مفهوم جامعه مدنی
فرزین وحدت
جامعه مدنی از نظر مفهوم برای بسیاری ناملموس و گمراهکننده است. دلیل این امر این است که در برهههای مختلف در تاریخ مدرن جهان این مفهوم معانی متفاوت، هرچند مربوط به یکدیگر، داشته است. در جامعه یونان باستان، ارسطو دولت را همچون جامعه مدنی میپنداشت به این لحاظ که دولت مهمترین عامل و معلول ایجاد تمدن بود که مانع صدمهرساندن شهروندان به یکدیگر میشد. در اوایل دوران مدرن، هابز همین فکر را دوباره ترویج داد و عقیده داشت از طریق وضع قوانین سنگین و اعمال کنترلهای سخت اجتماعی دولت باید متضمن نزاکت و صلح اجتماعی باشد. تنها در زمان روشنگری و بعد از آن بود که مفهوم جامعه مدنی به آنچه امروزه از آن مراد میشود، نزدیک شد. با برآمدن تمدن سرمایهداری تغییرات عظیمی در روابط اجتماعی و سیاسی صورت گرفت. روابط ماقبل مدرن که بر اساس سلسلهمراتب استوار بودند، جای خود را به روابط غیرشخصیای دادند که حداقل از نظر صوری بر اساس برابری بنا شده بودند. در این زمان دولت هنوز مستبدانه بود و سلطنتهایی که به دنبال متمرکزکردن قدرت و کشور بودند، بهتدریج ظاهر میشدند. اما در همین زمان نظریههایی پدیدار شد که برای ایجاد فضایی متناسب با
روابط سرمایهداری جدید تلاش میکرد. این نظریهها در واقع اساس «جامعه مدنی» مدرن را تشکیل میداد. متفکران دوران روشنگری بهویژه آنها که از اسکاتلند برخاسته بودند، مانند آدام فرگسون و آدام اسمیت، مفهوم خودبنیادی انسان و استقلال فرد را مبتنی بر مالکیت فردی و خصوصی میدانستند که این خود به آن معنی بود که آزادی اقتصادی شالوده یک جامعه مطلوب و کارآمد را تشکیل میداد. هرچند آدام اسمیت بر آن بود که اقتصاد مبتنی بر بازار آزاد و جامعه مدنی مترتب برآن اساس مترقی سرمایهداری را تشکیل میدهد، وی مسایل و مشکلات دوران بورژوازی را از نظر دور نمیداشت. از دیدگاه اسمیت تقسیم کار و به دنبال منافع شخصیبودن همگان، در نهایت حلال مشکلات جامعه مدرن بود که همراه با نظارتها و دخالتهای دولت، جامعه مدنی را میسر میکرد. متفکران آلمانی روشنگری مانند کانت و هگل که نسبت به بقیه اروپاییها متاخرتر بودند، سعی داشتند عمق جدیدی به مفهوم جامعه مدنی مدرن دهند و خللها و رنجهای آن را بیان و درمان کنند. کانت بر این عقیده بود افراد خودبنیاد همزمان با پیگیری منافع شخصی خود میتوانند مبانی اخلاقی جهانشمولی را که موجب توازن و عدالت در جامعه
میشود نیز تولید کنند. اما کانت اخلاقیات را تنها در حوزه خصوصی وارد میدانست و آن را در حوزه عمومی دخالت نمیداد. از اینرو، جامعه مدنی موردنظر کانت شدیدا توسط دیگر متفکران آلمانی نسل بعدش بهویژه هگل مورد انتقاد قرار گرفت. هگل به پایههای جامعه مدنی زمان روشنگری اعتقاد داشت؛ یعنی وی معترف بود مالکیت خصوصی برای شکلگرفتن فرد در دنیای جدید حیاتی است. هگل اذعان کرد خودآگاهی و خودبنیادی فرد از بازشناخت متقابل افراد در روابط مبتنی بر مالکیت خصوصی ناشی میشود. به عبارت دیگر، بهزعم هگل تنها فردی که مالکیت خصوصی را تجربه میکند، میتواند «خود» و «منیتی» داشته باشد که پایه خودبنیادی او را تشکیل دهد. اما هگل همواره تاکید داشت در جامعه مدنی بورژوا، علاقهها و بستگیهای محبتآمیز و اخلاقیات قدیم از جامعه رخت بربستهاند. تلاش هگل برای این بود که بر این مسایل برآمده از دنیای مدرن فایق شود و راهحلی برای آن بیابد. هگل خواهان جامعهای بود که در آن هم آزادی فرد و فردیت حرف اول را بزند و همزمان علاقههای محبت انسانی اساس جامعه و روابط اجتماعی را تشکیل دهد. شکی نیست که واقعیتهای تاریخی تا حد زیادی (ولی نه کاملا)
ناکجاآبادیبودن این خیال را نشان داده است، اما نمیتوان گفت آنچه هگل به تصویر میکشید، جامعه مطلوب در زمان ما نیست. در زمان ما یورگن هابرماس چالشی را که هگل با آن دستوپنجه نرم میکرد به دوش کشیده است: تصوری از یک تلاش به سوی یک جامعه مدنی نسبتا کارآمد که سعی دارد بر مصایب و رنجهای جامعه مدنی دوران مدرن فایق شود. در این رابطه برداشت تئوریسینهای معاصر مانند اندرو آراتو از جامعه مدنی چنین است: جامعهای که در آن حکومت از جامعه و اقتصاد مجزاست، خانوادهها، گروههای غیررسمی و غیردولتی و انجمنهای داوطلبانه امکان تنوع و تکثرگرایی اجتماعی و سیاسی را به وجود میآورند؛ آنها جزو فرهنگ و رسانههای غیررسمی و غیردولتی هستند؛ فضای فرد برای ساختن خود و طرز تفکر خود آزاد و باز است؛ قوانین همگانی و متقنی که در ضمن آنکه آزادی و حقوق فرد را تضمین میکند و حریم خصوصی و رسانهای وی را محترم میشمارد، عرصه را برای تکثرگرایی باز میگذارد و حدود و ثغور بین دولت از یک طرف و حوزه اقتصاد و جامعه را از طرف دیگر ملاحظه میکند. اما در جای دیگری آراتو سخن از فرد و حقوق فردی بهعنوان پایه و اساس جامعه مدنی در زمان ما میگوید. وی بر
این عقیده است که تمام مظاهر نهادی جامعه مدنی بر پایه فرد و آزادی وی بنا شدهاند. به عبارت دیگر نهادهای جامعه مدنی بدون عنصر انسانی، یعنی آزادی فرد و حقوق فرد امکانپذیر نیست. از طرف دیگر، جفری الکساندر که یکی از دیگر نظریهپردازان جامعه مدنی در عصر کنونی محسوب میشود، تاکید بر جامعه، همبستگی اجتماعی و آرا و فرهنگ عمومی دارد. اما آنچه به صورت ضمنی در تئوریهای الکساندر وجود دارد از سازوکارهای مشاورهای که به اجماع و خرد ارتباطی منتهی میشود، حکایت دارد. اگر رویکرد آراتو و الکساندر را با هم در نظر بگیریم، نظریههای هابرماس در تلفیق این دو تئوریست تداعی میشود. به عبارت دیگر، اساس تئوریهای معاصر جامعه مدنی نظریه هابرماس را که تلاش برای آشتی بین جمع و فرد دارد و از خرد ارتباطی و رویکرد بینالاذهانی سخن میگوید، تایید میکند. هابرماس تلاش دارد نشان دهد اساس جامعه بر روابطی که از زبان انسانی مشتق شده بنا شده است. هنگامی که دو انسان با یکدیگر به صحبت مینشینند، بدون آنکه آن دو به فردیت و منیت یکدیگر معترف باشند و حداقل تلویحا یکدیگر را بازشناسی کنند، مکالمه بین آنها نمیتواند برقرار شود. به عبارت دیگر،
بهزعم هابرماس، خرد ارتباطی پایه که مبتنی بر زبان انسان است و اساسش بر بازشناسی حقوق خود و دیگری ریخته شده است همین مبنای جامعه مدنی در زمان ما را تشکیل میدهد. در جامعهای که در آن فرد حقوقی برای خود قایل شود و همان حقوق را برای همه افراد دیگر خواهان باشد، میتوان در آن جامعه مدنی و «مدنیت» را تجربه کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.