رشد گروههای افراطی در خاورمیانه آشفته
بازگشت «القاعده» با چهره جدیدی از ترور
«إعلان الدوله الإسلامیه فی العراق والشام» نام ویدیویی است که در سال 2012 بهطور گسترده و توسط کاربران متعدد در فضای مجازی منتشر شد؛ اعلام وجود دولت اسلامی عراق و شام؛ گروهی از مردانی که بخش اعظم صورت خود را با پارچههای سیاه میپوشانند و رهبرشان ابوبکر بغدادی را «أمیرنا للشیخ أبوبکر البغدادی» خطاب میکنند و با همه سر جنگ دارند. در استان مرزی کیلیس در ترکیه، تنها چندمتر دورتر از خاک سوریه؛ پناهندگانی که در میان گلولای زندگی میکنند و مردم محلی در مورد جهادگران چیزهای زیادی میدانند. مرد جوانی با اشاره به دو ساختمان در دامنه کوه میگوید آن خانههای سفید را میبینید؟ آنجا پست دیدهبانی القاعده است. البته منظور او گروه «دولت اسلامی عراق و شام» است که به اختصار داعش نامیده میشود؛ گروهی که خشنترین و موفقترین شاخه القاعده در سوریه و عراق هستند و اوضاع دو کشور کلیدی خاورمیانه را بیش از پیش بههم ریختهاند. خشنترین شاخه القاعده سازمان «دولت اسلامی عراق و شام» بخشی از سازمان «دولت اسلامی عراق» است که در اوایل جنگ عراق تاسیس شد. این گروه از زمان شکلگیری چندینبار نام خود را تغییر داده است.
این سازمان برای اولینبار در اوایل سال۲۰۰۴ پدیدار شد و خود را «جماعت توحید و جهاد» نامید، اما در اکتبر۲۰۰۴ نام خود را به «تنظیم قیادتالجهاد فیبلاد آلرافدین» تغییر داد. این سازمان بر پایه جهاد شکل گرفته و از همان سال۲۰۰۴ متعهد به وفاداری و حمایت از القاعده شد و به القاعده عراق مشهور شد. در ژانویه۲۰۰۶ این سازمان با چند گروه کوچکتر ادغام شد و خود را «شورای مجاهدین» نامید. در اکتبر سال۲۰۰۶ نام دولت بر خود نهاد و «دولت اسلامی عراق» نام گرفت. سرانجام در اواخر 2012 نام خود را به «دولت اسلامی عراق و شام» تغییر داد تا منعکسکننده نقش آنها در جنگ داخلی سوریه باشد. داعش اکنون به یکی از اصلیترین گروههای جهادی مخالف با دولت سوریه تبدیل شده است. تعداد دقیق افراد این سازمان مشخص نیست اما تصور میشود شامل هزاران نفر است که بخشی از آنها را جهادیون خارجی تشکیل میدهند. تحلیلگران معتقدند بیشتر جنگجویان این گروه و همچنین رهبری آن غیرسوری هستند. شهر رقا در شمالشرق سوریه که در ماه مارس ۲۰۱۳ به تصرف نیروهای داعش درآمد، اولین منطقهای بود که به طور کامل تحت کنترل این شورشیان قرار گرفت. این گروه تاکنون اعلام کرده از دیگر
گروههای جهادی در سوریه مستقل است و گذشته از این رابطه تنشآلودی با دیگر گروههای مخالف دولت بشار اسد در سوریه دارد. در ژوییه۲۰۱۳ فرمانده ارتش آزاد سوریه، (بخشی از مخالفان سوری که مورد حمایت غرب هستند) در استان ساحلی لاتاکیا توسط مبارزان داعش به ضرب گلوله کشته شد. داعش با دیگر گروههای اسلامگرا نیز درگیری دارد. در نوامبر۲۰۱۳ داعش به کشتن عضو برجسته گروه اسلامی «احرار الشام» متهم شد. داعش که از ابتدا در عراق شکل گرفته در این کشور فعالیت زیادی دارد. در آگوست سال۲۰۱۳، مسوولیت یکسری از بمبگذاری در بغداد و مناطق دیگر عراق که طی آن دههانفر کشته شدند را بر عهده گرفت. تحلیل نادرست اوباما از تروریسم تشدید خشونتهای فرقهای و قبیلهای در خاورمیانه برای گروههای جهادی فرصتهای جدیدی ایجاد کرده و همین امر باعث گسترش نگرانی زیادی در میان مقامات اطلاعاتی و امنیتی کشورهای منطقه و غرب شده است زیرا در شرایط کنونی شبهنظامیان وابسته به القاعده بهسادگی میتوانند امنیت اسراییل و اروپا را تهدید کنند. نشانههای جدیدی از افزایش تهدید گروههای جهادی و گسترش آنها در مالی، لیبی و از غرب تا شرق یمن وجود دارد.
برخلاف سخنان باراک اوباما در می2013 مبنی بر اینکه القاعده تضعیف شده و اعلام پایان جنگ علیه تروریسم، عضو سنای آمریکا و رهبر کمیته اطلاعاتی سناتور دایان فاینستاین از کالیفرنیا و نماینده مایک راجرز از میشیگان در مصاحبهای در ماه دسامبر هشدار دادند وضعیت آمریکا در مقابل حملات تروریستی نسبت به سال2011 ناامنتر شده است. باراک اوباما، رییسجمهوری آمریکا در سخنرانی خود در می2013 اعلام کرد القاعده در مسیر شکست است. اما شواهد زیادی وجود دارد که ثابت میکند این تحلیل اوباما درست نیست. یکی از این شواهد حمله تکاندهنده گروه الشباب به مرکز خرید «وستگیت» در نایروبی است. الشباب از گروههای وابسته به القاعده در سومالی است. الشباب، گروهی برای جذب مبارزان خارجی و مسوول حمله به 19 سفارتخانه آمریکا در سراسر دنیاست تا حدی که در آگوست 2013 آمریکا مجبور شد حالت فوقالعاده اعلام کند و نسبت به تمامی سفرهای خارجی هشدار دهد. بهارعربی و بازگشت فرقهگرایی این یک حقیقت ناخوشایند است که در سالهای 2012 و 2013 با وجود حملات بیامانی که به گروههای افراطگرا در سرتاسر دنیا شده است، القاعده و متحدان جهادی آن بازگشت
فوقالعادهای داشتهاند. این شبکه تروریستی در حال حاضر دارای قلمرو بیشتری در جهان است و بیش از هر زمان دیگری از 25سال گذشته تاکنون رشد کرده است. در طول دو سال گذشته حتی پیش از کشتهشدن اسامه بنلادن، رهبر القاعده، مواضع تندروها در شمال پاکستان در منطقه وزیرستان بارها توسط هواپیماهای بدونسرنشین بمباران شد. اما به جرات میتوان گفت القاعده در خاورمیانه بهخصوص در شبهجزیره عربستان، یمن و در سومالی پیروز بوده است. موقعیت القاعده و متحدان آن در طول بهارعربی پیشرفت بیسابقهای کرده است. در مصر برکناری اسلامگرایان معتدل از قدرت به تندروها قدرت نفوذ بیشتری داده است. سلاحهایی که از لیبی به سرتاسر منطقه منتقل میشود، جنگ داخلی سوریه را دامن زده است. مبارزه برای سرنگونی حکومت سوریه عاملی برای جذب هزاران جهادگر از سرتاسر جهان شده است. بر اساس برآورد نهادهای اطلاعاتی غرب حدود 80درصد گروههای مسلح شورشی در سوریه را تندروهای افراطی تشکیل میدهند. بخشی از نگرانیها به افزایش و تقویت پیامهای ایمن الظواهری، رهبر اصلی گروه القاعده مربوط است. پیامهای او در سال2013 نشان میدهد اوضاع سوریه را زیر نظر دارد. سوریه
مهمترین عامل دلگرمکننده القاعده در منطقه است؛ جایی که بهطور پیوسته تعداد شورشیان جهادی و جنگجویان خارجی در حال افزایش هستند. برخی از تحلیلگران و مقامات آمریکایی میگویند این آشفتگیها میتواند دولت اوباما را مجبور کند که نقش فعالتری در مقابل تهدیدات بالقوه گروههای مسلح مخالف بشار اسد ایفا کند. اما همین تحلیلگران میگویند حمله به گروههای جهادی در سوریه باعث تخریب ژست سیاست خارجی آمریکا میشود و در پیشگرفتن راهکار نظامی علیه مخالفان مسلح سوری نشاندهنده سازش با دولت بشار اسد است؛ دولتی که اگرچه سکولار است اما در طول جنگ داخلی سوریه نشان داده که بسیار بیرحم است. از سوی دیگر منابع خبری از افزایش تعداد افراطگرایان اروپایی در سوریه خبر دادهاند؛ کسانی که بازگشت آنها به خانه بهعنوان یک تهدید تروریستی مطرح است. تحلیلگران میگویند حداقل یکهزارو200 مسلمان اروپایی و دههانفر از آمریکا از زمان آغاز جنگ به سوریه رفتهاند. جهادیهایی که از کشورهای اروپایی و خارجی آمدهاند تودهای بحرانی، بهمنظور درهمشکستن استراتژی غرب که همان حمایت از مخالفان میانه است، تشکیل دادهاند؛ اتفاقی که به گفته تحلیلگران
میتواند دولت اوباما را در مرداب گرفتاریهای بزرگتر فروبرد. اما مشخص نیست در اعماق این مرداب چه چیزی در انتظار دولت اوباماست بعید به نظر میرسد که مقامات آمریکایی جبهه جدیدی از حملات هواپیماهای بدونسرنشین در سوریه ایجاد کنند. گزینههای دیگر هم خطرات زیادی به همراه دارد. در اوایل اکتبر، کماندوهای آمریکایی با هدف دستگیری مظنونان تروریستی در لیبی و سومالی حملات زیادی انجام دادند. این حملات در لیبی موفق بود، اما در سومالی شکست خورد. خشونت، هرجومرج، فرقهگرایی و درگیریهای مذهبی، خطی محکم و لاینقطع است که در جریان بهارعربی در سال2011 تاکنون در سرتاسر خاورمیانه مدام پررنگتر شده است. در سراسر منطقه، جنبشهای ستیزهجوی مذهبی افزایش یافتهاند. در مصر با فروپاشی دولت اخوانالمسلمین به دلیل اعتراضات مخالفانی که از حمایت ارتش برخوردار بودند، خشونتهای فرقهای و دینی افزایش یافته و موجی از حملات و بمبگذاریهای هولناک در این کشور ایجاد شده است. بمبگذاریهای مرگبار در لبنان و شبهجزیره سینا و همچنین قتلعام و درگیریهای روزانه فرقههای مختلف در سوریه و عراق نشانه بارز رشد خشونت است. در این میان هرجومرج و جنگ
داخلی سوریه از بقیه عوامل تاثیرگذارتر است اگرچه اختلافات داخلی میان گروههای افراطی سوریه تا حدی تهدید را کم کرده است، اما معلوم نیست که این موضوع چقدر به طول میانجامد. گفته میشود «ایمن الظواهری» به «ابوخالد سوری» ماموریت داده که اختلافات بین دو جناح اصلی، وابسته به القاعده یعنی جبهه النصره و دولت اسلامی عراق و شام را حلوفصل کند. برند القاعده ژنرال مارتین دمپسی در مصاحبهای میگوید: تا جایی که به من مربوط است، برند (نام تجاری) القاعده هم در تعداد جنگجویان و هم در مورد برخی از تواناییها به وضوح گسترش یافته است. او میگوید ما باید مراقب باشیم و مشخص کنیم کدام یک از گروهها منطقهای و کدامیک جهانی هستند چون هر کدام از اینها نیاز به رویکرد متفاوتی دارند. اما دستور کار ژنرال دمپسی بهراحتی دچار مشکلات اساسی و تداخل میان این گروهها میشود. یکی از محلهایی که در آن قابلیت دستهبندی گروههای تندرو وجود ندارد، یمن است. یمن خانه امن القاعده و بسیاری از سازمانهای وابسته به آن است. بسیاری از درگیریهای سال2013 بین شبهنظامیان مسلمان زیدی و تندروهای سنی در منطقه دورافتاده شمال غرب یمن اتفاق
افتاد؛ درگیریهایی که میتواند زمینهای برای یک جنگ گستردهتر مذهبی باشد. مقامات یمن طی سال 2013 گزارشهای زیادی در مورد اردوگاههای آموزش نظامی بهمنظور تربیت شبهنظامیان تاسیسشده، منتشر کردهاند. به گفته یکی از مقامات امنیتی یمن در این کشور نیز همانند سوریه، جنبشهای فرقهگرایانه باعث سردرگمی نیروهای غربی و منحرفشدن توجه آنها از شبهنظامیان مسلح میشود. اگرچه همراهی و ترکیب افراطگرایی و شبهنظامیان مسلح محیط مناسبی برای رشد القاعده در کشوری که در آن گروههای تروریستی پایگاه قوی دارند، به وجود میآورد. به گفته این مقام امنیتی، حملات مرگباری که القاعده در سال2013 علیه اهداف نظامی یمن ترتیب داد، نشاندهنده این است که القاعده در سرویسهای امنیتی این کشور بهشدت نفوذ کرده است. در یکی از این حملات یک گروه شامل شش جنگجوی جهادی با لباس و یونیفرمهای مبدل ارتشی یک پست نظامی را که شامل 12سرباز بود به مدت سهروز به گروگان گرفتند و تلاشهای مکرر برای آزادی آنها را نپذیرفتند. از سوی دیگر بر اساس برآورد نهادهای آمریکایی در همان زمانی که حملات هواپیماهای بدونسرنشین آمریکا برای کشتن افراد مظنون به همکاری با
القاعده در یمن ادامه داشت؛ یعنی در سال2012 و اوایل سال 2013، گروههای وابسته به القاعده مستقر در یمن حدود 20میلیوندلار از دولت قطر و عمان باج دریافت کردند تا دو گروه از گروگانهای اروپایی را آزاد کنند. بر اساس این برآورد این مبلغ برای تامین سوخت عملیاتهای آنها تا سالها کافی است. علاوه بر این تعداد رو به افزایش این حملات مهلک نشانهای از ارتباط و همکاری میان گروههای جهادی در سراسر منطقه است. به گفته مقامات آمریکایی القاعده مستقر در یمن فرزندخوانده القاعده در شبهجزیره عربستان است و تماس منظمی با گروههای جهادی در لبنان و القاعده مستقر در شبهجزیره سینا دارد. اهود یاری تحلیلگر امنیتی اسراییلی که در موسسه واشنگتن کار میکند، میگوید: با وجود تلاشهای نظامی مصر در مقابل حملات گسترده، گروههای شبهنظامی مستقر در صحرای سینا همچنان قدرتمند و قوی باقی ماندهاند. این گروهها با سلاحهای جدید و قدرتمند از جمله موشکهای زمین به هوایی که میتواند هواپیماها را هدف قرار دهند، تجهیز شدهاند. این سلاحها از طریق مرز لیبی و از طریق مخالفان لیبیایی به دست آمدهاند. بینظمیهای لیبی نیز یکی از منابع افزایش ناامنی و
نگرانیها در منطقه است. دولت انتقالی این کشور قدرت کمی دارد و گروههای بزرگ شبهنظامی مخالف با دولت فعالیت گستردهای دارند. تحلیلگران تروریسم میگویند جنوب لیبی به یک پناهگاه امن برای طیف وسیعی از افراطگرایان تبدیل شده است. بهگفته ژنرال پاتریک جی دناهو، فرمانده ارتش آمریکا که نیروهای وابسته به او در آفریقا مستقر هستند: همه شرکای منطقهای از بیثباتی نشأتگرفته از جنوب لیبی بسیار میترسند. بقیه گروههای افراطی نیز فعالیتهای خود را در سرتاسر آفریقا دوبرابر کردهاند در سال2013 وزارتخارجه آمریکا اعلام کرد: «بوکوحرام» که نام جنبش وطنی شورشیان اسلامگرا در نیجریه است در یکدهه گذشته هزاران نفر را کشته است. ویلیام مککانت کارشناس جنبشهای جهادی و مشاور ارشد سابق در وزارت امورخارجه آمریکا میگوید: با رشد القاعده در سوریه، عراق و یمن به نظر میرسد تمرکز سیاستهای آمریکا به سوی مبارزه با تروریسم بازگشته است. رادیکالیسم در آسیای مرکزی در آسیای مرکزی عقبنشینی آمریکا از افغانستان باعث افزایش فعالیت گروههایی شده که در بیثباتکردن این منطقه نقش دارند؛ گروههایی که موادمخدر، اسلحه یا انسان قاچاق
میکنند و از همه مهمتر گروههای رادیکال مذهبی از بند آزاد شدهاند. رهبران محلی و بسیاری از تحلیلگران وخامت شدید اوضاع در افغانستان را پیشبینی کردهاند. اما ارزیابی نقش و تکامل گروههای جهادی آسیای مرکزی کار چندان سادهای نیست زیرا مقامات محلی برای اهداف سیاسی داخلی و خارجی در این زمینه اغراق میکنند. یکی از دلایل نگرانی در مورد گسترش رادیکالیسم در آسیای مرکزی شباهت فرهنگی- مذهبی و زبانی سهکشور ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان با افغانستان و از سوی دیگر وجود پناهگاههای امنی برای گروههای افراطی در مناطق قبیلهای پاکستان است. شکوفایی ایدئولوژی و نام القاعده بروس هافمن متخصص تروریسم که مدیر مرکز مطالعات امنیتی، مدیربرنامه مطالعات امنیتی و استاد دانشگاه جورج تاون و موسس مرکز مطالعات تروریسم و خشونت سیاسی (CSTPV) در دانشگاه سنتاندروز است، در مورد تهدیدات تروریسم جهانی میگوید: میتوان گفت امکان تهدیدهای عمده و بزرگی همانند حادثه تروریستی 11سپتامبر در دنیای امروز کاهش یافته اما خطر تروریسم در ابعاد متوسط افزایش یافته است. بسیاری از محققان و مقامات دولتی معتقدند القاعده ضعیف شده است اما
باید گفت با وجود آنکه القاعده از نبود یک هسته مدیریتی پس از کشتهشدن بنلادن رنج میبرد، ایدئولوژی و نام این گروه بهوضوح شکوفا شده است. امروز گروههای وابسته به القاعده گستردگی بسیاری یافتهاند. مداخله فرانسه در شمال مالی بار دیگر نشان داد که هنوز برای حذف القاعده نیاز به مداخله غرب است. در مجموع تغییرات تاریخی در خاورمیانه و شمالآفریقا در دوسال گذشته باعث ایجاد فرصتهای جدید بهطور بالقوه برای گسترش القاعده شده است. بروس هافمن معتقد است بعد از حوادث 11سپتامبر جنگ داخلی سوریه بهترین شانس القاعده برای مطرحکردن خود بوده، درواقع القاعده ایمان و امید خود را به سقوط رژیم اسد دوخته است. از سوی دیگر دولتهایی همانند سومالی یا لیبی که دولتهایی شکستخورده در عرصه برقراری امنیت داخلی و نظم که اساسیترین نیازهای یک حکومت هستند، به القاعده شانس بیشتری میدهند. اکنون ما شاهد تجدید حیات ایدئولوژی و نام القاعده در خاورمیانه و شمال آفریقا هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.