|

بنیادگرایی

سال گذشته شاهد رشد بنیادگرایی در منطقه بودیم. می‌خواهیم بدانیم وضعیت بنیادگرایان در سال آتی چگونه خواهد بود؟ آیا گروه‌های تکفیری در منطقه بیش از پیش رشد خواهند کرد یا عملکردشان در نطفه خفه خواهد شد؟ ریشه خشونت بی‌پایان در خاورمیانه مهدی ملک‌محمد/نگاه روانشناس خشونت در عراق و تسخیر استان الانبار توسط گروه داعش، جنگ فرسایشی خیابانی و شهری در سوریه، سرکوب معترضان در بحرین، اعتراضات خیابانی در ترکیه، کودتای نظامی و سرکوب معترضان در مصر، ترورهای گاه و بیگاه در لبنان و... . اینجا چه خبر است؟ این منطقه که کانون خشونت و اعتراضات مردمی و سرکوب است، زمانی مهد تمدن‌های بزرگ بوده و ادیان بزرگ توحیدی و غیرتوحیدی در جهان از این منطقه که اکنون اسمش خاورمیانه است به سراسر جهان گسترش یافته‌اند. پس چرا اکنون به چنین سرنوشتی مبتلا شده است؟ سیاستمداران به قدر کفایت از بحران‌های سیاسی این منطقه گفته‌اند و علل واقعی و غیرواقعی‌ای را برای این پرسش بیان کرده‌اند. شاید اکنون زمان آن است که سیاستمداران سکوت کنند و به مطالعات و نتایج تحقیقات روانشناسان، جامعه‌شناسان و انسان‌شناسان درباره‌ این پرسش توجه کنند. البته بسی باعث توجه است که غربیان که خود نام «خاورمیانه» را بر این منطقه گذاشته‌اند به‌جر نفت و استراتژیک‌بودن این منطقه کاری به کار ساکنانش نداشته‌اند و از مطالعات عمیق روانشناختی و جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی آنها به‌ندرت چیزی یافت می‌شود. همین ناآگاهی و گاه سوءبرداشت‌ها سبب می‌شود که نتوانند مساله خاورمیانه را به‌درستی تشخیص دهند و دست به رفتارهایی بزنند که تنها وضعیت خود را خراب‌تر از پیش کنند. ناآگاهی آمریکاییان از خلق‌وخو و روانشناسی مردم عراق و افغانستان جنگ به اصطلاح پیشدستانه آنها را با وضعیتی خطیر مواجه کرد و سکان ریاست‌جمهوری را از دست جمهوریخواهان ربود. از این ناآگاهی و سوءبرداشت‌ها که بگذریم واقعا اینجا چه خبر است؟ روانشناسان خشونت سازمان‌یافته در سراسر منطقه خاورمیانه را به دلایل زیر برشمرده‌اند: 1- فقر و تبعیض و ناکامی: خاورمیانه منطقه ثروتمندی است چون بر سر چهارراه جهان واقع شده است و نفت، این طلای سیاه را به قیمتی بالا به جهانیان عرضه می‌کند. پس چرا فقر عاملی بر افزایش خشونت در این منطقه شمرده شده است؟ متاسفانه از این ثروت کمترچیزی عاید ساکنان منطقه می‌شود. سری به سرزمین بلازده عراق بزنید تا ببینید ساکنان این سرزمین نشسته روی نفت چگونه زندگی می‌کنند. فقری که ساکنان سرزمین‌های خاورمیانه‌ را به سوی خشونت کشانده است از جنس فقری عادی نیست. این فقر که بدون توجیه برای اکثر ساکنان این منطقه ایجاد شده، با تبعیض و ناکامی همراه است و در اصل این تبعیض و ناکامی است که ساکنان فقیر منطقه را به سوی خشونت کشانده است. آنچه گروه تروریستی داعش را به سوی باورهای تندروانه از دین کشانده است، احساس تبعیض و ناکامی است که در بین آنها گسترش یافته است. البته در این بین نقش برخی از کشورها در سوء‌استفاده از این احساس تبعیض و کشاندن آنها به ورطه‌ خشونت و ترور نادیده‌گرفتنی نیست اما آنچه در این میان نقشی جدی ایفا می‌کند، این احساس است. جروم فرانک، روانپزشک آمریکایی می‌گوید: «دو آشوب خیلی جدی سیاهپوستان در مناطق فقیر آمریکا اتفاق نیفتاد بلکه در مناطقی مثل واتس و دیترویت رخ داد که معیشت سیاهپوستان به فلاکت دیگر مناطق این کشور نبود. نکته مهم این است که آنچه باعث شد سیاهپوستان این دو منطقه آشوب به پا کنند تفاوت زندگی‌شان از سفیدپوستان بود که بسیار به چشم می‌آمد. همین یافته و سخن را مقایسه کنید با مردمان خاورمیانه که می‌بینند و می‌دانند که در سرزمین بسیار پرقیمتی نشسته‌اند اما بیش از آنها اروپاییان و آمریکاییان و در کل غربیان هستند که بیشتر از این منطقه سود می‌برند و البته نقش رسانه‌ها در اطلاع‌رسانی و نشان‌دادن تفاوت زندگی این منطقه با غرب خود مزید بر علت است. اکنون به همین دلیل است که در مناطقی که این مشکل بیشتر نمود دارد تروریست بیشتری برمی‌خیزد. این احساس تبعیض و ناکامی که اغلب همراه است با باورهای دینی و مذهبی مشکل را صدچندان می‌کند. طرفداران اخوان‌المسلمین در مصر و شیعیان در بحرین و عربستان و غیرعلویان در سوریه به‌دلیل تفاوت‌های دینی و مذهبی و اعتقادی‌شان با نظام حاکم از فرصت‌های اقتصادی کمتری نیز بهره‌مند می‌شوند و در مواجهه با گروه‌های برخوردار که از دین و مذهب و اعتقاد دیگر و حتی متضادی نیز برخوردار هستند، ناخودآگاه به‌طور سرسختانه‌تری به اعتقادات خود روی می‌آورند و دعوایی مذهبی را سرلوحه کار خویش قرار می‌دهند. مدارس دینی پاکستان و افغانستان که تروریست‌پرورند از افرادی تشکیل شده است که احساس ناکامی و تبعیض فراوانی را حس می‌کنند و البته غرب را دلیل اصلی این ناکامی و تبعیض می‌دانند و خشونت‌ها را به سوی غربیان روانه می‌کنند. 2- تعارضات فرهنگی: به گفته گری گرگ، روانشناس آمریکایی و نویسنده کتاب «خاورمیانه؛ روانشناسی فرهنگی» اکنون خاورمیانه ترکیب سه‌نوع سبک زندگی صحرایی، روستایی و شهری در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک است. همین ترکیب سبب شده است که تعارضات فرهنگی فراوانی در این منطقه به وجود بیاید. ساکنان شهرنشین که تحت‌تاثیر غربیان هستند، زندگی مدرنی دارند و از رفاه نسبی‌ای برخوردارند و همین ویژگی‌ها و البته سطح آموزشی بالای آنها سبب شده است که از خشونت به دور باشند. اما ساکنان صحرایی و روستایی که در نقطه مقابل این سبک زندگی قرار دارند به باورهای پیشین اعتقادی سخت دارند و سنت‌هایشان را در خطر ازدست‌رفتن و اضمحلال می‌بینند. ادعای گروه تروریستی داعش که مدعی بازگرداندن تمدن یکپارچه عرب هستند، مصداقی نیکو از این بخش از ساکنان منطقه خاورمیانه است. این گروه که در سوریه و عراق می‌تازد و از خشونتی عریان اجتناب نمی‌کند، مدعی است باید در سراسر منطقه خاورمیانه آرمان‌های از دست‌رفته اعراب بازگردانده شود. اعتقاد به شرافت و غرور عرب باوری استوار در ساکنان صحرانشین و روستایی اغلب منطقه خاورمیانه است. همین اعتقاد است که خشونت را برای بسیاری از مردمان این مناطق توجیه می‌کند. نظام مردسالار نیز در این مردمان باور و اعتقادی استوار است. زنان در این مناطق حضوری کمرنگ دارند و از مشارکت‌های اجتماعی منع می‌شوند. آنچه طالبان و گروه‌های القاعده در کشورهای مختلف این منطقه به آن می‌تازند و حمله می‌کنند، باور به این است که غربیان و ساکنان شهری و مدرن در خاورمیانه می‌خواهند تمام شرافت عربی‌شان منهدم شود و حضور زنان در مشارکت‌های اجتماعی نمونه و مصداقی بر این موضوع است. شری ارتنر، انسان‌شناس معاصر و دنیز کاندیوتی، مورخ ترک‌تبار گفته‌اند نظام خانوادگی مردسالارانه در کشورهای خاورمیانه بسیار بیشتر از هر منطقه دیگری در جهان یافت می‌شود. مهم‌ترین خصوصیت نظام خانوادگی مردسالارانه، خشونت است و همین خشونت است که جوامع خاورمیانه را گریبانگیر خویش کرده است. 3- هویت: جوامع و گروه‌های سنتی خاورمیانه سعی دارند مفاهیمی مثل شرافت، غرور، مردسالاری و اعتقادات دینی را در دوران کودکی و نوجوانی فرزندانشان درونی‌سازی کنند اما این باورها و مفاهیم با زندگی روزمره و آنچه در رسانه‌های این کشورها نشان داده می‌شود غالبا در تعارض است و هویت‌پذیری نوجوان را دچار چالش می‌کند. در همین مرحله نوجوان یا این باورها را درونی‌سازی می‌کند و از اینکه در اقلیت قرار دارد، احساس ناکامی و تبعیض می‌کند و به‌سادگی در فرآیند خشونت‌های سازمان‌یافته قرار می‌گیرد یا اینکه نوعی دیگر از زندگی را می‌آزماید و سبب سرخوردگی والدینش و گروه اجتماعی‌ای که متعلق به آن بوده، می‌شود. این سرخوردگی نیز این گروه‌ها را برای حمله فیزیکی به ارزش‌هایی که غربی می‌نامندش، آماده می‌کند. اینها که گفتیم بخشی از ماجرای خاورمیانه است و البته همان‌طور که در ابتدای مطلب گفته شد، این منطقه نیازمند مطالعات گسترده‌تری در زمینه روانشناختی و انسان‌شناختی و جامعه‌شناختی است و آنطور که گری گرگ، روانشناس و نویسنده کتاب خاورمیانه می‌گوید: این منطقه نیازمند روانشناسی خاص خود است نه آنچه روانشناسان و جامعه‌شناسان غربی از درون کتابخانه و دانشگاه‌های خود درباره آنها می‌گویند و موجب سوءتفاهم‌ها و سوءبرداشت‌های انسان غربی از انسان خاورمیانه‌ای شده است. جریان تکفیر، مساوی افراط صباح زنگنه/ کارشناس خاورمیانه در یکی از روستاهای منطقه «الدرعیه؟» از مناطق نجد که منطقه نشو و نمو «محمدبن‌عبدالوهاب» بوده است، حکایت می‌شود که دونفر از اهالی محل در یک گفت‌وگویی از اوضاع نامناسب جهان و دوری آن از اسلام و احکام اسلامی سخن می‌گفتند؛ ابو مرزوق به ابوصالح می‌گوید: والله یا ابو صالح، کفر بر اکثر کشورها حاکم شده، ببینید در آمریکا و اورپا مسیحیت حاکم است و انواع فسادها و شرک حاکم است. ابو صالح: راست می‌گویی. همین آسیا را ببینید، انواع بت‌پرستی حاکم است. ابو مرزوق: چرا دور برویم، همین کشورهای عربی، در مصر و لبنان و بقیه کشورها، بی‌حجابی و شراب‌خواری و فساد رواج دارد. ابوصالح: همین کشورهای شورای همکاری را ببینید، دوبی و بحرین و قطر، پر از فساد است و دور از اسلام هستند ابو مرزوق: ‌ای برادر، حتی در کشور خودمان در عربستان، ببینید در منطقه شرقیه (روافض) زیادند و در منطقه غربیه (جده)، انواع ملیت‌ها بی‌دین و کافر و بی‌حجاب رفت‌وآمد می‌کنند، گویی اسلامی در کار نیست ابوصالح: در پایتخت (ریاض) هم شرکت‌های کفار هم حضور دارند و انواع فسادها را مرتکب می‌شوند ابومرزوق: راستی، ابو صالح، امروز صبح، شما را در صف نماز جماعت ندیدیم، نکند شما هم مساله‌دار شدید؟ این گفت‌وگو، بخشی از عوامل جامعه‌شناسی، جریان تکفیر را می‌نمایاند. مردم شهرهایی که کمتر در معرض مراودات بین ملت‌ها قرار می‌گیرند و از تحولات فکری و اجتماعی جهان فاصله دارند، سریع‌تر به سمت «محدود‌سازی هویت» خود می‌پردازند، و دیگران را «غیرخودی» تعریف می‌کنند. اما جریان‌های تکفیری در تاریخ از شمارش گذشته است. هر شخصی که مانند خود نمی‌اندیشد و رفتار دیگری اتخاذ می‌کند از ملت من خارج است. خدا را به اندازه» ذهن و فهم «خود محدود می‌کنم، غیرمعتقدان به آن را کافر می‌دانم. جریان تکفیر، شاخه‌ای از جریان «افراط» است. چه، تکفیرکننده، در اعتقاد و فهم خود، به‌شدت مبالغه‌آمیز سخن می‌گوید و اعمال و رفتار خود را حول همان محور شکل می‌دهد. از همین‌جاست که تکفیر، می‌تواند عکس‌العمل رفتار «دیگران» هم تلقی شود. به‌هرحال، اما این قبیل نیروها به‌راحتی قابلیت «تهییج» را دارند و از همین نقطه است که اغلب جریان‌های سیاسی دربه‌در به‌دنبال نیروهای افراطی‌ هستند، تا کارها و اندیشه‌های خود را تبلیغ و توسعه دهند و از همین‌جاست که اسلام به‌طور مکرر بر «اندیشیدن» و «تفکر» تاکید می‌کند. اما در صحنه سیاسی، ملاحظه می‌شود، جریان‌های تکفیری در عربستان پس از ورود نیروهای آمریکایی و غربی برای بیرون‌راندن «صدام» از کویت، ظهور یافتند و باعث حمله‌های متعددی هم شدند. دولت و سازمان‌های امنیتی عربستان که آن نیروها را برای بیرون‌راندن شوروی‌ها از افغانستان تربیت کرده بودند، ناگاه، جهت‌گیری آنها را تغییریافته دیدند و علیه خود و متحدانشان وارد عمل شدند. همین نتیجه، سازمان‌های سعودی و آمریکایی را واداشت تا آنها را به سمت‌های دیگری منحرف کردند. سقوط صدام، ورود جریان‌های انتخابات و پیش‌افتادن شیعیان در آن روند و نزدیک‌بودن اکثریت مردم عراق به ایران (اکراد، ترکمان‌ها، و شیعیان) صحنه موازنه منطقه‌ای را به ضرر عربستان که رقیب منطقه‌ای ایران است، سوق داد. در عراق، صحنه اختلاف‌های سیاسی، تبدیل شد به صحنه حذف رقیب از طریق «قتل فیزیکی» یا «حذف مذهبی» که همان تکفیر، باشد. گفته می‌شود سازمان‌های سیاسی و امنیتی آمریکا و انگلیس و تعدادی از کشورهای عربی هم در جریان‌سازی‌ها و حمایت‌های تسلیحاتی، مالی و رسانه‌ای هم کمک کردند. صحنه سوریه، دومین صحنه بود و با تشکیل گروه «دولت اسلامی عراق و شام» که از القاعده منشعب شده بودند به خشونت‌های گسترده و «پاکسازی مذهبی» دست زدند. گرچه برخی گزارش‌ها از نقش‌داشتن سوریه در تشکیل اولیه گروه «دولت اسلامی عراق» برای اعمال فشار بر آمریکایی‌ها و نیز بر دولت شیعه عراق سخن می‌گویند، اما به نظر می‌رسد اینگونه گزارش‌ها بیشتر جنبه تخریبی دارند تا واقعیت. اکنون هم سوریه و هم عراق گرفتار اقدامات این گروه هستند. اما گروه‌های دیگری که مانند قارچ شکل گرفته‌اند، مانند «النصره» و «الجبهه الاسلامیه»، «تیپ الاسلام» و سایر نام‌ها از خصوصیاتی برخوردارند که نقاط مشترک آنها در این است که: تاسیس آنها در همین دو،سه‌ساله اخیر بوده و از امکانات مالی گسترده‌ای برخوردارند و پشتیبانی اطلاعاتی و نظامی از آنها از سوی دستگاه‌های امنیتی مختلف صورت می‌گیرد و ترکیب اعضای آنها دارای تنوع ملیتی زیادی است (گاهی تا 50ملیت هم بالغ می‌شود). محدودیت‌های گروه‌ها: همان‌گونه که در فلسفه گفته می‌شود {علت موجده، علت مبقیه هم هست} در این گروه‌ها هم صدق می‌کند. دولت‌های معینی مانند عربستان سعودی، قطر، آمریکا، انگلستان و ترکیه بیشترین نقش در ایجاد این گروه‌ها را داشته‌اند و با اعمال فشار این دولت‌ها بر گروه‌ها، سطح و حجم و جهت‌گیری فعالیت گروه‌ها هم تغییر می‌کند. اما این قانون، همیشه جواب نمی‌دهد، چراکه برخی از افراد یا تشکیلات پس از مدتی احساس بی‌نیازی از کمک‌های مستقیم دولت‌ها می‌کنند و بلکه خود را در حد یک «دولت» می‌دانند و در بعد دیگری، این گروه‌ها، به‌عنوان یک پدیده «فرامرزی، فراملیتی» درمی‌آیند و کار «خالقان» آنها با مشکل مواجه می‌شود، چراکه ممکن است همین گروه‌ها به طرف پدیدآورنده خود برگردند و علیه آن بشورند. این حالتی است که در «جهاد در افغانستان» شاهدش بودیم و اکنون دولت آمریکا و دولت‌های اروپایی، احساس خطر از بازگشت افراد با ملیت آن کشورها می‌کنند. فشارهایی که اخیرا علیه عربستان، از سوی آمریکا وارد شد و عربستان مجبور شد «فرمان ملوکانه» مجازات شهروندانی که برای قتال در خارج، چه نظامیان و چه غیرنظامیان اعلام کند، در همین چارچوب قابل ارزیابی است. اما مگر آمریکا خبر نداشته است که مقامات سعودی و قطری و... از جنگیدن اتباع خود در سوریه و عراق و... حمایت می‌کردند؟ این بخش از نمایش البته هنوز رمزگشایی نشده است. شاید صحنه، دیگر قابل‌کنترل نباشد و شاید زمان آن رسیده است تا نیروهای وابسته‌تر و قابل محاسبه وارد صحنه شوند، آن‌هم پس از تضعیف دولت‌های سوریه و عراق. اما صحنه مصر، چه در قاهره و چه در سینا یا اسکندریه، هنوز نیازمند تامل بیشتری است. مخلوط‌کردن کارت‌های بازی از شگردهای قمار‌بازان حرفه‌ای است و منطقه خاورمیانه همچنان صحنه تضعیف نیروهای دولتی و نیروهای مدعی اسلامیت است. گرچه مصر از پیشتازان تربیت نیروهای تکفیری بوده است، اما وسعت عمل این نیروها، با توجه به فرهنگ عموم مردم مصر، بسیار محدود بوده است و همسایگی آن با فلسطین اشغالی نیز بر حساسیت موضوع می‌افزاید. از اینجاست که عده‌ای معتقدند این جریان‌ها به سمت کشورهایی مانند «پاکستان» سوق داده خواهند شد. آیا کشورهای منطقه، ابعاد و عواقب این تغییرات را سنجیده و پیشگیری خواهند کرد. آینده و حرکت تکفیری فریدون مجلسی/کارشناس روابط بین‌الملل درباره آینده حرکت تکفیری‌ها، نخستین نکته‌ای که به‌نظرم می‌رسد این است که امری تا این اندازه واپس‌گراست که در مقایسه با گذشته نیز از واقعیت‌های اعتقادی عقب ‌مانده بوده است، چگونه می‌تواند آینده‌ای داشته باشد؟ اما دنیایی که در آن زندگی می‌کنیم در دومین دهه قرن بیست‌ویکم، معجون عجیبی است که عصر حجر را با نانوتکنولوژی در کنار هم دارد! یکی در آن کنج جهان، ‌دیگری در کنجی دیگر، اما گاهی به‌راستی در کنار هم یا نزدیک به یکدیگر. هنوز در برزیل که پیشرفته‌ترین مظاهر تمدن را در آن می‌توان یافت، روستاها و قبایلی در جنگل‌های کشف‌نشده‌اش یافت می‌شوند که از تمدن‌های بومیان همان قاره صدها سال عقب هستند. خب، تکفیری‌ها که جای خود دارند! تکفیری‌هایی که خود رنگ‌هایی گوناگون دارند! ‌از القاعده و سلفیون و طالبان در پاکستان و افغانستان گرفته تا حرکاتی مشابه در ازبکستان و تاجیکستان تا چچن و اینگوش و داغستان و تا عراق و سوریه و مصر و لیبی تا بوکوحرام و فجایعش در مالی و نیجریه و در بطن آفریقای سیاه! تا حرکت افراطی سرکوب‌شده در الجزایر تا شعله‌های کم‌تاب‌تری که حتی در ترکیه به چشم می‌خورد. اما بیشتر در سرزمین‌های فقرزده و آماده برای جهل‌زدگی! هرچند در کنار و حاشیه سرزمین‌های ثروتمند نیز بسیار دیده می‌شوند. آیا بیماری است؟ عامل بیماری چیست؟ آیا در گذشته هم بوده است؟ چه مراحلی را می‌پیماید و چرا؟ آیا پدیده‌ای سیاسی است یا صرفا‌ مذهبی یا تاثیرگذاری انحرافی و متقابل سیاست و مذهب است؟ وقتی به ایران می‌نگریم، بزرگ‌ترین دستاوردهای فلسفی و فکری و علمی و ادبی در ایران شکل ‌گرفته. شاید تفکر‌انگیز باشد که پس از استیلای مغول‌ها بر ایران دیگر مجالی به پدیداری بیرونی‌ها، خوارزمی‌ها، ‌رازی‌ها، بوعلی سینا‌ها، خیام‌ها، نصیرالدین‌ها تا مولاناها و سعدی‌ها و حافظ‌ها و همدوره‌های آنان نداد. از سویی کشمکش‌های حاد و کشتارهای حشاشیون (که آساسینیشین فرنگی نام خودش را از آن تروریسم سازمان‌یافته حسن صباحی گرفته است) یا اسماعیلی‌کشی و رافضی‌کشی به پیش از آن بازمی‌گردد! اینگونه واکنش‌های خشونت‌آمیز را می‌توان به خشکی و جهل حاکم بر آن زمان‌ها نسبت داد؛ زمان‌هایی که در اروپا نیز چنین بود و پس از پدیداری معترضان و اصلاحات پروتستانی بدتر هم شد. با جنگ‌های صلیبی و جنگ‌های 30ساله و انکیزیسیون و سوزاندن غیرهم‌اندیشان! اینها مربوط به گذشته است. اما تکفیری‌گری و سلفی‌اندیشی و دگر‌کشی آنان که مربوط به امروز است. ریشه در کجا دارد؟ در عصری زندگی می‌کنیم که در برخی جوامع روی دو ریل اقتصادی و فرهنگی با سرعت‌های متفاوت حرکت می‌کنند. صنعت و اقتصاد پرواز می‌کند و فرهنگ به پای آن نمی‌رسد. خلأیی پدید می‌آید. ریشه نهفته سلفی‌گری در همین خلأ فکری و فرهنگی است که حتی بر خلاف اعتقادات اصیل جامعه‌اش که این جهانی و آن جهانی است، ‌غلبه‌ای به تصورات صرفا‌ آن جهانی و مرگ‌اندیشانه می‌دهد؛ که با منجرشدن به عملیات انتحاری بدیهی‌ترین مبانی همان اعتقاد را در باب تقدس زندگی برباد می‌دهد! اما این نمایش‌های افراطی امروزی، هرقدر هم که جرثومه‌های نهفته داشته باشد، ریشه و محرکی در این عصر دارد. غولی بیرون‌کشیده از شیشه سحر‌آمیز است که به‌سادگی به بطری بازنمی‌گردد و اگرچه به توطئه‌اندیشی اعتقاد ندارم، ‌اما آن را حاصل برنامه‌ای توطئه‌گونه می‌دانم، شاید بتوانم بگویم یک ریشه‌اش به عوارض جنگ ویتنام بازمی‌گردد! ارتباطش ساده و مستقیم نیست. جنگ ویتنام جنگ میان آمریکا و آن کشور کوچک آسیایی نبود، گرم‌شدن تنور جنگ سرد میان شوروی و آمریکا بود که در عرصه ویتنام خودنمایی کرد؛ نوعی جنگ نیابتی توسط ویتکنگ برای شوروی. نسل من، به یاد دارند که چگونه چرخبال‌ها با فرودآمدن و برخاستن از سقف سفارت آمریکا در سایگون (هوشی مین سیتی کنونی) آخرین نفرات آمریکایی و برخی از دوستانشان را می‌گریزاندند. اما من همان جنگ را مبنای پیروزی نهایی آمریکا در آن جنگ سرد می‌دانم که نبرد آخرش نه در ویتنام، ‌بلکه در افغانستان انجام شد. آمریکا در جنگ ویتنام روزانه میلیون‌هادلار هزینه می‌کرد که از عهده آن برمی‌آمد و شوروی گرچه کمتر از آن، اما به‌هر‌حال میلیون‌هایی می‌پرداخت که از عهده‌اش برنمی‌آمد! زیرا ساختار اقتصادی و صنعتی دو کشور متفاوت بود. جنگ صنایع آمریکا را به کار وامی‌داشت و هزینه‌ها به صنایع سرازیر می‌شد و تدارکات همان جنگ در شوروی از توان تدارکات نیازهای داخلی، ‌از اتومبیل تا وسایل خانگی تا مصالح ساختمانی آن کشور می‌کاست و بر نارضایتی عمومی می‌افزود. در چنین زمانی بود که شوروی به دام جنگ افغانستان افتاد؛ نوعی جنگ نیابتی توسط مجاهدین با شوروی و برای آمریکا! جنگی که شوروی از عهده هزینه‌هایش برنمی‌آمد! و شوروی با وجود رهاکردن آن جنک فروپاشید و آمریکا سرمست از پیروزی قرن‌بیستمی خود، میدان پیروزی را رها کرد و رفت! افغانستان به حال خود ماند و جنگ‌آوران بین‌المللی. اینان عوامل آمریکا نبودند. هرچند به خیال آمریکا و به هزینه آمریکا در افغانستان جنگی نیابتی می‌کرند اما از دید خودشان جهاد با ملحدین کمونیست بود؛ مجاهدانی که بسیاری از آنان از سرزمین‌های عربی و از پاکستان آمده و عرب افغانی نامیده می‌شدند. آمریکا که کارش را پایان یافته می‌پنداشت افغانستان را به حال خود و در چنگ مجاهدان رها کرد و رفت و اینان ‌که کشته داده و کشته بودند و کشتن شغلشان شده بود ماندند و به آن عادت مطلوب و سازگار با خلقیات قبیله‌ای و خلأ فکری و علمی ادامه دادند! در این میان پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، بدون توجه به تفاوت‌های بنیادی اجتماعی آن، بر جسارت آن مجاهدین می‌افزود. مجاهدین پس از بیرون راندن شوروی به جنگ با دولت مارکسیست افغانستان ادامه دادند و پیروز شدند. اما از همان روز نخست افتراق و اختلاف میان آنان پدید آمد. گروه شمال خواهان تبدیل حکومت مارکسیستی آن کشور به جمهوری سازگار با مبانی اسلامی و زمان بود ‌در حالی که مجاهدین خارجی آنجا را فقط بخشی از سرزمین اسلامی و امارت خودشان می‌پنداشتند و خواهان بسط آن به خلافتی جهانگیر بودند. اما بی‌مایه فطیر است! آن مایه یعنی پول را از زمانی پیش عربستان فراهم می‌کرد. عربستان مسلح سرمست از دلارهای نفتی و با احساس نوعی خصومت ضدایرانی، با خرید حمایت‌های اطلاعاتی ارتش پاکستان، ارتشی از پشتوهای پاکستانی همراه با مجاهدان عرب به افغانستان اعزام کرد که با برخورداری از حمایت هم‌قومی‌های خودشان بر بخش عمده افغانستان حاکم شدند و حکومت سیاه خودشان را برقرار کردند. عرب- افغانی‌های قدیمی در قالب القاعده در کنار این نیروی تازه‌تاسیس مورد حمایت پاکستان و عربستان قرار گرفتند. القاعده به‌عنوان نوعی انتقامجویی از آمریکا که در فلسطین از اسراییل حمایت می‌کرد، حادثه بزرگ 11سپتامبر را تدارک دید و اجرا کرد؛ حادثه‌ای که آمریکا را بیدار کرد و به یاد افغانستان انداخت! از این پس مبارزه با آن حرکت تند و افراطی رنگ مبارزه‌ای ضدتروریستی به خود گرفت. این مبارزه منجر به سقوط دو دولت طالبانی در افغانستان و صدامی در عراق شد و به نوبه خود تشدید حرکت‌های انتقامجویانه سلفی را در بسیار از کشورهای عربی و آفریفایی در پی داشت. اما در اغلب این کشورها از سال‌ها پیش، توسعه اقتصادی و بهبود آموزش و سواد آغاز شده، اما توسعه فرهنگی با توسعه اقتصادی هماهنگی نداشته است. برداشت‌های خام و ابتدایی و هویت تکواره که فقط شناختی خام از مذهبش دارد، آن را برترین و تنها عقیده عالم و همه عقاید دیگر را دشمن و محکوم به نابودی می‌پندارد، خود را پرچمدار جهادی برای جهانگیرکردن افکارش می‌پندارد و برای این کار از نثار جان دریغ ندارد! در حالی که در همین دینِ دوجهانی جان انسان مقدس و محترم است، تارک دنیایی محکوم است تا چه رسد کشتن یا به کشتن‌‌دادن نفس خود که در حکم قتل نفس است. اما وقتی حرکت خود را جهاد می‌پندارد، نه‌تنها به قتل نفس خود که به قتل نفس صدها و هزارها رهگذر و زن و کودکی که هدف او را تشکیل نمی‌دهند نیز نمی‌اندیشد! این است که می‌بینیم چگونه در بالی اندونزی آن انفجار مهیب انتحاری رخ می‌دهد و هر روز در عراق و اکنون در سوریه، قتل‌های انتحاری گروهی از شیعیان به وسیله انتحاریون تکفیری و سلفی انجام می‌شود که آموخته‌اند شیعیان را رافضی و خارج از دین بدانند‌. اما چه کسی این آموزش را به آنها داده است؟ چه کسی هزینه آن را پرداخته است؟ متاسفانه مشخص است که دولت سرمست از نفت عربستان در این کار پیشقدم است و پاکستان تامین‌کننده داوطلبان از میان جمعیت بی‌شمار و فقرزده! شاید عربستان فکر می‌کند با حمایت سلفیون و اعزام آنان به خارج، نظام خودش را از خطر مستقیم آنان مصون بدارد! ‌اما آنان سرانجام به خانه بازخواهند گشت. جنوب افغانستان و بخش‌های بزرگی از پاکستانِ عشایری ممکن است برای اینگونه عملیات مناسب باشد، ‌اما افغانستان مدنی شمالی از کابل تا مزارشریف تا هرات، ‌چنین آمادگی‌ای ندارد! عراق مدنی بستر مناسبی نیست. از قضا این شیعیان عراق بودند که در رژیم پیشین سرکوب شده و از توسعه فرهنگی آنان جلوگیری شده بود. اینک با گذشت زمان و هزینه و برنامه‌ریزی برای بالابردن سطح فرهنگی شیعیان، همراه با سایر جمعیت مدنی عراق، ‌در مقابل عراق عشایری کوچک، زمینه مناسبی برای اینگونه تظاهرات نیست. تندروی‌های سلفی باوجود مدنی‌های شیعه و سنی محکوم به فناست. در سوریه نیز چنین است. اکنون که سلفی‌ها با سودجویی از جنگ داخلی به آنجا رسوخ کرده‌اند، ‌در عمل کار را بر اپوزیسیون آن کشور دشوار کرده‌اند. اکنون زمان آن است که با ظرافت، ‌نوعی هماهنگی و تفاهم میان دولتی‌ها و اپوزیسیون مدنی پدید آید و تکفیری‌ها را که نمایش کثیفی از قتل و کشتار باقی گذاشته‌اند، بیرون برانند! در لبنان نیز سلفیون فرصتی نخواهند داشت. در لبنان سرکوب شده‌ترین گروه اکثریت شیعه بود که پس از سالیان دراز و چند نسل آموزش از آن شکاف نیز بسیار کاسته شده و در آن کشور نیز زمینه رشد میکروب سلفی مهیا نیست. در شمال‌آفریقا نیز جز در آفریقای‌سیاه و شاید در بخش‌هایی در مصر و سودان ‌در سایر کشورهای شمالی‌آفریقا که توسعه فرهنگی فرصت رشد داشته است، زمینه رشد سلفی‌گری وجود ندارد! اکنون که عربستان با ماجراجویی‌های خود زمینه سیاسی پیشین را نزد متحدان غربی از دست می‌دهد، سلفی‌گری بیش از همه دامان خود آن رژیم و شریک مسلح به بمب هسته‌ای‌اش [پاکستان] را خواهد گرفت. مذاکرات پاکستان با زالبان دست‌آموز خودش جای سوال دارد! گردش کرزای در پایان دونوبت ریاست‌جمهوری، شاید به امید بازگشت از در پشتی طالبانی، جای درنگ دارد، ‌اما زمانی لازم خواهد بود تا توسعه اقتصادی با کمک دلارهای نفتی عربستان بتواند راه خود را به‌جای قهقرای سلفی به سوی توسعه فرهنگی بپیماید. رادیکالیسم جهادی؛ ماهیت و اهداف پیرمحمد ملازهی/ کارشناس شبه قاره این‌روزها دنیای اسلام با یک پرسش جدی و حیاتی روبه‌رو شده است. رادیکالیسم جهادی چیست؟ چه ماهیتی دارد. اهدافش چیست و مهم‌تر اینکه چگونه به این سطح از تاثیر‌گذاری دست یافته که می‌تواند از دورترین جزیره در شرق آسیا در اندونزی تا شمالی‌ترین نقطه در مراکش و از شرق مدیترانه در لاذقیه سوریه تا حوزه خلیج‌فارس و فراتر از آن در حوزه قفقاز و آسیای‌مرکزی تا حوزه پامیر و هندوکش و مناطق قبایلی پاکستان حضور یابد. پاسخ روشن قابل قبول همگانی در این خصوص وجود ندارد ولی می‌توان با نگاهی به عملکرد و پیامدهای آن در دنیای اسلام و تعامل دنیای اسلام و دنیای غرب پدیده جهادی تکفیری را به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی در جهان اسلام در سال‌های آتی در نظر گرفت. برای فهم درست‌تر و واقع‌بینانه‌تر پدیده رادیکالیسم جهادی لازم می‌شود که تفکر جهادی را «در بستر ایدئولوژیک و باورهای نظامی‌اش در نظر گرفت و منابع تقویت‌کننده آن را شناسایی کرد. در چنین نگاهی رادیکالیسم جهادی ریشه در دو واقعیت مهم دارد: 1- سیاست‌های استعماری دنیای غرب در جهان اسلام و واکنش دنیای اسلام./ 2- تجربه اسلامی قدرت مشروع در قالب خلافت و امامت. واقعیت آن است که دنیای اسلام در قرون اخیر که استعمار غربی موفق شد با برتری نظامی و تکنولوژیک بخش‌های مهمی از جهان اسلام را به صورت مستقیم یا غیرمستقیم تحت تسلط خود بیاورد در برخورد با وضع موجود دچار مشکل شد و از درون این مشکل تفکر جهادی بیرون کشیده شد. این تفکر ابتدا در شبه‌قاره هند و در قالب اعلام هندوستان به‌عنوان دارالحرب و واجب اعلام‌کردن جهاد به وسیله سیدمولانا عبدالعزیز در سال 1803م. شکل گرفت و مکتب دیوبندی محصول نهانی آن است که در حال حاضر تفکر رادیکال طالبان در افغانستان، پاکستان و جماعت اسلامی در شرق آسیا و نهضت اسلامی ترکستان‌شرقی در ایالت سین‌کیانگ چین و حزب تحریر آسیای مرکزی عینی‌ترین تبلور خارجی آن به حساب می‌آیند. در دنیای عرب و خاورمیانه این تفکر جهادی در قالب اندیشه سلفی خود را نشان داده که القاعده آن را در شرایط کنونی نمایندگی می‌کند. القاعده به صورت یک سازمان جهادی بین‌المللی عمل می‌کند و سازمان‌های زیرمجموعه خود را از همه ملیت‌های مسلمان به وجود آورده است. در قدرت‌گرفتن تفکر جهادی ثروت نفتی اعراب حوزه خلیج فارس و اهداف استراتژیک آمریکا و ناتو هر دو ایفای نقش کرده‌اند و این مربوط به دوره‌ای است که از یک طرف انقلاب اسلامی در ایران به قدرت رسید و از طرفی اتحاد شوروی سابق افغانستان را در سال 1358اشغال کرد. همزمانی تقریبی این دو پدیده در فاصله کمی از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357 و اشغال افغانستان در سال 1358 امر جهاد را در صدر اولویت‌های دنیای اسلام قرار داد و هزاران جهادگر عرب به زعامت دکتر عبدالله اعزام و مهندس اسامه بن‌لادن به پیشاور پاکستان سرازیر شدند و در امر جهاد افغانستان در کنار مجاهدان افغان قرار گرفته اعراب جهادگر پیرو مکتب سلفی و مجاهدان افغان پیرو مکتب دیوبندی بودند این هر دو مکتب جهاد را تنها وسیله موثر برای پاسخ به استعمار غربی می‌دانستند که یکی در دنیای سرمایه‌داری غرب و دیگری در دنیای کمونیستی شرق تمرکز یافته بود. پیوند مکتب جهادگر دیوبندی شبه‌قاره هند و مکتب سلفی خاورمیانه عربی در حال حاضر دو نماینده اصلی ایدئولوژیک طالبان و القاعده یافته است که با هم در بسیاری از زمینه‌ها وحدت‌نظر و عمل یافته‌اند. منتها اتفاق مهمی که پس از شکست ارتش سرخ شوروی سابق در افغانستان و فروپاشی قدرت دوم جهانی دوران جنگ سرد روی داد، شکست تجربه همکاری جهادگران اسلامی و دنیای غرب بود. از نظر دنیای غرب امر جهاد پایان یافته بود و این در حالی بود که جهادگران امر جهاد را پایان‌ناپذیر می‌دانستند و به‌تدریج خود را برای مقابله با غرب آماده می‌کردند عرب، افغان‌ها و القاعده محصول همین تفاوت در نگاه دو طرف است. نقطه اوج این برخورد حمله القاعده به ساختمان دوقلو تجارت جهانی در نیویورک و مقر پنتاگون در واشنگتن بود که اشغال افغانستان به وسیله آمریکا و ناتو و ساقط‌کردن قدرت طالبان را در پی داشت. از این زمان به بعد است که مناطق قبایلی پاکستان محل اصلی استقرار القاعده و زیرمجموعه‌های آن قرار گرفت و جهادگران دیوبندی و سلفی به همکاری خود ادامه دادند و به حدیثی از پیامبر اسلام متوسل شدند بر طبق آن قیام اسلامی از خراسان بزرگ آغاز و با دنیای کفر وارد جهاد نهایی تا پیروزی خواهد شد. رادیکال‌های اسلامی بر اساس همین باور مناطق قبایلی پاکستان را بخشی از خراسان‌بزرگ می‌دانند که تقدیر آن شکل‌گیری نهایی جهاد علیه جهان کفر است. جهاد در تفکر رادیکال‌های جهادگر معطوف به نتیجه نیست و در روندی تاریخی به عنوان تکلیف در هر نسلی پی گرفته می‌شود. درست به همین دلیل است که جهادگران رادیکال دشمنان خود را به دشمن دور و دشمن نزدیک تقسیم کرده‌اند و حکومت‌های موجود در جهان اسلام راهکار دنیای غرب و دشمن نزدیک و آمریکا و اروپا را در کنار اسراییل دشمن دور ارزیابی کرده‌اند. برای پیروزی نهایی جهان و بازسازی خلافت اسلامی اول لازم است که حکومت‌های موجود غیراسلامی در جهان اسلام سرنگون و تبدیل به امارت‌های اسلامی شوند تا قابلیت ادغام نهایی در خلافت اسلامی مورد نظر را پیش از پیروزی نهایی بر جبهه کفر بیابند. اما موضوع به همین سادگی‌ها نیست دنیای غرب نیز اهداف خاص خود را دارد و از امکانات خود در جهت پیشبرد اهداف استراتژیکش بهره می‌گیرد این واقعیت که حمله آمریکا و ناتو به افغانستان و ساقط‌کردن امارت اسلامی طالبان و اخراج القاعده از افغانستان عامل مهمی در تقویت و رشد جریان رادیکال جهادگر اسلامی شده است، غیرقابل انکار است اما در این‌باره که آیا این حرکت آگاهانه و معطوف هدفی مشخص بوده است یا نه به درستی روشن نیست لااقل خود جهادگران رادیکال در قالب هر دو مکتب شبه‌قاره‌ای دیوبندی آن و مکتب سلفی - خاورمیانه‌ای عربی آن، چنین باور ندارند و آنها تمامی حرکت‌های خود را بخشی از جهاد تاریخی خود می‌دانند و بر این باورند که جهاد آنها در هر دو شکل با دشمن دور و دشمن نزدیک بخشی از رسالت تاریخی آنهاست. با این حال از نگاه جهان غرب سازمان القاعده و جهادگران و وابسته با هدف قراردادن اهداف غرب امر جهادی را منحرف کرده‌اند و باید جهاد در مسیر درست و واقعی آن قرار گیرد و در همین راستا تعریف دشمن دور و نزدیک باید بازتعریف شود و به شکلی درآید که امکان همکاری جهادگران و دنیای غرب به وجود آید. ظن غالب در این خصوص آن است که رادیکال‌های اسلامی در جاهایی با دنیای غرب، منافع مشترک بیابند و زمینه تجدید همکاری‌ها حتی اگر خود جهادگران آگاهی نداشته باشند. به مدعی از طرف غرب هموار شود. تحولات سوریه و سرازیرشدن جهادگران به‌خصوص عرب افغان‌های پیرو مکتب سلفی به این کشور در دو جهت می‌تواند مطامع غرب را تحریک کند. 1- فرقه‌ای‌کردن جنگ قدرت در قالب شیعی- سنی/ 2-تحریک رویارویی ایدئولوژیک مکاتب خلافت‌گرا و امامت‌گرا در چنین برداشتی می‌توان گفت یکی از اهداف موردنظر دنیای غرب برای خارج‌کردن خود از تیررس رادیکال‌های جهادگر اسلامی درونی‌کردن تضاد شیعی‌سنی امامت‌گرا و خلافت‌گراست و در مرحله بعدی ارایه تعریف جدیدی از دشمن دور است که در مناطق مسلمان‌نشین فدراسیون روسیه در چچن- اینگوش و داغستان می‌تواند برای استقلال این مناطق مسلمان‌نشین روسیه از حمایت غرب برخوردار شود و در ایالت سین‌کیانگ و آسیای مرکزی قطع حاکمیت و نفوذ چین را با مشکل استقلال‌طلبی قومیت مسلمان ترک‌تبار ایغور سین‌کیانگ همراه کند باتوجه به اینگونه واقعیت‌ها که می‌توان تصور کرد رادیکال اسلامی جهادگر در سال‌های آتی در دنیای اسلام نقش‌های تاثیرگذارتری ایفا کنند و منشأ تحولاتی جدی‌تر شوند. حداقل آن است که بروز برخی خشونت‌ها با توجیه ایدئولوژیک و در نگاهی خلافت‌گرا در مناطقی از دنیای اسلام که اکثریت جمعیت آن پیرو مکتب دیوبندی یا مکتب سلفی هستند، اجتناب‌ناپذیر شود. شناخته‌ترین شکل چنین تحولی می‌تواند زمینه بروز جنگ‌های نیابتی، فرقه‌گرایانه و هدایت‌شده منابع اطلاعاتی - استخباراتی قدرت های منطقه‌ای و بین‌المللی یا ترکیبی از آنها باشد که از شکل‌گیری ثبات سیاسی و اجتماعی دنیای اسلام در آینده‌ای قابل پیش‌بینی جلوگیری خواهند کرد و توسعه سیاسی- اقتصادی و فرهنگی کشورهای اسلامی را با مانع روبه‌رو خواهند کرد. شوربختانه باید گفت ثروت نفتی حوزه خلیج‌فارس در خدمت جریان رادیکال جهادگر آن هم در قالب تکفیری آن قرار گرفته است و به جنگ فرقه‌گرایی دامن می‌زند و این امر را با توجیه ایدئولوژی جهادی خود همراه می‌کند. برخاستن بنیادگرایی نوین از دنده سیاست اردشیر زارعی‌قنواتی/کارشناس مسایل بین‌الملل در سال 1392 شمسی با رشد جهشی تفکرات بنیادگرایانه در کشورهای اسلامی از شاخ‌آفریقا تا خاورمیانه، بسیاری از تحلیلگران را با این سوال روبه‌رو می‌کند که در حوزه سیاسی- اجتماعی این مناطق چه اتفاقی در حال وقوع است. همچنین پرسش دیگری که در مقابل این تحلیلگران وجود دارد اینکه روند حرکتی این تفکرات مخرب در سال پیش‌رو گسترده‌تر شده یا دستخوش افول می‌شود. قبل از ورود به این بحث ابتدا باید یک مرزبندی بین بنیادگرایی سنتی و بنیادگرایی سیاسی فرقه‌گرایانه در ساخت سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و امنیتی کشورهای اسلامی این منطقه انجام داد. طی قرن‌های متمادی نحله‌های اعتقادی بنیادگرا، سلفی و تکفیری در عمق جوامع مسلمان عربی، آفریقایی، آسیای میانه و هندوکش وجود داشته است و تا زمانی که این تفکرات به سطح بازی‌های سیاسی و ژئوپلیتیک ارتقا نیافته بود در یک همزیستی تعامل‌طلبانه نسبی با دیگر نحله‌های فکری میانه‌رو و حتی سکولار قرار داشته‌اند. سیر تحولات تاریخی در این مناطق و رشد خطر بنیادگرایی مذهبی در روند مدرنیزاسیون و دموکراتیزاسیون چنین جوامعی به یقین بعد از ورود این تفکرات واپسگرایانه به حوزه سیاسی رقم خورده است و هم‌اینک تهدید جدی برای رشد، توسعه و ثبات در این حوزه‌های جغرافیایی به حساب می‌آید. تا قبل از دهه‌70میلادی بنیادگرایی اسلامی بیشتر در حوزه فرهنگی و اجتماعی جوامع مسلمان به حیات سنتی و ایستای خود ادامه می‌داد در حالی که با دخالت قدرت‌های منطقه و هژمون‌های جهانی برای دخالت‌دادن این عنصر در معادلات سیاسی این مرغ سرکش از تخم بیرون جهید. هر چند قبلا نیز تا حدودی رهبران پاکستان در منازعات خود با هند بر سر «کشمیر» از بنیادگرایی اسلامی استفاده سیاسی کرده بودند اما نقطه عطف برای عروج این پدیده تقریبا نوین بدون شک بحران افغانستان در دوران جنگ سرد بود که غرب لیبرال را در شراکت با ارتجاع منطقه حول مبارزه با کمونیسم به این بازی هولناک جلب کرد. خیزش‌های عربی در سال 2011میلادی نیز به‌واسطه مدیریت بد بحران توسط غرب و دخالت فعال ارتجاع عربی که تحولات دموکراسی‌خواهانه اولیه را به سمت منازعات ژئوپلیتیک و تقابلات فرقه‌گرایانه منحرف کرد، عامل بعدی در تزریق خون تازه به کالبد هیولای بنیادگرایی اسلامی بود که هم‌اینک تبعات آن در مصر، لیبی و سوریه به عیان نمایان است. تعیین دوقطبی‌های اسلامی- سکولار در حوزه‌های داخلی جوامع این محیط‌های جغرافیایی و همچنین منازعه ژئوپلیتیک محور سنی- شیعه آرایش جدیدی بود که موجب گسترش و ارتقای سطح کنشگری سیاسی- اجتماعی بنیادگرایی محافظه‌کار در وضعیت جدید را بین بخش‌هایی از جماعات سلفی و تکفیری منطقه فراهم کرد. اوج این ارتقای سطح تمایلات بنیادگرایی سیاسی در سال92 شمسی با شدت‌گرفتن بحران فرقه‌گرایانه سوریه و «شراکت جمعی» تقریبا تمامی هژمون‌های بین‌المللی و قدرت‌های منطقه در دوسوی این منازعه رقم خورده است. روند تحولات جاری و حفظ آرایش موجود در ذات بحران‌های منطقه حداقل تا پایان بهار93 که پرونده هسته‌ای ایران در مهلت شش‌ماهه در نگاه خوشبینانه باید به یک سرانجام برسد، نتیجه انتخابات ریاست‌جمهوری افغانستان مشخص می‌شود، انتخابات ریاست‌جمهوری مصر و انتخابات پارلمانی تونس انجام می‌گیرد، مذاکرات ژنو درخصوص منازعه سوریه جریان دارد و مهلت 9ماهه مذاکرات صلح خاورمیانه به پایان می‌رسد، هیچ چشم‌انداز مثبتی را برای کاهش بنیادگرایی و مناقشات فرقه‌گرایانه نوید نمی‌دهد. در شرایطی که محافظه‌کاری سنی به رهبری عربستان، قطر و تا حدودی ترکیه همچنان حمایت لجستیک و گسترده خود را برای تهییج و تجهیز تروریسم بنیادگرای اسلامی برای تسویه‌حساب‌های سیاسی و ژئوپلیتیک انجام می‌دهند و اوضاع لیبی، افغانستان، پاکستان و سوریه در چارچوب منازعات فرقه‌ای به حیات شوم خود ادامه می‌دهد سخن از کاهش و افول قدرت بنیادگرایی سیاسی- مذهبی حداقل در کوتاه‌مدت چندان با منطق همخوانی ندارد. سخت‌جانی پدیده بنیادگرایی سیاسی- مذهبی از آنجا که با مدرنیته در قالب استفاده‌های ابزاری از آن برای کسب اهداف ژئوپلیتیک فرامنطقه پیوند خورده از ابعاد به‌مراتب بالاتری نسبت به پتانسیل بنیادگرایی سنتی در قالب حوزه فرهنگی برخوردار بوده است. از طرف دیگر به‌واسطه اینکه بنیادگرایی ریشه‌های قدرتمندی در سنت اعتقادی و فرهنگی این جوامع دارد هیچ نسخه اورژانسی و فوری برای درمان این درد مزمن وجود نداشته و هر گونه حرکتی برای کاهش این روند صعودی به پیش‌زمینه‌هایی نیاز دارد که هم‌اینک در افق تحولات دیده نمی‌شود. هرچند طی ماه‌های اخیر تا حدودی با شکستن انحصار خبری حول تحولات سوریه به‌نظر می‌رسد نظم جهانی و افکارعمومی بین‌المللی بیش از گذشته به خطر بنیادگرایی اسلامی و تروریسم فرقه‌ای برای آینده جهان و منطقه واقف شده است، اما هنوز تا رسیدن به نقطه مدیریت و کنترل بحران راه درازی در پیش است. تا وقتی بستر رشد و بقای این پدیده خطرناک در محیط‌های بومی- محلی و نگاه منفعت‌طلبانه بیرونی برای کسب منافع ژئوپلیتیک وارد فاز محدودسازی با خودآگاهی ملی و ایزولاسیون منطقه- بین‌المللی قرار نگیرد، امید چندانی برای بسامان‌شدن اوضاع وجود نخواهد داشت. همچنین باید ارتباط بنیادگرایی دینی با حوزه سیاست قطع‌شده و عنصر هویت‌بخشی و بسیج نیروی این پدیده با تمایلات قومی همچون ربط بنیادگرایی با تمایلات تاریخی قوم پشتون در دوسوی خط «دیورند» در منازعات داخلی افغانستان و پاکستان گسسته شود تا بتوان در انتهای تونل تاریک کنونی کورسویی از نور را دید. تجربه درگیری‌های عراق در استان سنی‌نشین «الانبار» و تسخیر کامل شهر فلوچه و محلاتی از شهر رمادی توسط گروه تروریستی و بنیادگرای «داعش» به‌خوبی اثبات می‌کند که بدون زیر فشار قراردادن عربستان و قطر به‌عنوان حامیان اصلی این تفکر هرگز منطقه از آسیب‌های این پدیده شوم در امان نخواهد بود. هر چند بنیادگرایی اسلامی از محیط‌های سلفی مسلک به‌طور سنتی یارگیری می‌کند اما هم‌اکنون جهان شاهد یارگیری‌های تازه حتی از کشورهای اروپایی برای جهاد است که این ناشی از افسارگسیختگی حوزه سیاست در پیوند با بنیادگرایی نوین است. نسل جدید تروریسم و تکفیری‌ها یوسف مولایی/ کارشناس حقوق بین‌الملل توسل به خشونت برای دستیابی به اهداف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی از سابقه و قدمت طولانی برخوردار است و به صورت‌های گوناگون خود را نشان داده است. ترور شخصیت‌ها و مقامات سیاسی با هدف کسب قدرت با شیوه ایجاد رعب و وحشت بخشی از تاریخ التهابات سیاسی را تشکیل می‌دهد و اهداف و نیات مختلفی که پشت‌سر اقدام خشونت‌آمیز نهفته است به پدیده تروریسم ابعاد بسیار پیچیده‌ای بخشیده است چراکه توسل به خشونت برای احقاق حق و مبارزه علیه ظلم و استعمار نیز به لحاظ روش‌های مبارزاتی از سوی کشورهای غربی به عنوان اقدامات تروریستی معرفی شده‌اند. اختلاف نظر عمیق بین کشورهای مختلف در خصوص منشأ و تعریف تروریسم مانع از آن شده است که از سال 1971 تاکنون کنوانسیون فراگیری درخصوص تروریسم تصویب شود و همین امر به آشفتگی دیدگاه‌ها و مواضع در قبال پدیده تروریسم افزوده است وکشورهای مختلف فهرست‌های متفاوت و متضادی از مصادیق تروریسم ارایه داده‌اند. امروزه واژه تروریسم تبدیل به یک سلاح شده است که توسط افراد و گروه‌های مختلف با انگیزه‌های سیاسی برای کسب مشروعیت سیاسی برای خود و مشروعیت‌زدایی از رقیبان و دشمنان به‌کار می‌رود و کاربرد این واژه به‌قدری وسیع و گسترده شده و به اندازه‌ای در راستای توصیف اقدامات و شرایط گوناگون به‌کار برده می‌شود که تقریبا آن را می‌توان برای همه گونه‌های توسل به زور و خشونت به‌کار برد. رهبران سیاسی به‌راحتی همه رقبای سیاسی خود را به عنوان تروریست‌ مخاطب قرار می‌دهند. اسراییل برای حزب‌الله و حماس این عنوان را به کار می‌گیرد و آمریکا در فهرست بلندبالای خود حتی دولت‌ها را مصداق تروریسم معرفی می‌کند و پلیس حتی جرایم عادی توسل به خشونت و زور را اقدامات تروریستی معرفی می‌کند برداشت‌ها و تفسیرهای وسیع و گسترده از واژه تروریسم موجب ایجاد گنگی در تعریف تروریسم شده به‌طوری‌که در غالب موارد مرز بین ترور و تروریسم به کلی از میان رفته است. اولین نمونه‌ای که تاریخ در استفاده از ترور ثبت شده است، مربوط به گروه سیگاری (sicairi) است که علیه امپراتور روم مبارزه می‌کردند این گروه از ابزار ترور برای رسیدن به هدف خود که نابودی امپراتوری روم بود در سطحی وسیع استفاده می‌کردند همچنین در قرن 12میلادی مردم ایرلند به ابزار ترور برای رهایی خود از بیدادگری انگلستان متوسل می‌شدند. در فرانسه ترور به شکل رسمی در پنجم سپتامبر 1973 توسط شورای تصویب قانون‌اساسی برای تضمین امنیت کشور به رسمیت شناخته شد. چریک‌های اسپانیایی نیز در قرن 18 مقابل فرانسه از ترور به عنوان ابزار موثر مبارزه استفاده می‌کردند. کنگره ملی آفریقا نیز توسل به شیوه‌های خشونت‌آمیز و اقدامات تخریبی در قالب مبارزه علیه آپارتاید را توجیه می‌کرد. جبهه آزادیبخش الجزایر، جبهه آزادیبخش فلسطین، مبارزان آنگولا، فاراماند و مارتینی السالوادور، سازمان راه درخشان سیاسی و مبارزان کوبا و به طور کلی کلیه مبارزات ضداستعماری دهه‌های 50، 60 و 70 قرن بیستم سرشار از استفاده گسترده از روش‌ها و ابزارهای مختلف توسل به خشونت برای رسیدن به هدف متعالی است. گروگانگیری و ترور شخصیت‌ها در طول قرن بیستم حضور پررنگی داشت و به نوعی نسل اول تروریسم با تاریخ قرن نوزدهم و بیستم عجین است. اقدامات خشونت‌آمیز نیز گروه منتسب به طالبان و القاعده در سال 2001 نسل دوم تروریسم را وارد ادبیات سیاسی جهان کرد. یکی از ویژگی‌های نسل جدید تروریسم استفاده حداکثری از ظرفیت‌های ارتباطات و قدرت رسانه‌هاست. توسل به خشونت بی‌حدومرز، از میان‌بردن مرز میان نظامیان و شهروندان عادی، گسترش جغرافیایی خشونت در سطح جهانی از مولفه‌های نسل دوم تروریسم است. توانایی وسیع در عضوگیری از مناطق مختلف جهان، استفاده از قدرت رسانه‌ها برای برقراری ارتباط و تبلیغات در سطح وسیع، حضور فعال و درعین حال مخفی‌، سرعت و دقت در سازماندهی و اجرای عملیات تروریستی و پیگیری اهداف ایدئولوژیکی در سطح جهانی و منطقه‌ای نسل جدید تروریسم را از نسل قدیم آن متمایز می‌کند. باوجود ویژگی‌های قابل‌توجه نسل جدید تروریسم و چابکی سیاسی، سازمان‌یافتگی، بهره‌برداری گسترده از تکنولوژی همان‌طوری که هارمون متذکر شده است تروریسم همواره یک ماهیت دارد و آن سوءاستفاده از افراد بی‌گناه در تامین امیال سیاسی است. تروریسم اقدامی جنایتکارانه با قصد قبلی و نظام‌مند است که قتل، کشتار بی‌رحمانه و هراس‌افکنی در بین افراد بی‌گناه را در راستای اهداف مشخص سیاسی و ایدئولوژیکی به کار می‌گیرد. تروریسم با توسل به ابزار روانی و مادی جنگ در سطح گسترده به دنبال دستیابی به قدرت در جایی است که در آنجا خلأ قدرت وجود دارد یا قدرت مرکزی متزلزل است. از این‌رو نسل دوم و جدید تروریسم با مفهوم دولت‌های شکننده و آسیب‌پذیر و غیردموکراتیک پیوند برقرار می‌کند. محل ظهور و حضور تروریسم جدید مناطقی از جغرافیای سیاسی است که در آنجا حاکمیت به مفهوم مدرن وجود ندارد پاکستان، افغانستان، عربستان، سودان، سومالی، یمن، نیجر، مالی، سوریه، مغرب‌عربی، تامیر، چچن و داغستان به لحاظ کشمکش‌های سیاسی، چالش‌های اقتصادی، بحران هویت و مشروعیت، فقر، فساد و توسعه‌نیافتگی، فضای مناسب برای پرورش نسل جدید تروریسم به‌وجود آورده است. به‌کارگیری اصطلاح جهادی و افراطی‌گری برای بعضی از اشکال فعالیت‌های خشونت‌آمیز گروه‌های مسلح سلفی، بر دامنه آشفتگی‌ها و ابهامات و سردرگمی‌ها در شناسایی اقدامات تروریستی از سایر فعالیت‌های خشونت‌آمیز افزوده است و تا به‌هم‌ریختگی مرزهای ایدئولوژیکی پیش رفته است. گروه تروریستی القاعده، بخش عظیمی از مسلمانان را نیز دشمن خود می‌شمارد و کلمه جهاد را در مبارزه علیه آنان به کار می‌گیرد. الظواهری در سال 2007 طی پیام ویدیویی اعلام می‌کند: «ایران در جنگ عراق و افغانستان با آمریکا همدست است. ایران از پشت به امت اسلامی خنجر زده است و یاد و خاطره این خیانت بزرگ در ذهن امت اسلامی باقی خواهد ماند.» از دامن نسل جدید تروریسم با ویژگی‌های ایدئولوژیکی (جهان‌گرایی) جریان جدیدی از خشونت‌طلبی و دیگرستیزی و حذف رقبای سیاسی از همان خانواده دینی و مذهبی در سطح گسترده پا به میدان فعالیت گذاشته است که با عنوان تکفیری‌ها در سوریه و عراق و بخش‌هایی از خاورمیانه فعال بوده در توسل به زور، ارعاب و خشونت، قتل و جنایت هیچ مرز و محدودیتی را به رسمیت نمی‌شناسد و در دایره تنگ ایدئولوژی سیاسی خود، حتی بخشی از سلفی‌ها و افراط‌گراهای اسلامی را به دایره خودی‌ها راه نمی‌دهد و تحت تاثیر شرایط و اوضاع و احوال سیاسی رنگ عوض کرده و اهداف جدیدی برای خود تعریف می‌کند. جریان «داعش النصره» امارات شام و عراق شاید به لحاظ اسم، نوظهور به حساب بیایند ولی ماهیتا از همان منطق درونی نسل دوم تروریسم که افراطی‌گری و انحصارطلبی در قالب خوانش خاصی از مذهب است، پیروی می‌کند که اقدام به کشتار و ایجاد رعب و وحشت را ایثارگونه و نوع‌دوستانه معرفی می‌کند که در پی ایجاد خیر و رستگاری بزرگ برای گمراهان است که به لحاظ شیوه عمل، قهرمانانه و جذاب است. شکل‌گیری جریان‌های جدیدی از خشونت‌گرایی نشان از آن دارد که خاورمیانه در یکی از التهابات سیاسی- قومی، عقیدتی می‌جوشد و در بحران عمیق‌تر فرو می‌غلتد. مسلما مسوولیت بخشی از نابسامانی‌های موجود برعهده کشورهایی است که برای تامین منافع خود آرایش طبیعی منطقه را در زنجیره مرزهای ساختگی برهم‌زده و راه آینده را از میان ویرانی‌ها و کشتارها می‌گشایند. با این وجود نادیده‌گرفتن خصومت‌ها و واگرایی‌ها و رقابت‌های مسموم و غیرسازنده دورشدن از شناخت واقعیت‌ها و یاری‌رساندن به تشدید بحران خواهد بود. واقعیت این است که اکثر کشورهای منطقه فاقد تفکر مدرن و سازنده برای حکمرانی مطلوب (به زمامداری) و درک ارزش همگرایی و توسعه پایدار هستند. درجازدن بسیاری از رهبران منطقه در تاریکی دنیای جهالت و خشونت، هنوز شهروندان خود را رعیت می‌انگارند و تمامی منابع و امکانات خود را برای تداوم حیات سیاسی خود به هر قیمتی به کار می‌گیرند. بیش از آنکه پایه‌های حکمرانی خود را بر رضایت و همدلی شهروندان استمرار کنند استفاده هر چه بیشتر از نظامی‌گری و خشونت را مبنای حکومت خود قرار می‌دهند و به‌جای فراهم‌کردن زمینه‌های مشارکت فعال و سازنده شهروندان در سرنوشت سیاسی خود به انسداد سیاسی و بستن درهای گفت‌وگو و سرکوب مخالفان روی می‌آورند و ناخواسته زمینه‌های رشد و گسترش گروه‌های خشونت‌طلب و تکفیری را فراهم می‌کنند و گروه‌های خشونت‌طلب و تکفیری به نوبه خود با شعله‌ورکردن آتش کور خشونت و انسان‌کشی، نیروهای معتدل میانه‌رو و خشونت‌گریز را از صحنه سیاسی دور می‌کنند و به این ترتیب در دو سوی معادله سیاسی آرایش نظامی شکل می‌گیرد. در یک سو دولت توسل به قوه قهریه را تنها راه برون‌رفت از بحران تعریف می‌کند و در سوی دیگر گروه‌های خشونت‌طلب خود را به عنوان تنها آلترناتیو مقابله با خشونت دولتی تعریف و به جای صحنه کشمکش‌های سیاسی تحمیل می‌کنند. اگر دولت اسد تجربه گفت‌وگوی سازنده با مخالفان میانه‌رو سوریه را در کارنامه حکمرانی خود داشت: امروزه توپ و تانک و بمب و خشونت قانون تخریب و کشتار را بر مردم بی‌گناه سوریه دیکته نمی‌کرد. راه مقابله با تکفیری‌ها توسل به خشونت دولتی و تخریب کشور و آواره‌کردن مردم نیست. ریشه‌کن‌کردن تفکر تکفیری در گرو اتخاذ تدابیر و سیاست‌های مردم‌گرایانه و بازکردن درهای آشتی، گفت‌وگو و مشارکت و همدلی روی شیفتگان صلح، امنیت و اصلاحات است. تداوم و تشدید خشونت ریشه‌های تکفیرگرایی را در منطقه و سوریه آبیاری خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.