|

وزن‌کشی «طلای‌سیاه» روی باسکول توافق هسته‌‌ای

غلامحسین حسنتاش . کارشناس اقتصاد انرژی

پیش‌بینی بازار و قیمت‌های جهانی نفت کار بسیار دشواری است و این دشواری به کثرت عوامل تاثیرگذار بر این بازار مربوط می‌شود. عوامل اساسی شامل عرضه و تقاضا، عوامل سیاسی، ژئوپلیتیکی، تاثیرات فیزیکی و روانی آنها و عوامل فنی مانند توفان‌های پیش‌بینی‌نشده عواملی هستند که بر بازار و قیمت‌های جهانی نفت تاثیر می‌گذارند و هر کدام از این خود تابع مسایل متنوعی هستند، علاوه‌ بر اینها بازارهای بورس هم تاثیر سایر بازارها را به بازار نفت منتقل می‌کنند؛ اینکه مثلا بورس‌بازها به دلیل رکود و رونق در سایر بازارها تصمیم بگیرند پول‌هایشان را به معاملات آتی نفت بیاورند یا بیرون ببرند، نیز تعیین‌کننده است. مهم‌ترین عامل اثرگذار بر تقاضای جهانی نفت، وضعیت رکود و رونق در اقتصاد جهانی و خصوصا قطب‌های مهم اقتصادی است و میزان رشد تقاضای جهانی برای نفت همواره با میزان رشد در اقتصاد جهانی هم‌راستا بوده است. صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی کرده متوسط رشد اقتصاد جهانی که در سال 2013 حدود 4/7درصد بوده است، در سال‌های 2014 و 2015 میلادی به ترتیب به 5/1 و 5/4 درصد افزایش یابد و این به معنای رونق نسبی اقتصاد جهان در سال 1393 شمسی خواهد بود. در این میان صندوق بین‌المللی پول متوسط رشد اقتصادهای توسعه‌یافته را در سال‌جاری و آتی میلادی به ترتیب 2/2 و 2/3درصد پیش‌بینی کرده که نسبت به رشد 1/3 درصدی سال 2013 قابل‌توجه است. نرخ رشد برای اقتصادهای درحال‌ظهور و درحال توسعه هم برای همین دوره به ترتیب 5/1 و 5/4 پیش‌بینی شده که نسبت به رشد 4/7درصدی سال 2013 در این مناطق، افزایش قابل‌توجهی دارد. البته در میان اقتصادهای درحال ظهور چند کشور موسوم به «بریک» (برزیل، چین، هند و روسیه) در رشد تقاضای انرژی از اهمیت بسیار بیشتری برخوردارند که اخیرا نگرانی‌های زیادی در مورد تداوم رشد اقتصادی آنها به وجود آمده است. مشکلات این کشورها هنوز چندان محسوس نیست اما صندوق بین‌المللی پول میزان رشد اقتصادی چین در سال‌جاری و سال آتی میلادی را به ترتیب 7/5 و 7/3‌درصد برآورد کرده است که نسبت به 7/7‌درصد سال‌های 2012 و 2013، روندی کاهشی خواهد داشت. در هرحال آژانس بین‌المللی انرژی در جدیدترین برآورد خود رشد تقاضای جهانی برای نفت‌خام در سال 2014 میلادی را 1/3‌درصد و معادل 1/2میلیون بشکه پیش‌بینی کرده است که در این صورت تقاضای جهانی نفت به 92/4 میلیون بشکه در روز خواهد رسید. پیش‌بینی سازمان اوپک درمورد رشد تقاضای جهانی قدری بدبینانه‌تر و صدهزار بشکه از آژانس کمتر است. آژانس در مقابل این رشد تقاضا، 1/7میلیون بشکه در روز افزایش تولید را برای کشورهای غیراوپک پیش‌بینی کرده است که عمدتا به سه کشور ایالات‌متحده، کانادا و برزیل مربوط خواهد بود و با این حساب تقاضا برای نفت اوپک در سال 2014 نسبت به 2013 کاهش خواهد یافت. این درحالی است که در سال 2014 بر تولید مایعات گازی در جهان که نوعی نفت‌خام بسیار سبک محسوب می‌شود نیز افزوده خواهد شد. اما در بخش عوامل سیاسی، مهم‌ترین پدیده اثرگذار پرونده هسته‌ای ایران است. به‌دنبال توافقات ایران و 1+5 در مورد پرونده هسته‌ای ایران، تاثیر این توافقات بر تولید نفت، صادرات نفت ایران، بازار و قیمت‌های جهانی نفت مورد توجه محافل نفتی است. در این رابطه باید دو مقطع شش‌ماهه مورد اشاره در توافقنامه ژنو و دوره پس از آن را از هم تفکیک کرد. در مقطع شش‌ماهه اول که به نوعی مرحله راستی‌آزمایی برای طرفین است این مساله در نظر گرفته شده که صادرات نفت ایران در سطح فعلی ادامه یابد. در این سطح نباید انتظار داشت تولید و صادرات نفت افزایش چشمگیری پیدا کند. البته احتمال دارد در این مقطع صادرات ایران تنها مختصری افزایش یابد و نیز صادرات فعلی قدری روان‌تر شود. در حال حاضر عمدتا کشورهای چین، هند، ژاپن، کره‌جنوبی و ترکیه به‌ترتیب خریدار نفت ایران هستند و برای خرید نفت ایران مجوز دارند. یعنی آمریکایی‌ها سهمیه یا مجوز مشخصی را برای واردات نفت از ایران به آنها داده‌اند که اگر آن را رعایت کنند، مشمول تحریم‌های آمریکا قرار نخواهند گرفت. اما تحت شرایط گذشته و در روند تشدید تحریم‌ها و با توجه به مشکلات جنبی آن، این کشورها سعی می‌کردند برداشت نفتشان از ایران را کاهش دهند، ولی اینک تحت شرایط جدید، ممکن است آزادانه‌تر عمل کنند. متوسط برداشت نفت‌خام این کشورها از ایران در بین‌ماه‌های ژانویه تا اکتبر 2013 به ترتیب: چین 409هزار، هند 186‌هزار، ژاپن 185‌هزاربشکه، کره‌جنوبی 134‌هزار و ترکیه 104‌هزار بشکه در روز بوده‌ است که همگی نسبت به سال قبل از آن (2012) کاهش برداشت داشته‌اند و احتمال دارد برداشت آنها قدری بیشتر شود. علاوه‌براین صادرات نفت ایران به خارج از این کشورها در همین دوره بسیار ناچیز بوده که با کاهش فشار تحریم‌ها ممکن است قدری افزایش یابد. اما مساله اصلی دوره بعد از شش‌ماه است که اگر روند راستایی‌آزمایی برای دو طرف به سمت و سوی مثبتی پیش برود و به تبع آن تحریم‌ها به سمت برداشته‌شدن حرکت کند و زمینه بازگشت ایران به سطوح گذشته صادرات و تولید نفت خود قبل از تحریم‌ها فراهم شود، باید دید اوضاع چگونه پیش خواهد رفت. این درحالی ‌است که در درون سازمان اوپک نیز بعضی کشورها و خصوصا عراق افزایش ظرفیت تولید خواهند داشت. از سوی دیگر کشور لیبی هم‌اکنون به‌دلیل بحران‌های داخلی کمتر از یک‌سوم ظرفیت خود نفت‌خام تولید می‌کند که در صورت کاهش بحران‌های داخلی، تولید نفت‌خام این کشور می‌تواند تا حدود 800‌هزار بشکه در روز افزایش یابد. از این مطالب استنباط می‌شود که: اولا- توافق هسته‌ای در مقطع خوبی حاصل شده است چراکه اگر روند تحریم‌ها علیه ایران متوقف نمی‌شد و تداوم می‌یافت، در سال 2014 امکان اینکه فشار بیشتری بر تولید نفت ایران وارد شود، فراهم می‌شد. ثانیا- با توجه به شرایط بازار، حتی در صورت رفع تحریم‌ها بعد از شش‌ماه، بازگشت نفت ایران به بازار، کار چندان سهل و آسانی نخواهد بود. در هرحال فزونی گرفتن عرضه از تقاضا که به آن اشاره شد، می‌تواند موجب کاهش قیمت شود، اما شواهد زیادی نشان می‌دهد کشورهای صنعتی و به ویژه ایالات‌متحده آمریکا، از حدود قیمت‌های فعلی جهانی نفت راضی هستند و تمایلی ندارند که قیمت‌ها سقوط کند چون بسیاری از برنامه‌هایشان به هم خواهد ریخت و خصوصا تولید نفت از شیل‌های نفتی و گازشیل‌ها در آمریکا که تحرک اقتصادی فراوانی ایجاد کرده ‌است، غیراقتصادی خواهد ‌شد. بنابراین پیش‌بینی می‌شود عربستان‌سعودی به‌عنوان متحد آمریکا که در چند سال اخیر از تحریم ایران و خروج نفت لیبی و سوریه از بازار جهانی نفت بیشترین استفاده را برده است، مجبور خواهد بود تولیدش را کاهش دهد. دیگر اعضای اوپک چندان افزایش تولیدی نداشته‌اند و عمدتا بحث افزایش تولید مربوط به عربستان و عراق است. البته در سال 2013 امارات‌متحده عربی هم قدری تولیدش را افزایش داده است. ممکن است عربستان تلاش کند کل اعضای اوپک تولیدشان را کم کنند اما نهایتا خود این کشور باید بیشترین کاهش را بدهد. بنابراین احتمال سقوط شدید قیمت‌های جهانی نفت وجود نخواهد داشت اما با توجه به وضعیت عرضه و تقاضا، به‌نظر می‌رسد قیمت صددلاری هر بشکه نفت که در بودجه سال 1393 لحاظ شده است، قدری خوشبینانه و بالا است. یکی از ‌عواملی که در حال حاضر در پیش‌بینی قیمت‌های جهانی نفت تعیین‌کننده به‌نظر می‌رسد، روند توسعه فناوری‌های مربوط به استخراج نفت از منابع غیرمتعارف نفتی و گازی است. اگر این فناوری‌ها بیش از پیش بازاری شوند و هزینه‌های آنها کاهش یابد و استخراج از اینگونه منابع در قیمت‌های پایین‌تر نفت نیز اقتصادی باشد ممکن است در آینده موجب کاهش قیمت‌های جهانی نفت شود. بر اساس گزارش نشریه PIW در نیمه دسامبر 2013، 10 منبع معتبر شامل بانک‌ها و موسسات معتبر بین‌المللی، پیش‌بینی خود را از متوسط قیمت جهانی نفت در سال 2014 ارایه کرده‌اند. حداقل پیش‌بینی این مراجع از قیمت نفت‌خام برنت دریای شمال در سال 2014 میلادی، 97/5 دلار و حداکثر آن 110/56دلار در بشکه و متوسط آن 106/23دلار در بشکه بوده است. در مورد نفت‌خام WTI نیز حداقل برآورد این مراجع 92‌دلار و حداکثر آن 104/91 و متوسط آن 97دلار در بشکه است. اگر متوسط برآوردها درمورد نفت اوپک را در نظر بگیریم، با توجه به اینکه متوسط سبد نفت‌خام اوپک حدود پنج‌دلار پایین‌تر از برنت و متوسط قیمت نفت‌خام صادراتی ایران قدری پایین‌تر از متوسط سبد اوپک است، از این منظر هم قیمت در نظر گرفته‌شده در بودجه سال 1393 کشور قدری بالا به‌نظر می‌رسد. ضمن اینکه همه شواهد فوق نشان می‌دهد احتمالا نوسان در قیمت‌های جهانی نفت در سال 1393 بیشتر از سال‌های گذشته باشد. نهایتا اینکه در صورت پیشرفت مذاکرات، سال 1393 از نظر درآمد ارزی و امکان استفاده از این درآمدها خصوصا در شش‌ماهه دوم، سالی نسبتا سهل‌تر از سال 92 خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.