«مافیا» و «مافیها»
بهمن کشاورز . حقوقدان
1 تکرار زیاد برخی کلمات و صفات و مفاهیم باعث عادیشدن آنها در گفتار و نوشتار میشود و اهمیت معنی و عمق مطلب و موضوع آنها را از بین میبرد. درگذشتههای دور وقتی کلمه «مافیا» را میشنیدیم، فورا به یاد «سیسیل» و «آلکاپون» و فیلم پدرخوانده، میافتادیم و همیشه این مطلب هم عنوان میشد که «مافیابازی» در ایران جایی ندارد. 2 بعضی افراد کلمه مافیا را برای بیان اهمیت آنچه میگویند، وام میگیرند. تا آنجا که به یاد دارم، ترکیبهایی چون: مافیای نفت، مافیای سیگار، مافیای مرغ، مافیای تخممرغ، مافیای چای، مافیای میوه، مافیای دارو و دهها مورد دیگر از این قبیل بارها مطرح شده است و میشود. طرفه اینکه در اغلب موارد طرفین یک دعوا و کشمکش صنفی یا سیاسی، هردو یکدیگر را به «مافیا» مرتبط و منتسب میکنند. 3 عمل کسی که به شخص یا فردی چنین نسبتی را میدهد، حسب مورد میتواند افترا یا اشاعه اکاذیب یا توهین تلقی شود. اعمال و اقدامات نسبتدادهشده نیز حسب مورد ممکن است کلاهبرداری، احتکار، تبانی در معاملات دولتی، قاچاق، جعل، خیانت در امانت، اختلاس، ارتشاء، تحصیل مال نامشروع و عناوین مجرمانه دیگری را تداعی کند. خلاصه اینکه آنقدر «مافیا،
مافیا»گفته شده است و میشود که فقط «دُن کُرلیونه» را کم داریم! 4 نکته بسیار جالب توجه این است که نه نسبتدهندگان عملیات مافیایی علیه افرادی که حسب ادعا چنین کارهایی میکنند، شکایت و اعلام جرم میکنند و نه افراد و اشخاصی که هدف این اتهامات هستند، شکایت اشاعه اکاذیب و افترا علیه نسبتدهندگان این اعمال مطرح میکنند! حداکثر اقدام طرفهای اتهام، آن هم نه همیشه، یک تکذیب خشک و خالی است و اتهامزنندگان هم معمولا به تکرار گفتهها و تهدید اینکه چیزهای بیشتری را افشا خواهند کرد، اکتفا میکنند. 5 اتهامات مافیایی معمولا صبغه و رنگ مالی دارد. شاید علت نحوه برخورد با قضیه، از دو طرف، آنگونه که در بندچهار گفتیم، همین باشد. طرح مسایل مقدمه و ابزاری است برای گرفتن امتیازهای مالی و اقتصادی. بنابراین هریک از دوطرف نزاع تفنگی خالی در دست دارد که به اصطلاح دونفر از آن میترسند. آنگونه که ما مردم عادی کوچه و بازار میبینیم و میشنویم، ظاهرا دعوای سختی بین دوگروه، که هر دو مدعی تقوا، دیانت، امانت و اشتیاق بیحد به خدمت خلق هستند، درمیگیرد. وضعیت به گونهای است که منتظریم از فردا جراید پر شود از افشاگریهای متقابل، تک و پاتک
و بالاخره - شاید - اقدامات قضایی از هر دو طرف. اما در بیشتر موارد پس از اعلام اولیه یک طرف و تکذیب نیمبند طرف دیگر، میدان منازعه ساکت میشود. به موجب آنچه درباره «مافیا» خوانده و شنیدهایم، برخوردهای گروههای مافیایی با معارضان و مخالفانشان به خون و خونریزی و وقایعی چون «کشتار بزرگ روز سنوالنتاین» منتهی میشود. افشاگران و معارضان معمولا جانبرکف و «تختهبهآب داده» هستند و عوامل مافیا بیرحم و خونریز. چنین مبارزهای ناچار بهراحتی و بهزودی تمام نمیشود. بالاخره قوای عمومی و مراجع قضایی در قضیه دخالت و ماجرا را تمام یا آرام میکنند. 6 اما وقتی طرفین مافیایی باشند، ماجرا به شکلهای دیگری پیش میرود و تمام میشود. اگر یک طرف خیلی قویتر از طرف دیگر باشد، کشت و کشتار چندان طول نمیکشد. طرف قویتر طرف ناتوان را نابود میکند و کار تمام میشود. اما اگر دوطرف به اصطلاح «قدر» باشند، بعد از مدتی جنگ و خونریزی، به این نتیجه میرسند که بهجای زدوخورد بهاصطلاح «باهم بخورند». به این ترتیب مذاکره و مصالحه میشود . 7 در این میان داستان «بدهکاران بانکها» چیز دیگری است. سالهاست میشنویم عدهای نهچندان زیاد، مبالغی
بسیار بسیار زیاد به بانکها بدهکارند. منشأ بدهی وامهای کلانی است که گرفتهاند و بازپرداخت نکردهاند و ظاهرا در بسیاری موارد وثایق گرفتهشده از آنها برای بازپرداخت دین کافی نیست. آنچه طی سالها در این مورد شنیدهایم، بسیار متنوع بوده است. تا مدتها کسی از اصل قضیه خبر نداشت تا اینکه کسانی، به عنوان «زیرگیری» و «خاک کردن حریف» این مساله را مطرح کردند و وعده دادند اسامی اینگونه بدهکاران را افشا خواهندکرد (البته این افشاگری تبعات جزایی و قضایی نداشت و هرگز عملی نشد). بعدا تا مدتها این بحث بود که فهرست بدهکاران به قوهقضاییه ارسال خواهد شد؛ اقدامی که تاکنون هم نمیدانیم انجام شده یا نه و اگر شده، آیا بهطور کامل بوده یا خیر؟ در مقطعی گفته شد این افراد ممنوعالخروج شدهاند. در زمان دیگری گفتند اصلا کسی متعرض آنها نخواهد شد چون این تعرض تبعات اقتصادی منفی دارد. به هر حال تا این زمان ما مردم عادی کوچه و بازار، نه فهمیدیم بدهکاران بانکها چه کسانی هستند و نه مقدار این دیون را دریافتیم و خلاصه انگشت بر دهان و حیران در این میان سرگردان ماندهایم. در عین حال در مورد بدهکاران بانکها مواردی در ذهن مطرح میشود: در
میان این بدهکاران قطعا کسان و اشخاصی هستند که با رعایت کلیه ضوابط و مقررات، از قبیل اعتبارسنجی و ارزیابی دقیق وثایق، وامی گرفتهاند و شروع به بازپرداخت اقساط دین هم کردهاند، اما بحران اقتصادی ناشی از سوءمدیریت و تحریمها به اصطلاح «چرخشان را پنچر» کرده و برنامهها و برآوردهایشان به هم ریخته و قهرا از بازپرداخت دین عاجز ماندهاند - اینگونه بدهکاران را که سوءنیت نداشته و فقط به آثار جریانهای قهری مبتلا شدهاند، نمیتوان با بدهکاران دیگری که وضعشان خواهد آمد، یکسان دانست. اینان بدهکارانی هستند که نمیتوانند پرداخت کنند چون «ندارند». اما هستند بدهکارانی که «نمیخواهند پرداخت کنند» چون از ابتدا هم قصد بازپرداخت نداشتهاند. 8 جداسازی این دو گروه از یکدیگر ممکن است خیلی آسان نباشد، اما محال نیست. بررسی پروندههای مالی و اعتباری بدهکاران بانکها، با کمک اهل خبره و کارشناسان و تحقیق در مورد اینکه پولهای گرفتهشده به چه مصرف یا مصارفی رسیده و آیا در مسیری که عنوان و ادعا شده بود هزینه شده یا نه و وثیقه یا وثایق دریافتی آیا با مبلغ وام تناسب داشته است و اصولا وثیقهای گرفته شده یا به دریافت چک و سفته بسنده
کردهاند، همچنین تحقیق در مورد دریافتکننده وام که چهکاره بوده و چند سال سابقه فعالیت تجاری یا صنعتی دارد و چه فرد یا اشخاصی او را به بانک معرفی یا سفارشش را کردهاند، موقعیت و وضعیت وامگیرندگان کلان را روشن خواهد کرد و در جوار این اقدامات میتوان تحقیق کرد چه مقام یا مقاماتی از بانک در فرآیند اعطای وام حضور و دخالت داشتهاند. نتیجه چنین بررسیهایی خط مشخصی را بین بدهکاران با حسننیت و کسانی که شاید بتوان آنها را «مافیای بانکی» یا مالی نامید، خواهد کشید و ممکن است مواردی از کلاهبرداری، خیانت در امانت، اختلاس و ارتشاء و تبانی در معاملات دولتی (در مواردی که وامدهنده بانک دولتی بوده) و در بدترین (یا شاید بهترین) حالت، تحصیل مال نامشروع کشف شود و لاجرم وامگیرنده، معاونان و شرکایی با میزان مسوولیت متفاوت نیز خواهد داشت. واضح است این مورد با سایر موارد مافیایی متفاوت است، زیرا گروه دوم بدهکاران با گروه اول در حال رقابت نبودهاند چون وامی که به گروه دوم داده شده، ازنظر شرایط اعطا و مبلغ و وثایق و سایر قضایا، اصولا قرار نبوده به گروه اول پرداخت شود. نقطه تلاقی و شباهت این دوگروه این است که هر دو- در تحلیل
نهایی- پول مردم را قرض گرفتهاند زیرا آنچه اینگونه برباد رفته، سرمایه ملی کشور است که گروه دوم احتمالا یا آن را به ارز تبدیل و از کشور خارج کردهاند، یا به جای سرمایهگذاری در صنعت و تجارت، با آن به خرید املاک و مستغلات و سفتهبازی و رباخواری پرداختهاند و هرچند سودی مضاعف به دستشان آمده، اما بازپرداخت را دوست ندارند! اما گروه اول معمولا به هر قیمتی شده، اصل و فرع دینشان را ولو در درازمدت میپردازند و گاهی هم در نتیجه فشار عصبی و ترس آبرو سکته میکنند و بازپرداخت به وراثشان محول میشود. 9 واقعیت این است که رمزگشایی انواع مافیا و ورود به بطن آنها از نظر عقلی و منطقی محال نیست، هرچند ممکن است دشوار باشد. اینکه چرا این اتفاق نمیافتد، پرسشی است که پاسخ آن را ما مردم عادی کوچه و بازار نمیدانیم و نمیتوانیم بدهیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.