|

علی معظمی:

نقاشی کلاغ، کلاغ نیست

مشخصه‌های جامعه مدنی از نظر شما چیست که همچنان پس از دو دهه در ایران بحث درباره آن ادامه دارد؟ اینکه بحث درباره جامعه مدنی ادامه پیدا کرده شاید به دو دلیل باشد؛ اول اینکه با وجود ادامه «بحث»، جامعه مدنی تحقق پیدا نکرده است. آرزویی است مانده بر دل خواستارانش. بدنه اجتماع قدرتی نیافته است که بتواند برای حل برخی از مسایل اساسی خودش سازماندهی داشته باشد و خارج از دخالت مستقیم آپارات دولت بتواند تصمیم بگیرد و عمل کند و نتایجش را بیازماید. جامعه به این ترتیب نه سازماندهی‌ای دارد که بازنمای خاصیت جامعه‌بودنش باشد، یعنی از وضع توده‌وار در نیامده و نه مدنی شده است یعنی روابط متمدنانه و انسانی میان افراد و گروه‌ها برقرار شده است؛ مشخصا روابط متمدنانه‌ای شکل نگرفت که محرک و ضامن تداومش را در خود داشته باشد، نه صرفا ناشی از حضور بالاسری نیروی قهر بلکه دستاوردی از جامعه‌ای شکل‌یافته باشد که خودش قادر به حفظ دستاوردش هست. دوم اینکه این آرزوی تحقق‌نیافته، در مقاطعی (مانند مقطع فعلی پس از انتخابات 92) می‌تواند تبدیل به محملی شود که تصور می‌رود شمار دیگری از آرزوهای دیگر را هم حمل می‌کند؛ خواست‌های دیگری که بیانشان از بیان خواست جامعه مدنی پرهزینه‌تر است. اینکه واقعا چقدر مفهوم جامعه مدنی کشش حمل خواست‌های دیگر را چه به‌لحاظ نظری و چه در عمل داشته باشد بحث دیگری است. به همین‌ترتیب اینکه پروژه دنبال‌کردن جامعه مدنی هم بهترین پروژه سیاسی است که می‌شود در حال حاضر تصور کرد چه‌بسا محل تردید جدی باشد. به‌هرحال این دو تردید جدی خارج از چارچوب بحث فعلی قرار می‌گیرند. ایده جامعه مدنی در چه صورتی می‌تواند با موفقیت در ایران عملی شود؟ خب، پاسخ به چنین پرسش‌هایی بیشتر برعهده قوه تصور است تا فاهمه! تنها می‌توانیم «تصور» کنیم که چه شرایطی باید باشد تا تحقق ایده بتواند «ممکن» شود: در حداقلی‌ترین «شرایط» اگر فکر کنیم که جامعه مدنی روزی در ایران متحقق شده است، آنگاه می‌توانیم تصور کنیم که در روز پیش از آن، جامعه در جهت قدرت‌یابی و برقراری روابطی مدنی میان افراد و گروه‌های بالفعل خود حرکت می‌کرده تا موقعیت تحقق سازماندهی جامعه مدنی را فراهم کند. این یعنی در دیروز تحقق جامعه مدنی هم باید خواست این قدرت‌یابی و سازماندهی در کارش باشد و هم عملش و خب چنین تلاشی همان چیزی است که نوعا از آن به مبارزه یاد می‌شود؛ مبارزه یعنی تلاش برای برداشتن موانع بالفعل در راه رسیدن به وضعیتی بالقوه. این کمترین چیزی است که این تصور یا تخیل می‌تواند به ما بگوید. کدام‌یک از مولفه‌های جامعه مدنی در دوم خرداد 76 به بار نشست؟ اگر چیزی به‌بار نشسته باشد باید بتوان به آن اشاره کرد. مثلا باید بتوانیم نشان دهیم که سندیکای کارگری داشته‌ایم؛ باید نهاد صنفی مستقل دانشگاهی یعنی چیزی مثل اتحادیه استادان دانشگاه می‌داشتیم، باید نهاد مستقل پرستاران و معلمان و وکلا یا مثلا باید اتحادیه صنفی روزنامه‌نگاران می‌داشتیم. از قضا این آخری شاید از معدود مظاهر جامعه مدنی بود که پس از دوم خرداد 76 پا گرفت و مدتی هم برقرار بود. اما درست با پایان به‌اصطلاح دولت اصلاحات، رو به خاموشی گذاشت. چرا؟ خب طبعا می‌شود به قوه قاهره دولت اشاره کرد که می‌توانست حکم به نبودن نهادی دهد که مناسبش نمی‌داند و این حکم را محقق هم بکند. اما شاید این ساده‌ترین پاسخ باشد و شاید همیشه پاسخ‌های ساده درست‌ترین نباشند. اگر باز هم به همان تصور متوسل شویم شاید بشود گفت که جامعه مدنی که «نهاد»ش در حد همان «نماد»ش بوده است اصلا جامعه مدنی نبوده؛ مثل نقاشی کلاغ که کلاغ نیست. با یکی، دو انجمن صنفی ناتوان نمی‌توان گفت که جامعه مدنی شکل گرفته؛ جامعه مدنی وقتی در کار است که بخش بزرگی از اجتماع شکل مدنی و دخیل در تصمیم امور خود را گرفته باشد. به این ترتیب دستاوردی که با غروب یک دوره فورا بی‌فروغ می‌شود شاید اصلا دستاورد نبوده است. اما واقعیت فراتر از این است. آیا ماموریت تاریخی این پروژه به اتمام رسیده یا هنوز و بعد از انتخابات امسال هم شاهد عروج دوباره گفتمان جامعه مدنی خواهیم بود؟ راستش با چیزهایی که امروز می‌بینیم شاید حتی عروجی در حد گفتمان هم در کار نباشد. ببینید بر سر سازمان تامین‌اجتماعی چه آمده است. شرکت‌هایی که قرار بود درآمد سازمانی را تامین کنند که متکفل حقوق بازنشستگی و بیمه میلیون‌ها کارگر است و خودشان با پول ماه به ماه بیمه همین کارگران درست شده بودند چکی فروخته شده به آدمی که حالا ظاهرا به‌خاطر باز‌پس‌ندادن پول نفتی که فروخته است در زندان است (در لحظه نگارش این خطوط یعنی). نکته این است که کلا در ماجرای دستگیری همین آدم -بقیه‌ای که آزادند به کنار- مساله سازمان تامین‌اجتماعی موضوعیت ندارد علی‌الظاهر. به‌علاوه، حتی اخبار اعتراضاتی که کارگران به این موضوع داشته‌اند و امضاهایی که برای رسیدگی جمع کرده‌اند از حاشیه خبرها به متن نمی‌آید. کسی هم نمی‌گوید که اگر فرض بر مالکیت است خب این شرکت‌ها جزو اموال این کارگران بوده‌اند که فروخته شده‌‌اند. کلا وقتی موضوع به کارگران می‌رسد همه‌چیز فرق می‌کند: مالکیتشان که مالکیت نیست، مسوول کشته‌شدن در آتش‌سوزی هم در درجه اول خودشان هستند. خب، اگر در یک حالت تخیلی قرار بود مجالی به جامعه مدنی ناموجود داده شود تا قدری موجودیت خودش را بیازماید باید شاهد آن بودیم که کارگران معترض به ماجرای تامین اجتماعی ظهور و بروز بیشتری بیابند. باید می‌دیدیم که کسی بگوید بله حق با این معترضان است؛ بله نهادهای به‌رسمیت‌شناخته کارگری همان‌ها هستند که اسم اعضایشان در تحقیق‌وتفحص مجلس در میان کسانی می‌رود که از رییس سابق تامین‌اجتماعی پول گرفتند تا بر اتفاقات چشم ببندند. پس آنها با وجود رسمیت‌داشتن نماینده حقوق کسانی که ادعا می‌شد نبودند و... باز تاکید کنیم که امثال این کارگران معترض به اتفاقات تامین اجتماعی قرار نیست از دولت مجالی بگیرند تا پیش بروند؛ این دست‌کم با تصورات بلافصل قبلی درباره شرایط تحقق جامعه مدنی در تعارض است. ولی از باب اینکه عروج این گفتمان به انتخابات ربطی داشته باشد به نظر من گمانش نمی‌رود. چرا و چگونه فرآیند شکل‌گیری جامعه مدنی در ایران همواره توسط دولت تحقق‌یافته و آیا می‌توان از این دور خلاصی یافت؟ جامعه مدنی دولتی به قول فلاسفه «آگزیمورون» است؛ اصطلاحی در خود متناقض. جامعه مدنی برای شکل‌گیری نیازمند ایجاد روابطی است که در درونش متحقق می‌شوند نه صورتی که از بیرون به آن داده می‌شود. باز هم در یک حالت تصوری، تنها دولتی می‌تواند به جامعه مدنی کمک کند، که نیروهایی از دل جامعه به قوه‌مجریه راه یابند و دستور کارشان برطرف‌کردن موانعی باشد که یک دولت می‌تواند از راه تحقق جامعه مدنی بردارد. برای همین کار هم باید نیروی اجتماعی وجود داشته باشد که بتواند چنین دستور کار سیاسی را پیش ببرد؛ طبعا نیروی اجتماعی که هم می‌تواند نمایندگان خود را به قوه مجریه بفرستد و هم می‌تواند چنان حمایتی از آنها کند که پروژه تحقق جامعه مدنی را پیش ببرند باید به خودی‌خود نیروی در خوری باشد؛ یعنی نیرویی که تلاش برای گرفتن دولت را شکل داده و دولتی از آن خود خواهد داشت و پشت سرش هم می‌ایستد تا خواستش متحقق شود. ولی چیزی که تا امروز شاهدش بودیم شباهتی به این روند نداشته است. دوم خرداد می‌توانست چنین باشد ولی نمایندگانی که با نیروی اجتماعی، دولت را گرفتند کنشگرانی نبودند که بخواهند به تمام و کمال پای پروژه جامعه مدنی بایستند. در واقع اصلاح‌طلبان می‌خواستند اگر چیزی هم شکل می‌گیرد به شکلی باشد که آنها می‌خواهند. و خب، شد آنچه که دیدیم: حتی چیزی به شکلی که آنها می‌خواستند هم شکل نگرفت. نه سازمان‌های درخوری پدید آمدند که تاب بیاورند و نه روابط مدنی‌ عمیقی شکل گرفت. این هم به این دلیل بود که اصلاح‌طلبان اگرچه با رخداد دوم خرداد به قدرت رسیدند، اما در واقع جامعه‌ای را که خواهان سازمان‌یافتن بود نمایندگی نمی‌کردند؛ آنها خودشان تبدیل به مانع این راه شدند. پس دوری در کار نیست؛ ما با یک ادعا یا یک وعده طرف بودیم که متحقق نشد و دلایل مادی و سیاسی مشخص هم داشت که متحقق نشد. الان فکر نمی‌کنم حتی وعده‌اش هم طرح شود. شاید کسانی امیدی ببندند که دولت حاضر زمینه‌ساز تحقق جامعه مدنی شود یا به شعارهای آقای روحانی در زمان کاندیداتوری اشاره کنند. البته آقای روحانی مثل هر کس دیگری به‌لحاظ سیاسی و اخلاقی باید به شعارهایی که داده است متعهد باشد؛ خواست این تعهد دست‌کم برای آنهایی که رفتند و به ایشان رای دادند یک حق تردیدناپذیر است، اما این حقوق مسلم یا غیرمسلم لزوما راهی به تحقق جامعه مدنی نمی‌برند. اگر هنرمندان یا دانشگاهیان یا هر کسی، جامعه مدنی می‌خواهد باید برای داشتنش تلاش کند. مسلما تلاش‌کردن هم این نیست که شما امید داشته باشید که کسی تدبیر کند که چیزی متحقق شود. شما باید برای تحقق همان چیز تلاش کنید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.