|

ایران؛ کشوری بین‌المللی

فرنگیس بیات

ایران کشوری کوچک و محاط نیست. بسیار می‌شنویم که این کشور در چهارراه عالم قرار دارد. ژئوپلیتسینی همچون «گراهام فولر» به طعنه‌ای تاریخی این کشور را «قبله عالم» می‌نامد. این صفت ناظر به «کانونی‌بودن» موقعیت این کشور در اتصال با دیگر حوزه‌های جغرافیایی است. «کانونی‌بودن» به این معنا که فلات ایران از شرق با مجموعه کشورهایی که- در گروه آسیای غربی تعریف می‌شوند و- فرهنگ شبه‌قاره هند بر آن غلبه دارد، ارتباط دارد. از شمال با حوزه‌های آسیای مرکزی و قفقازجنوبی از غرب با ترکیه و البته بخش مهمی از جهان عرب (عراق و کویت) و در حوزه جنوبی از طریق پهنه آبی خلیج‌فارس با امیرنشین‌ها و پادشاهی‌های سنی همسایگی دارد. این همسایگی فقط همجواری خاکی- آبی یا تنها نوعی نزدیکی یا اتصال سرزمینی نیست. این نزدیکی با خود باری از قرابت‌های فرهنگی، ارتباطاتی و تاریخی دارد که در متن این سرزمین ادغام شده است. این منابع فرهنگی و تجربه‌های متفاوت تاریخی باعث شده است تا فرهنگ عمومی و معدل فرهنگ سیاسی در این کشور اساسا یکدست و محض نباشد. این تکثر در برخورد میان جغرافیا و روابط انسانی و فرهنگ، ویژگی چند آبشخوری را برای این کشور تثبیت کرده است. این کشور به‌راحتی به دور و نزدیک جغرافیا-فرهنگ متصل و گاه منفصل شده است، اما هرگز منزوی نبوده است. نمی‌توانسته است که باشد. حال با توجه به چنین تکثری که توصیف شد، اولین گزاره این نوشته روشن‌تر به نظر می‌آید. ایران کشوری بین‌المللی است: از این گزاره ساده چند نتیجه محکم و قابل پیگیری حاصل می‌شود. انزوای این کشور خواه بر اساس دستور کار ملی تدوین شود یا در نتیجه تلاشی بین‌المللی اتفاق بیفتد در متوسط‌ترین قضاوت می‌توان گفت بی‌نتیجه است و در محاسبه‌شده‌ترین قضاوت باید گفت در میان‌مدت مخرب ولی در درازمدت محکوم به شکست است. ایران کشوری بین‌المللی است: به این معنا که در مناسبات سیاسی منطقه‌ای و جهانی در مقیاس‌های مختلف تاثیرگذار و تاثیرپذیر بوده است. تحولات منطقه‌ای گاهی از صافی تهران که عبور کرده است، روند نزولی و رو به حل‌وفصل گذاشته است؛ جنگ داخلی سوریه و بحران استفاده از بمب‌های شیمیایی با بازیگری تهران و روسیه به کنارگذاشتن گزینه جنگ ختم شد. تاثیر بازیگری ایران بر سایر رویدادهای منطقه‌ای می‌تواند بر اساس الگوی فوق باشد؛ آرام‌کننده یا تشدیدکننده. نقش ایران در روند تغییرات سیاسی که بعد از حمله آمریکا به افغانستان و عراق صورت گرفت، غیرقابل انکار، تعیین‌کننده و به گفته برخی از سیاستمداران غربی «سرنوشت‌ساز» بوده است. ایران کشوری بین‌المللی است: این صفت برخاسته از ویژگی جغرافیایی و البته تا حدودی روانی مردمان این کشور است. در این نوشته نمی‌خواهیم وارد مناقشات روش‌شناختی شویم، برای اینکه بگوییم و تعیین کنیم این مردم کیستند و چرا در این نوشته به این صفت‌ها متصف هستند؛ اما با چرخی در حافظه و رفتار جمعی باید مردم ایران را مردمی با انگیزه‌های جدی برای ارتباط با جهان خارج، شناختن و شناخته‌شدن ارزیابی کرد. بدون اینکه از قید «ترین» برای آنها استفاده کنیم، میل به ارتباط و مطلع‌بودن با جهان بیرونی، کشف دیگر فرهنگ‌ها و متواضع‌بودن در قبال ویژگی‌های برجسته فرهنگی دیگران از جمله خصوصیت‌های آنهاست. از دیگر وجوه فرهنگی که میل به ارتباط با جهان بیرون را در این کشور برجسته‌تر می‌کند و آنها را از موقعیت «انزوا» و «تنهایی گزیده» دور و دور‌تر می‌کند، این است که این مردم در فرهنگ عمومی همیشه مایل به تغییر و تحول‌خواهی هستند. در طول تاریخ به قیام دعوت کرده‌اند و اعتراض جزو عناصر برجسته فکری آنهاست. این مردم برخلاف گروهی از فرهنگ‌های شرقی، فرهنگ تبعیت و اطاعت محض ندارند. فرهنگ‌شان سلسله‌مراتبی و رییس و مرئوسی نیست و با داشتن چنین زمینه‌ای، نخبگان این کشور همواره درکی رسالت‌گونه از تغییر برای انجام امور دارند: تقلید نمی‌کنند و در الگو‌گیری همانند دستاوردهای صنعتی‌شان- تولیدات ارتقایافته ایران‌خودرو یکی از شاخص‌های این رویه است- تعمدی خاص به ایجاد دگرگونی دارند، حتی اگر قرین موفقیت نباشد. چنین فرهنگی فرهنگ انزوا و گوشه‌گیری نیست. به طریق اولی سیاست خارجی برخاسته از این فرهنگ هم نمی‌تواند انزواگرا باشد. تهران نمی‌تواند برنامه درازمدت استراتژیکش را «تنهایی» تعریف کند و برای عملیاتی‌کردن چنین سیاست خارجی همه نهادهای بین‌المللی، جامعه بین‌المللی و قوانین بین‌المللی را نادیده بگیرد و با نادیده‌گرفتن جامعه بین‌المللی و دوری‌گزیدن از مناسبات بین‌المللی سعی در نشان‌دادن وجوه قدرت ملی‌اش کند. سال‌های دولت نهم و به‌طور خاص سال‌های دولت دهم سال‌هایی است که درک ما از سیاست خارجی به هماوردخواهی‌هایی مبدل شد؛ کشمکش‌هایی که باعث شد تا انزوا و دوری از جامعه بین‌المللی بیش از هر میراث دیگری از دولت دهم بر دولت بعدی آن فشار بیاورد. ما به انکار نظام بین‌الملل مشغول بودیم و «دستگاه دیپلماسی» برای گریز از واقعیاتی که ما را محصور کرده بود به جهش‌های جغرافیایی روی آورد: به آمریکای لاتین رفت و در آفریقای غربی به نمایش سیاست خارجی «فعال» پرداخت و کشورهای بدون اتصال سرزمینی با ما را جزو اولویت‌های روابطی قرار داد. نگاه کلی در سیاست خارجی به نوعی از «اوراسیایی‌گرایی» تمایل داشت و بیش از آنکه ناشی از برنامه‌ریزی و هدف‌گذاری و نقشه‌سازی در سیاست خارجی باشد، همتی برای عبور از اضطرار بود. این در حالی بود که حضور خارجی ایران در یک نگاه اجمالی تاریخی بیشتر در دوری و نزدیکی با غرب قابل ترسیم است. «غرب» دیگری ایران در فضای برون‌سرزمینی‌اش بوده است و قدرت‌هایی مثل چین و روسیه نقش مکمل و نه اصلی برای این «دیگری» هستند. سیاست انزوای ایران چه بیرونی و چه درونی به‌طور موازی با پررنگ‌شدن رگه‌های «اوراسیایی» سیاست خارجی همداستان بود. در دوسال آخر دولت دهم، «بهارعربی» یا خیزش‌های ملت‌های عرب منطقه که از شمال آفریقا شروع شد و تا خلیج‌فارس گسترش پیدا کرد، در دستور کار بیشتر قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی قرار گرفت و دستگاه دیپلماسی ما علاقه‌مند بود در مقام مورخ و حسابرس بر وقایعی مثل «هولوکاست» تمرکز کند. جنگ خونبار داخلی سوریه باعث شد تا اضلاع جدیدی در محورهای منطقه‌ای در خاورمیانه شکل گیرد و ما همچنان بر برداشت ایستای خود از روابط وفادار مانده بودیم. در این نوشته از چگونگی تصویب تحریم‌ها و تحلیل مناسبات سیاسی حاکم بر آن می‌گذریم؛ می‌گذریم که مسیر پرونده به بیراهه «شورای امنیت» افتاد و دولت اعلام می‌کرد تحریم‌ها که دیگر اسناد مصوب شورای امنیت و بخشی از قوانین الزام‌آور حقوق بین‌الملل شده بودند را «کاغذپاره» می‌داند. استراتژی «مونروئه‌وار» دولت قبلی زمینه‌ای شد برای اینکه وزن قابل‌توجهی از مبارزه‌های انتخاباتی و حتی رای اعتماد به کابینه جدید رییس‌جمهوری منتخب بر محور سیاست خارجی و بازیگران آن باشد. «بیانیه» سیاست خارجی جدید به لحاظ محتوایی ابتکاری بود و تا حدود زیادی مسوولیت رفع و رجوع موضعگیری‌های قبلی شد. بخش مهمی از سیاست خارجی دولت جدید جبران «خود انزواسازی»‌هایی شد که از قبل بر دوش مانده بود. ایران کشوری بین‌المللی است: اجلاس مجمع عمومی در سپتامبر گذشته اولین بروز سیاست خارجی جدید بود. تیم سیاست خارجی نهایتا توانست فرآیند «ذوب یخ» میان تهران و واشنگتن را آغاز کند. تماس تلفنی «حسن روحانی» و «باراک اوباما» اگر همپای «هات‌لاین» جنگ سرد نبود در نوع خود کمتر از آن هم نبود. زمینه‌سازی برای متوقف‌کردن جنگ و حمله نظامی علیه سوریه با پیگیری و همکاری روسیه و آمریکا باعث شد تا خطری که دفعه پیش با ماجراجویی‌های بوش در خاورمیانه پیش آمد و برد سیاست خارجی «تنش‌زدایی» سال‌های خاتمی را محدود و حتی عقیم گذاشت، این‌بار به مانعی برای سیاست خارجی روحانی- ظریف مبدل نشود. نقطه اوج واقع‌گرایی و تعامل‌محوری سیاست خارجی دولت یازدهم را باید امضای قرارداد موقت ژنو در نیمه‌شب 23نوامبر دانست. بعد از آن بود که بهبودی روابط تهران- واشنگتن بسیاری را به صرافت انداخت که این «آشتی‌کنان»، آنها را از حلقه متحدان سنتی واشنگتن جدا می‌کند و این تهران خواهد بود که اگر نه نقش «ژاندارم» اما نقش «ناظم» را احتمالا با رضایت آمریکا و اروپا ایفا می‌کند. بهبودی روابط با اعراب در منطقه با وجود شکل‌گرفتن محور «بی‌بی- اعراب» و به‌ویژه بازسازی روابط با همسایه‌ای مثل ترکیه در زمره اقدامات جبرانی سیاست خارجی دولت یازدهم بوده است. در متن چنین گمانه‌زنی‌هایی بود که بحران اوکراین در یکی از نقاط دور مختصات جغرافیایی نسبت به ایران و دقیقا همزمان با اولین نشست 1+5 با تهران بعد از توافق موقت ژنو، همه توجه‌ها را به خود جلب کرد. ظاهرا تحولات در اوکراین ارتباط مستقیمی با ایران نداشت اما اهمیت ناوگان دریای سیاه روسیه در بندر سواستوپل و کشمکش‌هایی که این کشور برای امضای دوباره قرارداد با «کی‌یف» از سر گذرانده بود، ما را بر این نکته واقف می‌کرد که تحولات در دریای سیاه اثر مستقیمی بر قدرت در حال «آنتروپی» روسیه در شرق مدیترانه دارد؛ روسیه‌ای که در سال‌های گذشته جدی‌ترین شریک پیمانکاری صنایع اتمی ایران و یکی از مذاکره‌کنندگان هسته‌ای بوده است. ضعف آتی روسیه در دریای سیاه، این کشور را نسبت به تحولات در دیگر حوزه‌های دریایی مثل خلیج‌فارس حساس‌تر می‌کند. ایران به‌عنوان بازیگر مسلط بر همه کرانه شمالی خلیج‌فارس «کارت‌بازی» خوبی برای جبران این «آبرفتگی» قدرت روسیه دارد؛ کارتی که البته قرار نیست به عینا و عملا در اختیار روسیه قرار گیرد. اما اعتبار این کارت می‌تواند به یکی از اهرم‌های قدرت ما در چانه‌زنی‌های سیاسی و اقتصادی و حتی فنی تبدیل شود. در ابتدای یادداشت اشاره شد که «ایران کشوری بین‌المللی است.» رویدادهای اوکراین و اثرپذیری قدرت روسیه و توان بازیگری ایران در آینده، باز تاییدی بر توانایی نقش‌آفرینی و اثرگذاری ایران بر منطقه و جهان است. دستگاه سیاست خارجی ما در دولت یازدهم با ترسیم حلقه‌های اولویتی از روابط خارجی تا اسفند92 توانسته است به‌خوبی «مهم‌ترین مهم‌ها» را شناسایی و البته عملیاتی کند. ایران کشوری بین‌المللی است. اگر این گزاره را سرلوحه سیاستگذاری‌های داخلی و خارجی قرار دهیم، زیگزاگ‌هایی که برای جبران دوری از جامعه بین‌المللی در سال‌های اخیر متحمل شدیم، می‌رود که یکباره به تفکری نسنجیده و بدون پشتوانه تبدیل شود. در پایان اشاره می‌شود که «بین‌المللی»بودن نه به معنای ترجیح خارجی است و نه به معنای نادیده‌گرفتن ضرورت‌های ملی. بین‌المللی‌بودن به معنای افزایش اثرگذاری و بازیگری در تعادلی از اثرپذیری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.