|

لطف‌الله آجدانی، مدرس دانشگاه:

مصلحت‌اندیشی‌های زاید انحراف از «اعتدال» است

حمید صالحی

با توجه به رویکرد و گفتمان دولت تدبیر و امید در چارچوب عقلانیت و اعتدال و تدبیر و امید، دلایل اتخاذ سیاست اعتدال و پیوند آن با گفتمان تدبیر و امید را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ اعتدالگرایی به‌مثابه یک مفهوم و رویکرد نظری در اتخاذ سیاست‌های عملی، پدیده نوظهوری نیست. این رویکرد نظری به‌ویژه در عرصه‌های فکری، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی تاریخ معاصر ایران پس از شکل‌گیری چندگانگی مواضع جامعه ایرانی در برابر چالش‌های درونی و بیرونی در چگونگی مواجهه با سنت و تجدد در ایران، به‌عنوان یک ضرورت در مقابل افراط و تفریط‌ها، با درجاتی متفاوت در میان گروه‌هایی از متفکران سیاسی و اصلاحگران حکومتی عصر قاجار و مشروطه و پس از آن، مورد توجه بوده است. همان‌گونه که افراط و تفریط در اشکال مختلف و در ابعاد و حوزه‌های مختلف و مقاطع گوناگون بازتولید شده و می‌شود، اندیشه و گفتمان اعتدال نیز به‌مثابه راهی برای عبور از بحران‌ها و تنگناهای ناشی از افراط و تفریط محل توجه عده‌ای از اندیشه‌گران و رهبران جنبش‌های اصلاحی و حکومتگران بوده است. البته که این اندیشه به سبب قدرت گفتمان‌ها و سیاست‌های ریشه‌دار در افراط و تفریط از فرصت و مجال چندانی در تاریخ معاصر ایران برای تبدیل به یک گفتمان مسلط بر جامعه و دولت برخوردار نشد اما به‌تدریج و در برآیند مشکلات و ناکارآمدی ناشی از رویکردهای افراط و تفریط مسلط بر حوزه‌های مختلف فکری، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، جامعه ایرانی و نظام سیاسی حاکم در ایران - به‌ویژه دولت - اندیشه و گفتمان اعتدال به‌عنوان یک ضرورت و فرصت اجتناب‌ناپذیر برای عبور از تنگناهای موجود، محل توجه رییس‌جمهوری حسن روحانی و هم‌اندیشان او و نیز بسیاری از اقشار و لایه‌های مختلف اجتماعی ایران به‌عنوان یک مطالبه شد. اگر بپذیریم در حوزه مدیریت اجرایی، پاره‌ای بی‌تدبیری‌ها وجود داشته که بخش مهمی از آن بی‌تدبیری، ریشه در بی‌تدبیری مدیریتی داشته و از پیامدهای آن ایجاد یأس و افسردگی و ناامیدی بوده است، لاجرم طرح گفتمان اعتدال به‌مثابه یک ضرورت مورد استقبال گسترده قرار گرفته است. اشاره کردید که گفتمان اعتدال در واقع برآیند یک ضرورت تاریخی برای عبور از بحران‌ها و مشکلات و تنگناهای ناشی از افراط و تفریط در حوزه‌های مختلف است، به‌طور مشخص این افراط و تفریط‌ها را در کجا و به چه اشکالی می‌توان دید و نشان داد؟ در تاریخ معاصر ایران، به‌ویژه از زمان نخستین رویارویی‌های فکری اندیشه‌گران و نیز آشنایی‌های اولیه گروه‌هایی از جامعه ایرانی عصر قاجار و مشروطه با اندیشه‌ها و فرهنگ و تمدن متجدد غربی، در چالش‌های به‌وجودآمده میان سنت و تجدد در ایران، همواره چه در حوزه تفکر و چه در حوزه عمل، چه در میان غالب اندیشه‌گران و چه در میان غالب حکومتگران، چه در مقام دفاع از سنت و چه در مقام دفاع از تجدد، چه در مقام دفاع از بومی‌گرایی و چه در مقام دفاع از غربگرایی، به طور عمده دچار افراط و تفریط شده‌ایم. بر اساس مطلق‌اندیشی‌ها و جزمیت‌گرایی‌های ناشی از آن است که به شیوه افراط و تفریط یا چنان در دام شیفتگی به غرب و تجدد غربی افتاده‌ایم که بر هر آنچه که نام و نشان سنت داشته باشد، شوریدیم. یا به نام دفاع از سنت، به یکباره به ستیز با غرب یا گریز از آن برخاستیم. من بارها گفته‌ام که ستیز مطلق با غرب و تجدد غربی و گریز از آن به همان اندازه ریشه در غلط‌اندیشی و افراطی‌گری دارد که ستیز مطلق با سنت‌ها و گریز آن. اعتدال، نگاه و راه سومی است که در سرشت خود بر آن است و می‌تواند امکان تعامل نقادانه و همزیستی مبتنی بر منافع متقابل و چندجانبه در حوزه‌های مختلف فکری، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را تحقق بخشد. تاکید می‌کنم جامعه ایرانی- اسلامی ما نمی‌تواند چنان اسلامی بیندیشد که نافی ایرانیت خود باشد. همچنان که نمی‌توان چنان ایرانی اندیشید که اسلامیت را نادیده بگیریم و البته در جهان کنونی برای آنکه سهمی در جهانی‌شدن داشته باشیم، ضمن توجه و پاسداشت جنبه‌های کارآمد ایرانیت و اسلامیت، نمی‌توانیم و نباید از پاره‌ای تعامل فرهنگی و سیاسی با جهان غفلت کنیم. ارزیابی و آسیب‌شناسی شما از برنامه‌های اعلام‌شده و نیز برنامه‌های احتمالی و آتی دولت حسن روحانی در زمینه تزریق امید در جامعه و دستاوردها و ناکامی‌های احتمالی آن و نیز راهکارهایتان در این زمینه چیست؟ باوجود پاره‌ای دستاوردهای دولت‌های پیش از دولت تدبیر و امید، جامعه ایرانی پاره‌ای ناکامی‌ها و ناکارآمدی‌هایی است که قطعا بخشی از آن ریشه در سیاست افراط‌گرایانه چه از نوع چپ و چه از نوع راست دارد و آن را چه در دولت موسوم به اصلاحات آقای خاتمی و چه در دولت موسوم به اصولگرای آقای احمدی‌نژاد تجربه کرده است. به‌ویژه در دولت احمدی‌نژاد، فرصت‌های فراوانی چه در عرصه داخلی و چه در عرصه خارجی و بین‌المللی و در حوزه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی از دست رفت و حتی به تهدید تبدیل شد. اعتدالگرایی درس‌آموز این واقعیت عبرت‌انگیز و پند‌آموز است که تندروی، خواه با نام اصلاح‌طلبی و خواه با نام اصولگرایی، مصالح نظام و منافع ملی را با خطر و چالش‌های جدی روبه‌رو کرده است. آقای روحانی با آگاهی از همین تجربیات و پیامدهای زیانبار آن، به طرح گفتمانی با مولفه‌های عقلانیت و اعتدال و تدبیر برخاست؛ گفتمانی که به سبب سرشت خود قادر است با جلوگیری از افراط و تفریط، افق‌های کارآمدی در پیش‌روی مدیریت کشور با اتکا بر تدبیر و عقلانیت بگشاید که نویدبخش ایجاد و گسترش امید در جامعه برای اصلاح وضع موجود و رسیدن به پیشرفت و توسعه روزافزون و هر چه بیشتر در عرصه‌ها و حوزه‌های مختلف باشد؛ توسعه‌ای تعمیق‌یافته، فراگیر، متوازن و پایدار. آقای روحانی به طرح مسایلی پرداخت که در همسویی کامل با ضرورت‌هایی قرار داشت و دارد که برای بسیاری از جامعه تبدیل به یک مطالبه جدی برای جلوگیری یا کاهش احساس ناامیدی به‌‌وجودآمده در بخش‌هایی از جامعه شده است. پیروزی انتخاباتی حسن روحانی در واقع پیروزی ضرورت تغییر و مطالباتی است که رویکردهای افراط‌گرایانه قادر به پاسخگویی به آن نبوده و نیستند. شعارهایی چون، باید احترام را به گذرنامه ایرانی بازگرداند، نباید هر فرد بی‌نام و نشانی جلو دختر و پسر و جوان ایرانی را بگیرد، بازگشت ارزش پول ایرانی، پاک‌دستی مالی در مدیریت و ادارات، آزادی‌ها و امنیت سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در چارچوب قانون، گسترش تنش‌زدایی و بهبود روابط بین‌المللی، قانونگرایی و شایسته‌سالاری و رفاه عمومی در حوزه‌های مختلف، جملگی مطالباتی هستند که اگرچه جدید نیستند اما در شرایطی که بحران‌ها و تنگناهای ناشی از افراطی‌گری، بخش‌هایی از جامعه ایرانی را در پاره‌ای از موارد دچار یأس و سرخوردگی و ناامیدی کرده، تبدیل به مطالبات جدی شده است. با توجه به همین جدیت ضرورت تغییرات مطلوب در وضع موجود است که گفتمان اعتدال، به‌عنوان راهکاری اساسی برای تدبیر در حل بحران‌ها و مشکلات و تزریق امید در جامعه، با استقبال گسترده بسیاری از جامعه ایرانی روبه‌رو شده است؛ گفتمانی که از منظر آسیب‌شناسی، اگر نتواند تبدیل به یک فرهنگ عمومی شده و از عرش شعار و نظر به فرش اجرا و عمل در آید، از آن اعجازی برنخواهدخاست. دولت تدبیر و امید با وجود پاره‌ای مقاومت‌ها و مخالفت‌های همچنان شدید افراد و گروه‌های دارای افکار و تمایلات افراطی و برخی مصلحت‌اندیشی‌های سیاسی ناشی از آنکه تحقق این گفتمان را در مواردی و با درجات متفاوتی با دشواری و کندبودن و تاخیر مواجه کرده است، بیش و پیش از آن در معرض خطر و نگرانی تخطی از مسیر اعتدالگرایی و تدبیر و عقلانیت در لوای این گفتمان قرار دارد. رویکردهای پوپولیستی، مصلحت‌اندیشی‌ها و عقب‌نشینی‌های زاید، امتیازدادن‌های بیش از حد لزوم و منطقی به رقبای این گفتمان با توجیه غیرمنطقی فراجناحی‌بودن، جملگی می‌تواند نمونه‌ها و نشانه‌هایی از انحراف از مسیر اعتدال و عقلانیت و تدبیر باشد؛ انحرافی که هرگاه جدی گرفته نشود، سنتز حاصل از مواجهه انفعالی این تز با آنتی‌تز آن، می‌تواند امید به این گفتمان را به‌تدریج به ناامیدی تبدیل کرده و لاجرم شکست پهلوان این داستان- اعتدال- از پس تجربه‌های شکست‌های رویکردهای پیشین- افراط و تفریط- در جامعه به ناامیدی بزرگ‌تری خواهد انجامید. از این‌رو معتقدم و به صراحت تاکید می‌کنم مهم‌ترین مانع و خطر پیش‌روی دولت تدبیر و امید آن است که گفتمان اعتدال و عقلانیت و تدبیر با خودزنی‌های ناشی از استفاده ابزاری از این گفتمان یا محافظه‌کاری‌ها و عقب‌نشینی‌ها و مصلحت‌اندیشی‌های نسنجیده و زاید در برابر فشار رقبا، خود را تسلیم رفتارهایی کند که با عقلانیت و تدبیر و اعتدال مغایر است. چنین انحرافی بی‌تردید از آن‌رو جبران‌ناپذیر است که اگر در گفتمان‌ها و رویکردهای پیشین با افراط و تفریط‌کردن‌ها، ضرورت امید نادیده گرفته شد، با ناکارآمدشدن کلید اعتدال، جست‌وجوکردن کلیدی برای تدبیری دیگر و امیدی دیگر بسیار سخت خواهد بود. از این‌رو تلاش برای تقویت و فرهنگ‌سازی و تعیین‌بخشی ضرورت گفتمان اعتدال و عقلانیت و تدبیر و امید، خود ضرورتی بزرگ‌تر از ضرورت نظری این گفتمان برای حفظ مصالح نظام و منافع ملی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.