|

وقتی صندوق‌ها «دموکراسی» نمی‌آورند

نسرین رضایی

تاریخ، راه میانبری ندارد؛ راه میانبری، نه برای انقلاب‌ها و انقلابیونی که قرن 19 میلادی اروپا را با نام خود رقم زدند و نه برای آنان که در مسیر تندبادهای «بهار عرب»‌ هزاره دوم قرار گرفتند. همان زمان که سلسله‌انقلاب‌های قرن نوزدهم میلادی اروپا در فرانسه رقم خورد، روشنفکران که مطالبه‌ای جز «پایان عصر خودکامگی» نداشتند، گمان می‌کردند جهان کهن را زیرپا خواهند گذاشت و عصر تازه‌ای را رقم خواهند زد؛ اما نه. «عصر ارتجاع» به فاصله اندکی پس از «عصر انقلاب» فرا رسید. به فاصله‌ای اندک، ستون پایه‌های «جهان کهن» استوار و پابرجا، مقابل دیدگان آرمانگرایان عجول، خودنمایی کرد؛ خودنمایی و طنازی، به نشانه سخت‌جانی جهان در برابر توفان انقلاب‌ها. گام‌به‌گام، پیشگامان انقلاب به حاشیه رانده شدند و «جهان کهنه» در پوستین تازه، بازتولید شد. همان‌گونه «اریک هابسبام»، مورخ مارکسیست انگلیسی آن را به وصف می‌کشد: «برخی از این رژیم‌ها- مثلا امپراتوری هابسبورگ- به «قدرتی عظیم‌تر از هروقت قبل» دست یافتند، هزاران انقلابی را به فجیع‌ترین نحو ممکن کشتند و ده‌هابرابر آن را تبعید و زندانی کردند. پیروزی‌های سریع، وسعت باورنکردنی، وعده‌های بزرگ، فضای آرمانشهری و در نهایت شکست در سریع‌ترین زمان ممکن؛ اینها مهم‌ترین ویژگی‌های انقلاب‌های 1848 را تشکیل می‌دادند اما باید اعتراف کرد که این رژیم‌ها به «قدرتی عظیم‌تر از هر وقت قبل» بدل شدند.»نبض «عصرانقلاب»در اروپا از پاریس آغاز شد؛ انقلاب‌های سال 1848. انقلاب در پاریس به پیروزی رسید و در 24فوریه 1848 جمهوری اعلام شد، اما این اقیانوس به دیگرشهرهای اروپایی سرایت کرد و به فاصله کوتاهی همه‌جا را فراگرفت. 10کشور فرانسه، آلمان، اتریش، ایتالیا، چک، اسلواکی، مجارستان، بخشی از لهستان، یوگسلاوی سابق و رومانی را در چنگال خود گرفت. دوم مارس انقلاب جنوب‌غربی آلمان را فتح کرد، هفتم مارس در باواریارا، 11مارس در برلین، 13مارس در وین و مجارستان و 18مارس در میلان. اما ظرف چندماه همه این انقلاب‌ها شکست خوردند و طی 18ماه همه رژیم‌های سقوط‌کرده، جز فرانسه سر کار خود بازگشتند. سه‌سال از آغاز دومینوی پررمزوراز «بهار عربی» می‌گذرد. سیر تحولات در کشورهایی که به نوعی درگیر خیزش‌های مردمی شدند، آنقدر سریع طی شد که مجال تحلیل جدی نداد؛ فرصتی که بگوییم یا حتی اعتراف کنیم که واژه «بهار» را به نادرست برای انقلاب‌های هزاره دوم برگزیدیم. گمانمان این بود که با پایان عصر دیکتاتوری در کشورهایی چون مصر، تونس و یمن، لیبی و... دوران آرامش و امنیت و از همه مهم‌تر بر سریر عزت‌نشستن کرامت انسان در این سوی جهان فرارسیده است اما حال که غبار ناشی از تخلیه هیجانات انقلاب، فروکش کرده باید پذیرفت که اوضاع چندان هم بر وفق مراد نیست. دگرگونی اتفاق افتاد، اما گویا، سیر دگرگونی‌ها پایانی ندارد. کشورهایی که مستقیما با «بهار عربی» روبه‌رو شدند حال‌وروز چندان خوشی ندارند. سه‌سال از خودسوزی «محمدبن بوعزیزی» سبزی‌فروش تونسی می‌گذرد؛ خودسوزی‌ای که چاشنی انفجاری بزرگ در تونس را فعال کرد و ملت تونس را بر آن داشت تا در ۱۴ژانویه ۲۰۱۱ به حکومت ۲۳ساله «بن‌علی» پایان دهند. اوضاع گهواره «بهارعربی» کمی بهتر است. تونس نفس می‌کشد اما به‌سختی. شاید همچون دم و بازدم سختی که در لیبی رنجور شاهدش هستیم. پس از جنگ‌های داخلی ۲۰۱۱، رهبری معمر قذافی در لیبی به پایان رسید. مردم هلهله‌کنان پیروزی در جنگ را جشن گرفتند. بیش از ۷۰‌درصد از جمعیت لیبی مسلح شده بودند و این مهم با توجه به بافت قبیله‌ای این کشور بسیار خطرناک بود. درگیری‌های گسترده از همان آغازین‌روزهای پس از سرنگونی رژیم قذافی، لیبی را فراگرفت و مردم این کشور تاکنون موفق به تجربه ثبات و آرامش نشدند اما لیبی آرام‌تر از مصر است. بنیادگرایی، فرقه‌گرایی، حداقل، کمتر از دیگر کشورهای «بهارعربی»، گریبانگیر تونس و لیبی است. آن هم نه به‌واسطه صندوق‌های رای پس از انقلاب‌ها. به‌واسطه همان قیاس فقر و طبقه متوسط؛ طبقه متوسطی که پایبند به حفظ نهادهای دموکراتیک است؛ طبقه متوسطی که از فرط فقر افسون‌شده مسیرش در سمت و سوی بنیادگرایی نیست؛ طبقه متوسطی که بیش از آنکه آرمانگرا باشد، واقع‌گراست. بیراه نیست اگر سال آتی را «سال صندوق‌ها» نام‌گذاری کنیم؛ سالی که شاهد انتخابات در 30 کشور هستیم. دهه80 میلادی بود که کارتر گفت: «اگر بنیادگرایان بتوانند خیابان‌ها را پر کنند صندوق‌های رای را نخواهند توانست.» اما آیا به‌راستی صندوق‌ها نماد دموکراسی هستند؟ نه. مصر هم به سمبل بهار در «بهار عربی» بدل شد. پس از سرنگونی حسنی‌مبارک در ۱۱فوریه ۲۰۱۱ قدرت به دست نظامیان افتاد. پس از بحران‌های پیاپی انتخابات پارلمانی برگزار شد و اسلامگرایان پیروز شدند. پس از آن مرسی در ۱۷ژوئن ۲۰۱۲ به‌عنوان اولین رییس‌جمهوری پس از انقلاب مصر سوگند یاد کرد، اما ریاست‌جمهوری او دوامی نداشت و در ۱۲تیر ۱۳۹۲ با کودتای ارتش عزل شد. مصر پیش از بهار عرب، مصر نظامیان بود. مردم حکومت‌نظامی نمی‌خواستند. اپوزیسیون مصر مبارک اسلامگرایان «اخوان‌المسلمین» بودند. حالا سه‌سال پس از انقلاب حکومت دوباره در دستان نظامیان است و محمد مرسی اسلامگرا در زندان. حالا ژنرال «سیسی» خود را برای انتخابات ریاست‌جمهوری آماده می‌کند. بیراه نیست اگر از او با عنوان کاریکاتور «جمال عبدالناصر» یاد کنیم. ژنرالی که هیچ ستاره‌اش را در هیچ جنگی به دست نیاورد. حامیان «مرسی» همچنان در خیابان‌ها حضور دارند. درگیری پس از درگیری، همه‌روزه ده‌ها مصری در ناآرامی‌ها کشته و زخمی می‌شوند. مصری‌ها از خود می‌پرسند که چه بر سر انقلابمان آمد؟ مصری که 70درصد جمعیتش در فقر دست‌وپا می‌زنند. تاریخ راه میانبر ندارد. سیر بازگشت به شرایط بهتر، یک مبارزه صدساله در اروپای قرن 19 طلبید. در گام نخست، مبارزه برای تشکیل نهادهای قوی مدنی، مبارزه در نقطه مقابل بنیادگرایی، برای احقاق کوچک‌ترین حقوق پیش‌نیاز حرکت در مسیر دموکراسی؛ حقوق زنان. حقوق شهروندی و... اما شاید گام مکمل بعدی، حضور در پای صندوق‌های رای باشد. صندوق‌ها تنها «نماد دموکراسی» نیستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.