹۵۴ میلادی در دوره شوروی به روسیه تعلق داشت و در این تاریخ به جمهوری سوسیالیستی اوکراین پیوست و در دوره پس از فروپاشی شوروی هم بهعنوان منطقه خودمختار در
قلمرو اوکراین باقی ماند. از آنجایی که بیش از ۶۰درصد از ساکنان کریمه در جنوب اوکراین اصالت روسی دارند و ناوگان دریای سیاه روسیه نیز در بندر کریمه واقع شده، قدرتی موثر برای روسیه به وجود آمده است. «لیلیت جورجیان» تحلیلگر ارشد روس در اینباره میگوید:«هنوز هم بسیاری از روسها بر این باورند که این خروشچف بود که با نژادی اوکراینی، شبه جزیره کریمه را به اوکراینیها داد و هنوز هم بسیاری بر این گمانند که این یک اقدام نابرابر است. اگر این شبه جزیره بخشی از روسیه بود، میتوانست برای یگان روسیه در دریای سیاه موثر باشد.»چنین دیدگاهی باعث شده است که با شدتگرفتن اعتراضها، عدهای از رویارویی نظامی روسیه و دولت کییف در هراس باشند. مهدی مطهرنیا توان نظامی روسها را زیر سوال میبرد و بر این باور است که مسکو از عواقب چنین اقدامی آگاه است. روسها در داخل کشور خود با نوعی واگرایی فرهنگی و تمایل آشکار به غرب روبهرو هستند. از سوی دیگر، هرچند روسیه توانسته از شرایط نامناسب اقتصادی تا حدودی خارج شود اما این کشور همچنان درگیر بحران اقتصادی و سیاسی درونی است. این فساد مالی در اوکراین در حقیقت بازتابی از فساد مالی و اقتصادی در
درون خود روسیه است. این کارشناس مسایل بینالملل اینگونه ادامه میدهد که روسها اگر بخواهند با قدرت نظامی در اوکراین، دولت جدید تشکیل دهند باید به یک اوکراین غربی- شرقی بیندیشند که در غرب و در نزدیکی با روسیه، یک اوکراین روستبار خواهیم داشت و در شرق، یک اوکراین غربتبار؛ این شرایط میتواند حفره امنیتی و یک شکاف ژئواستراتژیک علیه خود روسها بهوجود آورد و پیش از آنکه روسها بتوانند از آن بهره ببرند، غرب از آن استفاده میکند. اوکراین و آیندهای مبهم از دید شهروندان اوکراینی اولویت نخست آن است که انقلابشان به همان مسیری وارد نشود که ۱۰سال پیش انقلاب نارنجی آن را پیمود. اما جلوگیری از تقابل بین غرب و روسیه، اکنون اولویت کسانی هستند که این انقلاب را از بیرون به نظاره نشستهاند. دوره یانوکوویچ به پایان رسیده است و رییسجمهوری سابق دیگر به عرصه قدرت باز نمیگردد. او افراد زیادی را کشت و از کاخ خود شوک تازهای را به اوکراینیها وارد کرد؛ هرچند که آنان از پیش میدانستند که فساد در بدنه اصلی کشورشان ریشه دوانده است. در کنار تمامی این مسایل، روسیه دیگر نمیتواند بر اسب همیشه پیروز خود شرط بندی
کند. در آن سوی میدان، برای رهبران مخالف نیز بسیار دشوار است که فرد واحدی را برای رهبری ائتلافشان انتخاب کنند البته اگر پیش از انتخابات ۲۵ ماه می به اجماع کلی برسند. اما آنچه که از اکنون میتوان با قدرت از آن سخن گفت، آن است که آنان پیروز انتخابات هستند چرا که یانکوویچ به هیچ یک از اعضای بانفوذ حزب مناطق اجازه نمیدهد که در برابر او قدعلم کنند. در حقیقت، آینده اوکراین به توافق و نحوه عملکرد سه حزب اصلی بستگی دارد؛ سه حزب «باتکیوشچینا» (سرزمین پدری)، «اودار» (مشت)، و «اسووبودا» (آزادی). اما کارشناسان سیاسی امیدی به ترسیم آینده مشخص ندارند. به باور آنان، در میان چهرههای شاخص سیاسی، یانکوویچ هیچ شانسی برای سازماندهی دوباره حامیانش ندارد؛ و در عمل نیز هیچکس خواستار بازگشت یولیا تیموشنکو به جمع نخبگان سیاسی نیست؛ «آرسنی یاتسنیوک» وزیر پیشین امور خارجه و اقتصاد اوکراین و نخستوزیر موقت کنونی، و «اولگ تیاگنیبوک» رهبر حزب آزادی، هرچند که از شانس بالایی برای دستیابی به سمتهای عالی برخوردارند اما نمیتوانند نظر مردم را در پای صندوقهای رای جلب کنند. بنابراین «ویتالی کلیچکو» قهرمان سنگینوزن سابق بوکس جهان و
از رهبران اپوزیسیون کنونی اوکراین، تنها کسی است که میتواند بهعنوان فردی مشترک، کرسی هدایت کییف را در دست بگیرد. در این میان باید این نکته را به یاد داشته باشیم که شرایط جغرافیایی- سیاسی اوکراین بهگونهای است که گروههای غربگرا حتی بعد از انقلاب نارنجی در نهایت مجبور به پذیرش واقعیتهای کشورشان شدند. در آن زمان تیموشنکو که نمیخواست واقعیت تاثیر روسیه را در شرایط اقتصادی بپذیرد، سرانجام مجبور به تفاهم کلی با کرملین شد. پس میتوان گفت آنچه که در اوکراین کنونی رخ میدهد از یک طرف ناشی از اوضاع خراب اقتصادی، فساد مالی حاکم بر دستگاههای دولتی است و از طرفی دیگر به رقابتهای صاحبان نفوذ در قالب اولیگاریشیهای مختلف مربوط میشود که در بُعد سیاسی، تجلی آن را میتوانیم در ائتلاف احزابی بیابیم که از یکسو به روسها توجه دارند و از سوی دیگر اهداف غرب را دنبال میکنند. حال، اوکراین یک بار دیگر به نقطه نخست، بازگشته است اما بازهم نمیتواند دوگانگی و شرایط خاص خود را فراموش کند؛ شرایطی که این کشور را در شورش همیشگی و شرایط انقلابی دایم قرار داده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.